Sáng kiến kinh nghiệm dạy dân ca nghệ tĩnh trong trường trung học cơ sở

Đất nước Việt Nam với hơn bốn ngàn năm lịch sử đã hình thành nên một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Trong đó: Âm nhạc dân gian nói chung, dân ca nói riêng là tinh hoa văn hóa đặc sắc, là linh hồn của dân tộc. Một nhà văn hoá đã ví dân ca “… Như dòng sông mênh mông tình đất, tình người, chắt lọc từ mạch nguồn cuộc sống, chảy qua nhiều thời đại, phản ánh tâm tư tình cảm, ước mơ khát vọng của con người trên mảnh đất quê hương của mình…”.Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, dân ca vẫn có sức sống bền chặt trong lòng mỗi người dân Việt Nam, là nhịp cầu thời gian để ta trở về với cội nguồn của ông cha, dân tộc.Sau hơn 20 năm đổi mới, bộ mặt đất nước ta có nhiều thay đổi đáng kể. Kinh tế phát triển kéo theo sự phát triển của văn hoá, xã hội… bên cạnh những giá trị tích cực do nền kinh tế thị trường mang lại thì những hạn chế tiêu cực vẫn tồn tại và len lỏi mọi ngóc nghách của đời sống. Tình trạng xuống cấp về mặt đạo đức ở một số bộ phận thanh, thiếu niên đang là vấn đề bức xúc của toàn xã hội, bên cạnh đó hầu hết con trẻ hiện nay gần như quên hẳn các trò chơi dân gian, các làn điệu dân ca vốn rất phong phú và đa dạng mà ông cha ta đã để lại. trong đó hiện tượng lớp trẻ đang có xu hướng lãng quên các trò chơi dân gian, các làn điệu dân ca, bởi lẽ, các em được tiếp xúc nhiều với luồng văn hóa ngoại lai, nhất là luồng văn hóa Phương Tây. Thực tế cho thấy, đa phần lớp trẻ ngày nay thích nghe và thích hát những bài hát trẻ trung, sôi động, nhạc ngoại ... hơn là thưởng thức những làn điệu dân ca, thậm chí không mấy mặn mà với các bài hát dân ca, và còn có quan niệm rằng: nghe dân ca là không sành điệu, lỗi thời…

“Sáng kiến kinh nghiệm dạy dân ca Nghệ Tĩnh trong trường Trung học cơ sở”

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Đất nước Việt Nam với hơn bốn ngàn năm lịch sử đã hình thành nên một nền văn hóa đậm

đà bản sắc dân tộc Trong đó: Âm nhạc dân gian nói chung, dân ca nói riêng là tinh hoa

văn hóa đặc sắc, là linh hồn của dân tộc Một nhà văn hoá đã ví dân ca “… Như dòng sông mênh mông tình đất, tình người, chắt lọc từ mạch nguồn cuộc sống, chảy qua nhiều thời đại, phản ánh tâm tư tình cảm, ước mơ khát vọng của con người trên mảnh đất quê hương của mình…”.Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, dân ca vẫn có sức sống bền chặt

trong lòng mỗi người dân Việt Nam, là nhịp cầu thời gian để ta trở về với cội nguồn củaông cha, dân tộc

Sau hơn 20 năm đổi mới, bộ mặt đất nước ta có nhiều thay đổi đáng kể Kinh tế phát triểnkéo theo sự phát triển của văn hoá, xã hội… bên cạnh những giá trị tích cực do nền kinh tếthị trường mang lại thì những hạn chế tiêu cực vẫn tồn tại và len lỏi mọi ngóc nghách củađời sống Tình trạng xuống cấp về mặt đạo đức ở một số bộ phận thanh, thiếu niên đang làvấn đề bức xúc của toàn xã hội, bên cạnh đó hầu hết con trẻ hiện nay gần như quên hẳncác trò chơi dân gian, các làn điệu dân ca vốn rất phong phú và đa dạng mà ông cha ta đã

để lại trong đó hiện tượng lớp trẻ đang có xu hướng lãng quên các trò chơi dân gian, cáclàn điệu dân ca, bởi lẽ, các em được tiếp xúc nhiều với luồng văn hóa ngoại lai, nhất làluồng văn hóa Phương Tây Thực tế cho thấy, đa phần lớp trẻ ngày nay thích nghe và thíchhát những bài hát trẻ trung, sôi động, nhạc ngoại hơn là thưởng thức những làn điệudân ca, thậm chí không mấy mặn mà với các bài hát dân ca, và còn có quan niệm rằng:nghe dân ca là không sành điệu, lỗi thời…

Điều đó đặt ra một yêu cầu cấp thiết là đưa dân ca đến gần với thanh, thiếu niên trong đóbiện pháp hữu hiệu và phổ biến nhất là đưa dân ca trở thành một trong những nội dunggiáo dục trong nhà trường Điều đó sẽ giúp cho lớp trẻ hôm nay nhận ra được những giá trịtinh thần vô cùng to lớn kết tinh trong các làn điệu dân ca, từ chổ hiểu được các giá trị, các

em biết trân trọng, yêu quý các giá trị những làn điệu dân ca này và có ý thức, trách nhiệmgiữ gìn và bảo tồn những di sản tinh thần to lớn đó.

Nhận thức được tầm quan trọng, vai trò, ý nghĩa của dân ca trong việc giáo dục thế hệ trẻ,thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có chỉ đạo về việcđưa các làn điệu dân ca, trò chơi dân gian vào trường học và coi đó là một trong năm tiêu

chí xây dựng “Trường học thân thiện, học sinh tích cực” Hưởng ứng phong trào ý nghĩa

này, cả nước đã và đang tích cực thực hiện các biện pháp khác nhau để đưa dân ca vàogiảng dạy trong nhà trường với những tín hiệu đáng mừng Tuy nhiên để đưa dân ca vàotrường học vẫn chưa có tình đồng bộ và thống nhất, vẫn còn tồn tại thực tế là đưa dân cacủa các vùng miền khác để giảng dạy cho học sinh trong khi đó dân ca của chính quêhương mình thì lại chưa được quan tam đúng, chú ý… Dân ca nghệ Tĩnh là một trong sốdân ca chưa được chú ý quan tâm như thế Một số nơi cũng đẫ tiến hành các biện pháp đưamột số làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh vào tập hát cho học sinh nhưng chỉ tập hát thôi cho các

em mà không cho các em được tìm hiểu nguồn gốc, hiểu được cái hay, cái đẹp và chất trítuệ trong dân ca Xứ Nghệ thì khó mà đi vào lòng của trẻ thơ

Mặt khác, hiện nay vẫn còn thiếu những tài liệu phục vụ và hỗ trợ cho việc đưa dân caNghệ Tĩnh vào trường học Các trường học mà chủ yếu là đội ngũ giáo viên giảng dạy bộmôn Âm nhạc đang lúng túng trong việc tìm kiếm nội dung để giảng dạy cho học sinh.Xuất phát từ ý nghĩa, vai trò của dân ca nói chung, dân ca Nghệ Tĩnh nói riêng với việcgiáo dục cho thế hệ trẻ cũng như thực tế các biện pháp đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào trongnhà trường đang còn thiếu và chưa hiêu quả Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Âm nhạc,tôi luôn trăn trở, tìm tòi các giải pháp cùng với nhà trường để thực hiện có hiệu quả việcđưa dân ca vào các hoạt động giáo dục học sinh Qua kiểm nghiệm hiệu quả thực tế, tôi

mạnh dạn chia sẻ kinh nghiệm của mình là: “Sáng kiến kinh nghiệm dạy dân ca Nghệ Tĩnh trong trường Trung học cơ sở”

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

1.1 Dân ca Nghệ Tĩnh- Những giá trị tinh thần

Người dân xứ Nghệ bao đời nay tự hào được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Núi Hồng,Sông La, được tắm mình trong những câu hò, điệu ví mượt mà sâu lắng, thắm đượm tìnhngười Cố nhà thơ Xuân Hoài - nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Tĩnh đã viết:

“ Trong kho tàng đồ sộ các di sản văn hóa đất Hồng Lam, dân ca Nghệ Tĩnh chiếm một vị trí quan trọng Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, dân ca Nghệ Tĩnh đã tồn tại và gắn bó với người dân xứ Nghệ như máu thịt, trở thành nét đẹp của đời sống tinh thần đậm đà bản sắc một vùng quê Có thể nói đối với xứ Nghệ, dân ca đã làm cho lịch sử thêm tươi xanh và ngược lạicuộc đấu tranh sinh tồn của quê hương đã làm giàu thêm chất liệu và sức sống lâu bền của dân ca, đặc biệt là sự phong phú đến kỳ lạ của ca từ”…

Dân ca đã trở thành một bầu sữa nuôi lớn những tâm hồn của người dân xứ Nghệ

Đặc điểm xuất xứ của Âm nhạc cổ truyền Nghệ Tĩnh là hình thành từ lao động sản xuấtnhưng lại được phát triển về chiều sâu bởi nhờ trí tuệ uyên thâm của các đồ nho, khiến chongười nghe cảm nhận được rằng dân ca Nghệ Tĩnh lắng đọng và sâu đằm

Người dân xứ Nghệ dùng câu hát để thể hiện tâm tình, mượn câu hát để nói lên những tâm

tư, tình cảm còn chất chứa trong lòng mà lời nói đôi khi không làm được Đó là lời chàotrong những lần gặp gỡ, hội hè:

“Đến đây đông thật là đông

Chào bên nam thì mất lòng bên nữ

Chào quân tử thì sợ dạ thuyền quyên

Cho tui chào chung một tiếng

Kẻo chào riêng bạn cười”

Là lời ướm hỏi, ngỏ lòng của những đôi trai gái muốn kết duyên chồng vợ:

“Thiếp gặp chàng như Lan gặp chậu

Chàng gặp thiếp như Hạc đậu lưng quy

Dặn chàng hai chữ như ri:

Nơi mô giàu sang chớ mộ, dẫu có lâm nguy thiếp vẫn chờ”

Trong lao động sản xuất, người dân xứ Nghệ dùng câu hát để quên đi vất vả, mệtnhọc, động viên tinh thần vượt qua những khó khăn, trở ngại để lao động hiệu quả, năngsuất Đó là những câu hò khi cưa gỗ, kéo lưới, treo núi, vượt đèo:

“Hò ơ… hò Trèo non mới biết non cao

Có xây cờ đọc lập mới biết công lao cụ Hồ

Là dô … hò là hò dô hò”.

Những câu hát gần gũi mà quen thuộc như thế đã lưu truyền trong dân gian từ địaphương này sang địa phương khác, truyền tụng từ đời này sang đời khác và trở thành mộtnét đẹp trong đời sống tinh thần, một tài sản vô giá của miền quê xứ Nghệ

1.2 Chủ trương của Đảng, Nhà nước trong việc bảo tồn, giáo dục các giá trị văn hóa trong đó có dân ca

Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc luôn được Đảng và Nhà nước

ta quan tâm, coi trọng: Tháng 11 năm 1987, Bộ Chính trị ra Nghị quyết 05 về Văn hóa Văn nghệ trong cơ chế thị trường trong đó có nội dung về xây dựng và phát triển “Nền vănhóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” đến Đại hội X, Đảng xác định tiếp tụcphát triển sâu rộng, nâng cao chất lượng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắcdân tộc; gắn kết chặt chẽ hơn với phát triển kinh tế xã hội; làm cho văn hóa thấm sâu vàomọi lĩnh vực đời sống xã hội; xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người ViệtNam; bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đạihóa, hội nhập kinh tế quốc tế; bồi dưỡng các giá trị văn hóa trong thanh niên, sinh viên,học sinh, đặc biệt là lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hóaViệt Nam

-Ngày 22/7/2008 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có Chỉ thị số 40/2008/CT-BGDĐT và Kế

hoạch số 307/KH-BGDĐT về việc phát động và triển khai phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", trong đó có nôi dung đưa dân ca vào trường học.

Bộ Giáo dục đã có hướng dẫn chỉ đạo cụ thể như: Đưa các nội dung giáo dục văn hoátruyền thống vào nhà trường thông qua trò chơi dân gian, dân ca… Tổ chức các hoạt độngvui chơi, giải trí tích cực, các hoạt động văn hoá, thể thao, hoạt động giáo dục ngoài giờ lênlớp, ngoại khoá phù hợp với điều kiện cụ thể của nhà trường và địa phương.

Trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay, nhiều giá trị văn hoá đang có nguy cơ bị mặt tráicủa cơ chế thị trường làm mai một, thì việc giáo dục cho mọi người nói chung và cho họcsinh nói riêng biết phát huy và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc không chỉ là vấn đề củariêng Ngành Giáo dục và Đào tạo mà còn là vấn đề của toàn xã hội Trong đó, việc chútrọng bồi dưỡng, giáo dục cho thế hệ trẻ biết yêu các làn điệu dân ca, biết chơi các trò chơidân gian là hết sức cần thiết

1.3 Ý nghĩa của việc đưa dân ca vào trường học

Như đã nói ở trên, việc đưa các làn điệu dân ca vào giảng dạy và các hoạt động giáo dụctrong nhà trường không những có tác dụng to lớn đối với việc bảo tồn và lưu giữ các giá trịtinh thần to lớn mà ông cha để lại mà còn mang lại cho các em sự thích thú khi được tìmhiểu về đời sống tinh thần, những nét văn hóa đặc sắc của quê hương mình, dân tộc mình.Lúc sinh thời, Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã dành cho những khúc hát dân ca quêhương một tình yêu lớn: Những câu hò, ví, dặm quê hương đã theo chân Bác từ thửa ấuthơ cho đến suốt quá trình bôn ba tìm đường cứu nước, để đến lúc lâm chung Người cũngchỉ muốn được nghe một câu hò Huế, một câu ví dặm quê nhà hay một khúc quan họ thôi

để mang cả hình ảnh quê hương xứ sở, hình ảnh miền Nam yêu thương vào cuộc trườngsinh Cả cuộc đời Người sống cho nhân dân, cho dân tộc, không gợn chút riêng tư, hànhtrang mà Người mang theo về "thế giới người hiền" chỉ là ước nguyện bình dị : Mang theo

âm hưởng câu hát dân ca vào cõi bất tử Người đã để lại cho chúng ta bài học sâu sắc, thấmthía rằng: Muốn yêu Tổ quốc mình, càng yêu tha thiết những câu hát dân ca Bởi khúc dân

ca là linh hồn, là nơi nắng đọng tình yêu, tinh hoa, bản sắc văn hoá dân tộc Nó là nguồnsữa tinh thần bồi đắp và nuôi dưỡng tâm hồn con người Trước lúc đi xa Người muốn thế

hệ sau hãy yêu những câu hát dân ca, hãy trân trọng và giữ gìn nền văn hoá của dân tộc

Đưa âm nhạc dân gian vào học đường là một trong những biện pháp cơ bản và quan trọng

để truyền bá và giáo dục một cách gián tiếp cũng như trực tiếp lòng yêu mến, tự hào vớinhững di sản âm nhạc dân gian nói riêng, văn hoá dân gian nói chung Giáo sư Trần VănKhê – Một trong những cây đại thụ về nghiên cứu Âm nhạc dân gian nước nhà đã phát

biểu trong một Hội thảo về đưa dân ca vào trường học như sau: “ Nhà nước nên đưa dân

ca vào trường học, cần làm cho học sinh Việt Nam hiểu dân ca nước ta là gì? Và dân ca nước ta hay như thế nào?”

Việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa đậm đà bản sắc của dân tộc trong đó biện phápđưa dân ca vào giảng dạy cho lớp trẻ trong nhà trường lại càng có ý nghĩa hết sức quantrọng trong bối cảnh các thế lực thù địch, các phần tử phản động đã, đang và tiếp tục dùngmọi âm mưu, thủ đoạn để đưa các loại văn hóa bạo lực, đồi trụy để truyền bá lối sốngthực dụng, làm cho giới trẻ Việt Nam sống không có lý tưởng, ích kỷ và trụy lạc, làm cho

họ lãng quên nền văn hóa với những giá trị nhân văn sâu sắc, những giá trị Chân – Thiện –

Mỹ tốt đẹp mà ông cha ta đã dày công xây đắp nên

Đưa dân ca vào các hoạt động trong nhà trường như giảng dạy nội khóa trong chương trình

Âm nhạc hay hoạt động ngoài giờ lên lớp, các hoạt động văn nghệ, câu lạc bộ … sẽ làmcác em học sinh bớt đi những căng thẳng, mệt mỏi sau những giờ học tập văn hóa trên lớp,giúp cho các em thêm yêu thích và tích cực tham gia các hoạt động văn nghệ trong nhàtrường

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Thực trạng về sự hiểu biết về dân ca Nghệ Tĩnh và việc giảng dạy dân ca Nghệ Tĩnh

Hưởng ứng phong trào: “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” cũng như

nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương, dân tộc Thời gianqua, ở Hà Tĩnh chúng ta đã sớm đưa dân ca vào các nhà trường, đã vận động, tổ chức sưutầm các bài hát, hò vè… xứ Nghệ… hay thường xuyên tổ chức dạy hát dân ca Nghệ Tĩnhtrên truyền hình, đưa biểu diễn dân ca Nghệ Tĩnh vào một phần thi của chương

trình “Rạng rỡ Hồng Lam”, tổ chức “Hội thi tiếng hát Tuổi hồng” … Những việc làm

trên đã đem lại nhiều kết quả tốt đẹp, mang dân ca xứ Nghệ tới gần hơn với học sinh Tuynhiên, việc đưa dân ca Nghệ vào giảng dạy trong các giờ Âm nhạc hay bồi dưỡng năngkhiếu cho học sinh thì lại rất ít, có chăng nữa cũng chỉ ở các trường Văn hóa nghệ thuậtchuyên nghiệp của tỉnh mà hiếm gặp ở các trường Phổ thông

Trong chương trình giáo dục âm nhạc phổ thông từ lớp 1 đến lớp 9 của Bộ giáo dục

và đào tạo, học sinh được học đa số là các ca khúc viết về chủ đề mái trường, gia đình, quêhương, đất nước, một số ca khúc được giới thiệu trong chương trình là những ca khúc nhạcnước ngoài lời Việt còn lại số lượng các bài dân ca của các vùng miền đang còn chiếm sốlượng khiêm tốn: ở cấp THCS có 8 bài chính khóa và 1 bài học thêm tự chọn ở lớp 9, ở cấptiểu học có 12 bài chính khóa và 6 bài học thêm tự chọn Dân ca miền trung thì vắng bónghẳn và dân ca Nghệ Tĩnh thì lại chưa có một bài nào được tuyển chọn trong chương trình Cho đến nay vẫn chưa có một tài liệu nào về việc dạy học và tìm hiểu dân ca NghệTĩnh cho thiếu nhi vì vậy nên khi chuẩn bị cho các tiết dạy giáo viên dạy âm nhạc rất lúngtúng không biết chọn những nội dung hay làn điệu nào cho phù hợp với lứa tuổi của họcsinh vì phần lớn dân ca Nghệ Tĩnh là dành riêng cho người lớn

Ở huyện nơi tôi công tác, các đồng nghiệp dạy Âm nhạc cũng đã đưa một vài lànđiệu dân ca Nghệ Tĩnh để giới thiệu và tập hát cho học sinh trong phần âm nhạc địaphương hay một số tiết dạy học tự chọn nhưng vì những làn điệu dân ca của xứ Nghệ cónhững câu cần luyến láy rất khó hát, các em chỉ tập hát để cho thuộc bài thôi mà chưa hiểuđược nội dung hay ý nghĩa của làn điệu đó … nên xem ra chưa có hiệu quả như mongmuốn, chưa mang lại sự thích thú trong quá trình tìm hiểu và học hát của các em

2.2 Thực trạng hiểu biết về dân ca Nghệ Tĩnh của học sinh

Trước khi áp dụng các giải pháp của mình, tôi đã tiến hành khảo sát học sinh khối 8

và khối 9 với tổng số học sinh là 329 em, chỉ khảo sát biết hát về mặt số lượng các làn điệudân ca Nghệ Tĩnh mà các em biết Tôi đã thu được kết quả như sau:

Bảng 1: Bảng kết quả học sinh biết hát các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh

Biết hát 1 làn điệu DCNT Hát nhầm hoặc không biết bài nào

Ở nhà trường nơi tôi công tác, đã tiến hành lồng ghép để dạy hát dân ca Nghệ Tĩnhtrong chương trình nội khóa âm nhạc với phần học Âm nhạc địa phương nhưng xem rachưa thực sự mang lại hiệu quả nên mức độ hiểu biết và hát được một số làn điệu dân caNghệ Tĩnh của học sinh là rất ít, các em chưa thực sự hào hứng để tìm hiểu và học hát vớicác cách như chỉ dạy để hát thuộc lời, ngồi nghe hát dân ca mà chưa hiểu được ý nghĩa, nộidung của bài hát, làn điệu

Mặt khác, khi về nhà, xem trên kênh truyền hình hay các phương tiện khác thìcũng ít khi các em được nghe và tìm hiểu về dân ca Nghê Tĩnh Các chương trình thiếu nhiphát trên truyền hình đa phần là các tiết mục ca nhạc của thiếu nhi ở các thành phố lớn, nếu

có dân ca thì cũng là dân ca bắc bộ, dân ca quan họ, dân ca nam bộ… Khi phát sóng các

chương trình có biểu diễn và giới thiệu về dân ca Nghệ Tĩnh trên sóng truyền hình như

“Rạng rỡ Hồng Lam”, hay dạy hát dân ca … thì các em ít khi xem được vì phải đi học

hoặc không biết Điều đó lý giải vì sao số các em học sinh chưa biết hát và chưa hiểu nhiều

về dân ca Nghệ Tĩnh lại chiếm phần đa số

II MỘT SỐ NỘI DUNG ĐÃ TIẾN HÀNH

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên cũng như quá trình nghiên cứu chương trình, sưutầm tài liệu, gặp gỡ và trao đổi cùng một số tác giả, nghệ nhân về dân ca Nghệ Tĩnh, đểgóp phần đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào trường trung học tôi đã tiến hành như sau:

Mục tiêu, nội dung, chương trình bao gồm

- Hát đúng cao độ, trường độ và hát diễn cảm

- Tập biểu diễn một số bài

3 Thái độ

- Giáo dục thái độ yêu mến, tự hào cũng như ý thức giữ gìn, phát huy những làn điệu dân

ca xứ Nghệ

- Giáo dục các em yêu thích dân ca, hào hứng tham gia các hoạt động hát về dân ca trong

và ngoài nhà trường và có thể hướng dẫn lại các bài đã học cho những người chưa biết

- Các em biết tuyên truyền cho mọi người về cái hay, cái đẹp của dân ca xứ Nghệ

-Ví đò đưa Sông Lam

-Hát giận thương: Hà Tĩnh yêu thương

- Giới thiệu bài hát viết cho thiếu nhi dựa

trên làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh:

Phần 1 Xứ Nghệ và dân ca Nghệ Tĩnh

1 Vài nét về xứ Nghệ và dân ca Nghệ Tĩnh

Nghệ Tĩnh là tên gọi chung của hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, có cùng chung dãynúi Giăng Màn – Thiên nhẫn, có chung dòng sông Lam, có chung giọng nói và phongtụcNghệ Tĩnh là một dãi đất trải dài từ 17,5 đến 19,3 độ vĩ Bắc, 104 đến 106,2 độ kinhĐông với diện tích 16 ngàn km2, có rừng núi trùng điệp, đồng bằng phì nhiêu, sông ngòichi chít, bờ biển trải dài trên 200km

Đặc điểm xuất xứ của Âm nhạc cổ truyền Nghệ Tĩnh là hình thành từ lao động sản xuất

nhưng lại được phát triển về chiều sâu bởi nhờ trí tuệ uyên thâm của các đồ nho, khiến chongười nghe thường cảm nhận rằng dân ca Nghệ Tĩnh lắng đọng và sâu đằm

Về thể loại: Dân ca Nghệ Tĩnh là loại hình dân ca phong phú và đa dạng với nhiều làn điệu

và có ở nhiều vùng, nhiều nơi Có thể được chia thành 3 loại chính: Ví, dặm, hò Trong

mỗi một thể loại có những làn điệu riêng mang dáng dấp sinh hoạt, lao động của từngphường hội hay thôn làng.

2 Nghe một số làn điệu của dân ca Nghệ Tĩnh:

- Bài: " Ví phường vải"

Dân ca Nghệ Tĩnh

Biểu diễn: Lệ Thanh – Tiến Dũng

- Bài: " Hò khoan đi đường"

Dân ca Nghệ Tĩnh

Biểu diễn: Hồng Lựu

- Bài: " Hát dặm cổ"

Dân ca Nghệ Tĩnh

Biểu diễn: Hồng Năm

3 Hệ thống các làn điệu, thể loại dân ca Nghệ Tĩnh:

Phần 2 Tuyển tập giới thiệu các làn điệu, bài hát dân ca Nghệ Tĩnh

Bài hát 1: Ví đò đưa Sông Lam

a Giới thiệu về điệu ví: Hát ví là một hệ thống làn điệu tiêu biểu nhất của dân ca

Nghệ Tĩnh

b Ví đò đưa: Ví đò đưa gồm có ví đò đưa sông Phố, đò đưa sông La, đò đưa sông

Lam, đò đưa nước ngược và đò đưa chuyển qua Phường vải, là những điệu ví mà môitrường diễn xướng là trên sông nước, hát khi đưa đò, vừa hát vừa lao động như chốngchèo, vượt suối để diễn tả tâm tình và đời sống lao động của mình

Ảnh: Đò đưa sông Lam

Ví đò đưa sông Lam

Sưu tầm: Nguyễn Trung Phong Ơ…ơ Chư ai biết nước sông Lam răng là trong là đục Thì biết sống cuộc đời răng là nhục (hị) là ơ vinh Chứ thuyền em lên thác xuống ơ ơ ghềnh Nước non là nghĩa (hị) là tình ai ơi.

Bài hát 2 Hát giận thương: Hà Tĩnh yêu thương

a Làn điệu giận mà thương: Giận mà thương là một làn điệu do cố tác giả Nguyễn Trung

Phong sáng tác trong vở kịch ngắn “Khi đội bạn đi vắng” Câu chuyện về một anh chồng

muốn bỏ việc hợp tác, nhân khi bạn đội đi vắng, bị một anh bạn rủ rê đòi đi một chuyếnbuôn ngược chợ Lường Cô vợ vừa giận vừa thương vừa hát để khuyên chồng nên mới gọi

là điệu hát giận mà thương hay là giận thương

Hát giận mà thương là làn điệu phổ biến và dễ hát với ý nghĩa nhắn nhủ tâm tình, khuyênrăn…

b Nội dung bài hát “Hà Tĩnh yêu thương”: Ca ngợi cảnh đẹp của Hà Tĩnh với Núi Hồng

trùng điệp soi bóng dòng La xanh thơ mộng cũng như con người nơi đây thủy chung, mếnkhách gửi trọn niềm tin cùng bè bạn gần xa

Ảnh: Núi Hồng - Sông Lam

Bài hát: Hà Tĩnh yêu thương

Soạn lời: Viết Hoài

Ví: Ai về Hà Tĩnh quê ta

Mà xem phong cảnh sông la núi Hồng Núi non trăm ngọn điệp trùng Sông xanh như ánh gương trong sáng ngời

Giận thương:

Đây Hồng lĩnh ngàn năm xanh tươi Dãi đất lành nặng tình yêu dấu Nên ngày xưa chim Phượng hoàng ghé đậu Cho quê hương thêm vóc dáng tự hào

Đàn chim hỡi bay về đâu Ngoài biển cả hay nơi rừng sâu Nhớ chăng em nơi non xưa Hồng Lĩnh Giờ Thông xanh bốn mùa rợp bóng Gọi mời chim ơ ơ trở lại nơi này Dòng nước mát ngày thêm xanh trong Nặng tình đời mang phù sa màu mỡ Cho quê hương bốn màu hoa nở Ngọt ngào thêm bao câu ví dặm hò Chèo vỗ nhịp hòa khúc đò đưa Dòng sông gợi muôn vần thơ Đượm tình người sông La Hồng Lĩnh Lời yêu thương từ quê ta Hà Tĩnh Gửi niềm tin ơ…ơ cùng bè bạn xa ơ gần.

Bài hát 3: Hò bơi thuyền

a Giới thiệu về Hò trên sông: Hò bơi thuyền là một làn điệu thể loại Hò trên sông.

Hò trên sông là một điệu hò theo nhịp khoan thai, thường là chèo xuôi dòng hay đi trongnước lặng, không phải lao động vất vả cật lực, người hò trong tư thế khoan thai, gửi nỗiniềm vào tiếng hát, giọng hò, nhờ nhịp hò để đưa nhịp chèo, nhẹ nhàng như cánh võngđưa Bởi vậy mà âm hưởng của điệu hò trên sông nghe gần với âm hưởng của ví đò đưaxuôi ngược

Ảnh: Hội bơi thuyền trên sông

b Hò bơi thuyền

Sưu tầm và ghi âm: Lê Hàm - Vi Phong

Hò ơ ơ ơ Khoan dô khoan

Nước sông lam dào dạt

Đây cảnh đẹp Nam Đàn

Là khoan dô khoan

Ai đi chợ Sa nam mà xem thuyền xem bến

Hò ơ Khoan dô khoan

Ngày xưa Mai Hắc Đế quyết cứu nước phất cờ

Là khoan dô khoan

Vân sơn núi lô nhô rồng bên mây ấp ủ

Phủ long rồng ấp ủ

Hò ơ Khoan dô khoan

Hò ơ Khoan dô khoan là khoan dô khoan.

Bài 4: Hò khoan đi đường

a Giới thiệu về hò khoan đi đường: Hò khoan đi đường còn gọi là “Hò đường trường”.

Là một loại hò vừa đi đường vừa hò, dùng tiếng hò để quên đi mệt nhọc, đường dài Ngàyxưa những người đi buôn bán với nhau lập thành các phường hội, họ đi bộ và cùng rủ nhau

đi cho có bạn như: Phường bán bông, Phường chè, Phường nón, Phường đan … Cácphường buôn như vậy rủ nhau đi chợ phải gánh gồng mươi lăm cây số, ra đi khi trăng nonmới mọc để đến kịp chợ khi trời tờ mờ sáng Trên đường đi để bớt ngái ngủ, một người hòlên, cả đoàn xô theo để giục giục giã bước chân nhanh nhanh đến chợ Và những câu hòkhoan sinh ra từ đó

b Làn điệu Hò khoan đi đường