QUẢN LÝ, CUNG CẤP, SỬ DỤNG NGUỒN TÀI NGUYÊN ĐIỆN TỬ CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP

Với trọng trách cung cấp tư liệu học tập cho toàn bộ giảng viên và HS-SV của nhà trường, việc tìm ra phương án quản lý, khai thác và sử dụng tài liệu điện tử trong thư viện không chỉ cụ

HỘI THẢO

QUẢN LÝ, CUNG CẤP, SỬ DỤNG NGUỒN TÀI NGUYÊN ĐIỆN TỬ CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC

TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬPTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HỒ CHÍ MINH

THƯ VIỆN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HỒ CHÍ MINH

THƯ VIỆN

*******************

HỘI THẢO

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2013

LỜI NÓI ĐẦU

Trong bối cảnh của sự phát triển như vũ bão của công nghệ, các thư viện đang đứng trước những thách thức để thích nghi bằng cách nâng cao năng lực đáp ứng cả về tư liệu lẫn kỹ thuật nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu của độc giả Một thực tế dễ dàng kiểm chứng ở hầu hết các thư viện trường đại học chính là bên cạnh việc đảm bảo sự ổn định trong công tác phục vụ truyền thống, các thư viện cũng đang không ngừng nâng cao khả năng cung ứng thông tin tư liệu điện tử cho bạn đọc của mình theo phương châm: thư viện có thể tiếp cận mọi lúc, mọi nơi

Thư viện điện tử và nguồn tài nguyên số của thư viện đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của thư viện các trường đại học và trở thành một trong những chuẩn mực tiên quyết trong đánh giá hoạt động của thư viện Tuy nhiên, việc xây dựng, quản lý, khai thác và sử dụng nguồn tài liệu điện tử của thư viện các trường đại học đang trong tình trạng phát triển nở rộ, thiếu kiểm soát Nói cách khác, tài liệu điện tử trong các thư viện đại học được xây dựng, khai thác nhưng còn thiếu hẳn những công cụ quản lý thích hợp Người dùng cuối – bạn đọc của thư viện có thể dễ dàng sao chép, phát trán, nhân bản những tài liệu đó một cách thoải mái Thực trạng này kéo theo một hệ lụy vô cùng nguy hiểm: các công trình nghiên cứu, tài sản tri thức bị khai thác và thậm chí sinh lợi một cách bất hợp pháp

Trước những thách thức đó, thư viện các trường đại học, trong đó

có ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP HCM trăn trở, bức xúc đi tìm lời giải cho bài toán quản lý tài liệu điện tử trong thư viện Với trọng trách cung cấp

tư liệu học tập cho toàn bộ giảng viên và HS-SV của nhà trường, việc tìm

ra phương án quản lý, khai thác và sử dụng tài liệu điện tử trong thư viện không chỉ cụ thể hóa việc vận dụng và áp dụng luật bản quyền trong môi trường đào tạo nhân tài mà còn mang lại cho nhà trường, cho bản thân tác giả và cho cả độc giả của thư viện những giá trị hết sức to lớn

Được sự chấp thuận của Ban giám hiệu nhà trường, cùng với sự phối hợp chặt chẽ của các thư viện đại học và các đối tác kỹ thuật, Thư

viện ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP HCM tổ chức hội thảo “Quản lý, cung

cấp và sử dụng nguồn tài nguyên điện tử các trường đại học trong thời

kỳ hội nhập” Hội thảo tập trung nghiên cứu, bàn luận và đúc kết kinh

nghiệm trong việc xử lý, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thông tin điện tử trong các trường với bối cảnh áp dụng luật bản quyền và quyền tác giả; những công nghệ, kỹ thuật và xu thế phát triển nguồn tài nguyên nhằm mang lại lợi ích thiết thực cho nhà trường, cho tác giả và cho độc

- Vật tư và các phòng ban chức năng khác trong trường

Ban tổ chức hội thảo cũng đã nhận được sự hỗ trợ tích cực và trân trọng cảm ơn các đối tác kỹ thuật ngoài trường Đặc biệt, xin chân thành cảm ơn sự tích cực cộng tác của Ybook – thành viên của Nhà xuất bản Trẻ; Sachweb – Thành viên của Nhà Xuất bản Tổng hợp TP HCM; Nhà Xuất bản ĐHQG TP HCM; Công ty TNHH Giải Pháp Số Toàn Cầu (DSG VIETNAM) – nhà cung cấp và phân phối sản phẩm Kodak; Công

Ty TNHH MTV Công Nghệ Phạm Huỳnh; Công Ty CP DVTM & Thông Tin Kỹ Thuật TED; Công Ty TNHH MTV XNK & PTVH CDIMEX; Công Ty TNHH SX-TM-DV Thạnh Minh; Công Ty TNHH Tài Liệu Trực Tuyến VINA; Công Ty TNHH In Và Bao Bì Hưng Phú,…và tất cả các đối tác khác BTC cũng trân trọng cảm ơn và ghi nhận sự giúp đỡ tài trợ về tài chính và vật phẩm liên quan của các đối tác

để tổ chức thành công hội thảo

Chúc hội thảo thành công tốt đẹp!

Chúc các đối tác phát triển vững mạnh sự nghiệp của mình!

Chúc các thư viện luôn gắn kết chặt chẽ và mang lại lợi ích thiết thực cho bạn đọc!

Chúc nhà trường, đặc biệt là trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP HCM thắng lợi với chiến lược phát triển của mình!

Ban tổ chức Hội thảo

MỤC LỤC

Lời nói đầu 3 Mục lục 5

Phần I: Hoạt động xây dựng, cung cấp và khai thác nguồn

tài nguyên điện tử 7

1 Tài liệu điện tử tác nhân chính tạo nên thay đổi lớn trong các

cơ quan Thông tin – Thư viện – ThS Phạm Hồng Thái 9

2 Số hóa nguồn tài liệu nội sinh trong các trường đại học – TS

Huỳnh Mẫn Đạt 13

3 Luật tác quyền và vấn đề phát triển – khai thác nguồn tài

nguyên số trong thư viện các trường đại học – Hứa Văn Thành 19

4 Số hóa nguồn tài liệu nội sinh trong các trường đại học, cao

đẳng góp phần rút ngắn khoảng cách số trong giáo dục và đào

tạo – ThS Nguyễn Hoàng Vĩnh Vương 29

5 Vận dụng luật bản quyền trong thư viện trường Đại học Sư

phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh – ThS Vũ Trọng Luật 35

6 Số hóa tài liệu và bảo vệ quyền tác giả trong thư viện – Đoàn

Minh Gia 41

7 Phát triển bền vững nguồn tài nguyên điện tử nội sinh các

trường đại học – Phạm Minh Quân 49

8 Giới thiệu công tác xây dựng và phát triển tủ sách giáo trình

ĐHSPKT TP.HCM – Ths Vũ Trọng Luật, Hồ Thị Thu Hoài 53

9 Ứng dụng công nghệ phát hành ebook để cung cấp giáo

trình/tài liệu số – Đồng Phước Vinh 69

Phần II: Công nghệ ứng dụng trong xây dựng, quản lý và

cung cấp tài nguyên điện tử trong thư viện các trường đại học 75

1 Định hình lại thư viện đại học và nghiên cứu trong thế kỷ 21

– Vũ Sỹ Dũng 77

2 Ứng dụng phần mềm Hilib trong quản lý tài nguyên số - KS

Phạm Phan Trung 87

6

Phần III: Giới thiệu một số dịch vụ mới trong thư viện 91

1 Phát triển dịch vụ “Thiết lập cuộc hẹn khoa học” trong thư viện 93

2 Giới thiệu cơ sở dữ liệu Taylor & Francis – Tô Thái Hà 96

3 Công ty CDIMEX 99

4 Công ty TNHH In và Bao bì Hưng Phú 101

5 Chương trình tập huấn lớp“Kỹ thuật đóng sách và tu bổ thư viện” 104

6 Giới thiệu website www.sachweb.vn 107

7 Giới thiệu tủ sách giáo trình điện tử trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Tp Hồ Chí Minh 110

PHẦN I

8

TÀI LIỆU ĐIỆN TỬ – TÁC NHÂN CHÍNH

TẠO NÊN THAY ĐỔI LỚN TRONG CÁC CƠ QUAN

THÔNG TIN – THƯ VIỆN

ThS Phạm Hồng Thái

GĐ Trung tâm TT-TV Trường ĐH Đồng Nai

Năm 2012 có lẽ là năm đánh dấu mốc u ám cho ngành báo in trên toàn thế giới Khắp từ Đông sang Tây, từ Châu Mỹ tới Châu Âu, Châu Á,…thậm chí Newsweek tên tuổi tiếng tăm 80 năm trong làng báo chí cũng đã phát hành những ấn bản in ấn cuối cùng và chính thức ngừng phát hành các ấn bản dạng in vào ngày 31/12/2012 và tuyên bố trở thành một tờ báo mạng hoàn toàn sau 80 năm liên tục phát triển cực mạnh trên thị trường thông tin của nước Mỹ

 Thực trạng và xu hướng phát triển của tài liệu điện tử

Theo dự báo của nhiều nước phát triển, trong tương lai gần, tài liệu điện tử sẽ là một phương thức cơ bản của hoạt động xuất bản Quá trình

ra đời và hoàn thiện không ngừng của tài liệu điện tử, với những tiện ích vượt trội so với tài liệu in giấy đã và đang mở ra một thời cơ mới cho ngành xuất bản Người ta tin rằng, tài liệu điện tử sẽ là tác nhân chính tạo nên sự thay đổi lớn trong ngành xuất bản, phát hành, các cơ quan thông tin - thư viện trong tương lai

 Do có nhiều tính năng hấp dẫn như âm thanh, hình ảnh và tính tương tác cao, sách điện tử đã thu hút được một bộ phận lớn thanh, thiếu niên tham gia vào việc đọc, thúc đẩy văn hóa đọc thay đổi và phát triển

 Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ điện tử, kỹ thuật số qua các thiết bị cá nhân như: Iphone, Ipad, Kindle, Nook, Smartphone, Smartpad…

10

 Khả năng cung cấp internet ngày càng trở nên dễ dàng và thuận tiện hơn đã tác động mạnh mẽ đến phương thức đọc

Thống kê Thị phần tài liệu điện tử trên thế giới

Thị phần tài liệu điện tử trên thế giới ngày càng tăng dần

Trong một tương lai gần, thị trường tài liệu điện tử ở Việt Nam sẽ rất sôi động

 Sách điện tử – Thị trường tiềm năng

Tài liệu điện tử là phiên bản kỹ thuật số của tài liệu in, được phân

phối thông qua các tập tin trên mạng internet Tài liệu điện tử có thể được đọc trên các thiết bị đọc, máy tính bảng, máy tính cá nhân, điện thoại thông minh,

Thị trường sách đang trải qua một giai đoạn của sự chuyển đổi Các nhà phát triển đang giới thiệu các định dạng mới, các nhà sản xuất đang xây dựng các thiết bị mới, các nhà xuất bản đang tạo ra mô hình kinh doanh mới, và quan trọng hơn cả là người sử dụng đang tạo ra những bước nhảy vọt trong việc chuyển từ đọc tài liệu giấy sang tài liệu điện tử Tài liệu điện tử và các thiết bị đọc tài liệu điện tử đang theo thời gian tăng tốc và đang sẵn sàng để làm thay đổi ngành công nghiệp sách

 Tài liệu điện tử có rất nhiều lợi thế

 Đối với tác giả, họ không phải lo lắng về chi phí xuất bản và số

lượng in ấn, không phải thuê gian hàng, tốn chi phí vận chuyển

 Đối với người sử dụng, nội dung tài liệu đa dạng, giá cả phải

chăng, lại có nhiều thiết bị giúp họ đọc thoải mái như đọc tài liệu in

 Khả năng chia sẻ và phổ cập kiến thức rộng khắp

Cư dân mạng ngày càng mong muốn có các đường dẫn truy cập ngay lập tức đến tất cả các nguồn tài nguyên thông tin mà họ cần từ bất

cứ nơi đâu, bất cứ lúc nào và bằng nhiều thiết bị truy cập khác nhau Đây chính là mục tiêu mà các thư viện số đang cố gắng đáp ứng đầy đủ Với các thư viện số, một cá nhân có thể:

- Truy cập vào vốn tư liệu của các thư viện trên khắp thế giới thông qua các mục lục điện tử

- Xác định được cả hai dạng phiên bản vật lý và số hóa của các cuốn sách, bài báo học thuật…

- Tối ưu hóa sự tìm kiếm, điều này có nghĩa là có thể tìm kiếm một lần đồng thời trên cả Internet, các cơ sở dữ liệu thương mại và bộ sưu tập thư viện

- Lưu giữ các kết quả tìm kiếm và tiến hành xử lý nó để đảm bảo có được thông tin chính xác nhất

- Từ các kết quả tìm kiếm, chỉ cần thông qua nhấp chuột là có thể xem được nội dung số hoá hoặc tìm ra các tham khảo liên quan

 Khả năng nối kết tài nguyên số với môi trường học tập trực

tuyến (E-learning)

E-learning bao gồm nhiều loại phương tiện truyền thông cung cấp nguồn học liệu đa dạng các loại hình: văn bản, âm thanh, hình ảnh, hoạt hình, và video, và bao gồm các ứng dụng công nghệ, truyền hình vệ tinh,… và học tập dựa trên máy tính, học tập qua mạng,… tạo nên một quá trình học tập điện tử

Phát triển tài nguyên số nhất thiết phải được xem xét trong bối cảnh của các sáng kiến nhằm thống nhất cấu trúc công nghệ thông tin của một trường học và thay đổi quy trình học tập thông qua một công nghệ sáng tạo Thúc đẩy sự tích hợp những chức năng cũng như triển khai các dịch

vụ cho sinh viên bằng công nghệ và truyền thông

Cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ và

12

đã và đang tạo ra một môi trường học tập ảo (Virtual Learning Environment) để chuyển giao và nâng cao khả năng trải nghiệm những gì học ở lớp, hoặc tiến hành học tập bên ngoài khuôn viên trường học truyền thống Tài nguyên số và thư viện số là cấu thành không thể thiếu của môi trường học tập mới này

Trong xu thế phát triển tài liệu điện tử liên tục, mạnh mẽ như hiện nay các cơ quan thông tin- thư viện đang mở rộng vai trò và thay đổi mối quan hệ giữa cơ quan thông tin- thư viện với các bộ phận khác trong việc giảng dạy, học tâp và nghiên cứu học thuật

Và xu hướng sử dụng rộng rãi tài liệu điện tử là tất yếu trong tương lai, vì thế các cơ quan thông tin - thư viện nhất là các Thư viện Đại học

và Cao đẳng cần phải có tầm nhìn và có kế hoạch chuẩn bị cho mình một

tư thế sẵn sàng

Các nhà phát triển thư viện đều nhất trí rằng sự tích hợp trong thư viện số là một vấn đề cần nhất quán, để vận hành gắn kết với hạ tầng của một thư viện hiện có một hệ thống quản lý đa phương tiện lưu trữ các thông tin số hóa, tuy nhiên cũng phải chuyển giao được các chức năng ứng dụng thư viện thực sự Bởi thế, các thành phần cấu thành thư viện số này cần được phát triển để thu thập, mã hóa và chuyển giao thông tin phù hợp với các tiêu chuẩn thực hành được hậu thuẫn rộng rãi bởi ngành thông tin thư viện

SỐ HÓA NGUỒN TÀI LIỆU NỘI SINH

TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC

TS Huỳnh Mẫn Đạt Khoa TV-TT Trường ĐH Văn Hóa TP.HCM

Thuật ngữ số hóa (tiếng Anh là Digitigation) là hình thức chuyển đổi dữ liệu từ dạng văn bản hệ thống bên ngoài thành những dữ liệu dạng tín hiệu số được máy tính hiểu và lưu trữ Có nhiều định nghĩa khác nhau nhưng có nội dung chung đều cho rằng số hóa tài liệu là quá trình chuyển các dạng dữ liệu/tài liệu truyền thống như các bản viết tay, bản in trên giấy, hình ảnh, âm thanh, phim ảnh, dữ liệu toàn văn với nhiều định dạng khác nhau sang dữ liệu trên máy tính và được máy tính nhận biết được như tài liệu ban đầu gọi là số hoá dữ liệu Hay nói cách khác số hoá tài liệu là hình thức chuyển đổi các tài liệu truyền thống bên ngoài thành dạng tài liệu số mà máy tính có thể hiểu được Sản phẩm sau khi số hóa tài liệu chính là nguồn tài nguyên số/dữ liệu số - các dữ liệu dạng chữ, hình ảnh, âm thanh… được máy tính nhận biết đúng định dạng và được

sử dụng trên máy tính

Tài liệu nội sinh là những tài liệu được hình thành trong quá trình hoạt động khoa học kỹ thuật, sản xuất, quản lý, nghiên cứu, học tập của các cơ quan, tổ chức, xí nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học…

Tài liệu nội sinh phản ánh đầy đủ, có hệ thống về các thành tựu, tiềm lực cũng như hướng phát triển của những đơn vị này và thường được lưu giữ ở các thư viện và trung tâm thông tin của đơn vị đó

Đặc điểm của nguồn tài liệu nội sinh:

Theo tính chất của quá trình tạo ra nguồn tài liệu nội sinh có thể chia thành 3 nhóm:

- Nguồn tin phản ánh các kết quả hoạt động đào tạo: Luận án, Luận văn, các kết luận khoa học, các tư liệu điền dã, các tư liệu điều tra, các hồ

sơ thí nghiệm, các chương trình đào tạo, giáo trình, đề cương bài giảng…

- Nguồn tin phản ánh kết quả NCKH: Các báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học, tư liệu trung gian được tạo nên từ việc triển khai các chương trình, đề tài NCKH, đề án, dự án sản xuất thử, báo cáo khoa học,

kỷ yếu hội nghị, hội thảo…

14

- Nguồn tin phản ánh tiềm lực đào tạo và NCKH: Bao gồm các tài liệu về cơ cấu, quy mô, trình độ đào tạo, nguồn nhân lực khoa học, cơ sở vật chất kỹ thuật để triển khai các hoạt động đào tạo, NCKH, các thông tin phản ánh định hướng phát triển của nhà trường

Lợi ích đối với cơ quan: Đưa ra một chỉ số tốt về chất lượng và hiệu suất của cơ quan, tăng cường hình ảnh và uy tín, tăng cường khả năng tiếp cận đối với kết quả nghiên cứu, nội dung với chất lượng cao có thể sẽ là công cụ quảng bá để thu hút nhân sự, sinh viên và các nguồn đầu tư

Lợi ích đối với nhà nghiên cứu: Mở rộng việc phát tán và cung cấp các công bố của mình, gia tăng tác động của các công bố (các nghiên cứu được tự do tiếp cận sẽ dễ dàng được trích dẫn), đưa ra cách đo lường

để các nhà nghiên cứu có thể xác định tỉ lệ truy cập đối với từng nghiên cứu cụ thể, giúp quản lý và lưu giữ các nội dung liên quan đến nghiên cứu của từng cá nhân, cho phép tạo ra các danh mục xuất bản phẩm theo yêu cầu cá nhân

Lợi ích đối với cộng đồng quốc tế: Hỗ trợ hợp tác nghiên cứu thông qua việc tạo điều kiện trao đổi tự do cho các nguồn thông tin học thuật, giúp cộng đồng hiểu về các nổ lực và các hoạt động nghiên cứu, lợi ích đối với cán bộ thư viện, luôn phù hợp trong thời đại số với nhiều thay đổi và tiến triển, là cơ hội để thể hiện vai trò quan trọng hơn trong bối cảnh thay đổi của việc truyền tải thông tin học thuật

Tài liệu nội sinh bao gồm cả tài liệu đã xuất bản lẫn tài liệu chưa xuất bản Cụ thể như sau:

Nhóm tài liệu đã xuất bản: bài báo được đăng trên các báo, tạp chí; sách; tài liệu hội nghị hội thảo

Nhóm tài liệu chưa xuất bản: bản tài liệu trước khi in; các công trình chưa công bố hoặc phần nội dung được công bố của các công trình chưa hoàn tất, luận văn, luận án, báo cáo khoa học

Nhóm tài liệu hỗ trợ học tập và giảng dạy: đề cương, giáo án, bài giảng, ngân hàng đề thi, băng hình phục vụ các khóa học

Như vậy, nguồn nội sinh tốt sẽ mang đến nhiều lợi ích cho các thành viên lien quan; do đó các thư viện cần tuyên truyền những lợi ích này để mọi người sử dụng ủng hộ để phát triển nguồn thông tin nội sinh Quy trình số hóa nguồn tài liệu nội sinh có thể chia thành 5 bước cụ thể sau:

 Lựa chọn tài liệu đầu vào:

Đây là công đoạn đầu tiên trong quy trình số hóa tài liệu, bao gồm việc cân nhắc, lựa chọn và xác định những đối tượng tài liệu nào được đưa vào số hóa Các thư viện cần xây dựng chính sách thu thập đối với tài liệu nội sinh ngay từ ban đầu là rất quan trọng nhằm đảm bảo tổ chức

và sử dụng được một nguồn tài liệu học thuật một cách đúng đắn, cũng như đảm bảo được sự phát triển ổn định nguồn tài liệu này Chính sách phải được nêu lên những nội dung cơ bản sau: xác định các loại tài liệu cần thu thập; đối tượng nộp và đối tượng sử dụng nguồn nội sinh; mức

độ phổ biến và mức độ cho phép sử dụng nguồn nội sinh, chính sách bảo

quản nguồn nội sinh, chính sách cập nhật nguồn nội sinh

Về bản quyền của tài liệu: trong trường hợp thư viện cung cấp truy cập mở cho nguồn nội sinh thì các tác giả và bộ phận tiếp nhận tài liệu cần làm rõ vấn đề pháp lý liên quan đến bản quyền để bảo đảm thư viện không vi phạm luật bản quyền

Nội dung tài liệu: Trên cơ sở xác định nhóm người dùng tin (Cán

bộ lãnh đạo, giảng viên, cán bộ nghiên cứu, sinh viên, các đối tượng khác,…), mục tiêu, chức năng nhiệm vụ của thư viện mà thư viện lựa chọn các tài liệu nội sinh có nội dung phù hợp, tài liệu có tần suất sử dụng cao

Điều kiện bảo quản hiện tại: Tùy tình hình cụ thể của từng thư viện trong tình trạng điều kiện bảo quản kết hợp với nội dung tài liệu nội sinh

mà quyết định lựa chọn tài liệu để tiến hành số hóa Ưu tiên số hóa các tài liệu nội sinh mà nhu cầu sử dụng của người dung cao

 Lựa chọn công nghệ:

Lựa chọn công nghệ để tiến hành số hóa tài liệu nội sinh đóng vai trò rất quan trọng bởi đây là công cụ đắc lực giúp các trường đại học thực hiện các công việc trong quy trình tạo lập và vận hành bộ sưu tập số, công nghệ để tiến hành số hóa cần đáp ứng các yêu cầu sau:

- Là công cụ, môi trường để đảm bảo các tài liệu số hóa sau khi được tạo lập sẽ dễ dàng, thuận tiện cho người dùng tiếp cận;

- Có đủ độ tin cậy cho người quản trị và kỹ thuật viên trong quá trình tạo lập, bảo quản và cung cấp dữ liệu trong quá trình hoạt động của

bộ sưu tập;

- Đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về chuẩn nghiệp vụ thông tin – thư viện;

- Dễ dàng trao đổi dữ liệu với các chuẩn khác, có công cụ sao lưu

an toàn dữ liệu với các chuẩn khác, có công cụ lưu sao an toàn dữ liệu

- Trang web đăng tải và là cổng truy cập của người dùng vào bộ sưu tập;

 Số hoá nguồn tài liệu:

Đây là công đoạn đòi hỏi đầu tư nhiều công sức, kinh phí nhưng lại

là khâu dễ dàng thực hiện nhất

Việc nộp tài liệu vào nguồn nội sinh có thể thực hiện theo 2 cách: trực tuyến hoặc thông qua cán bộ thư viện (nộp bản giấy) Trong trường hợp thư viện đã áp dụng công nghệ chuẩn bị sẳn 1 giao diện nộp tài liệu nội sinh trên website, tác giả có thể tự nộp trực tuyến Trường hợp chúng

ta thu thập được hoặc tác giả cung cấp tài liệu giấy, hiện nay ở Việt nam

đã có các thiết bị số hóa tài liệu của công nghệ KIRTAS APT 1200, công nghệ này cùng với thiết bị BookScan APT 1200 có thể giúp các thư viện

có thể số hóa nguồn tài liệu với số lượng lớn, giá cả hợp lý và đảm bảo chất lượng, thiết bị nhận dạng quang học OCR Đặc biệt là công nghệ KIRTAS APT 1200 có một phần mềm biên tập BookScan Editor cho phép tự động biên tập, tạo siêu dữ liệu theo yêu cầu; BookScan APT

1200 không làm hư hỏng tài liệu gốc do không phải tháo gáy tài liệu đối

với tài liệu có độ dày trang khi thực hiện Scan

 Biên mục tài liệu số hóa (Tạo siêu dữ liệu liên kết): Mô tả dữ liệu

(theo một trong các chuẩn siêu dữ liệu MARC, Dublin Core, MODS, METS, ISO 2709 trong đó chuẩn Dublin Core tương đối phổ biến vì có khả năng tùy biến cho các tiêu chuẩn khác với 15 trường biên mục);

Có nhiều chuẩn biên mục mang tính chất siêu dữ liệu khá thông dụng như: MARC 21/ UNIMARC, Dublin Core Metadata, XML… Các dữ liệu này thường được gắn vào phần đầu cho mỗi tài liệu điện tử đặt trên website

và rất thích hợp cho các máy tìm kiếm, lọc ra thông tin để tổ chức thành kho

dữ liệu mà không cần dùng đến hệ quản trị cơ sở dữ liệu truyền thống Dublin Core Metadata là chuẩn dùng mô tả nội dung của biểu ghi

và dữ liệu Nó đơn giản hơn MARC Format vì chỉ có 15 trường: nhan đề, tác giả, chủ đề, mô tả, nhà xuất bản, tác giả phụ, ngày tháng, loại tài liệu,

mô tả vật lý, định danh, nguồn gốc, ngôn ngữ, liên kết, bao quát, bản quyền (trong khi MARC có đến hơn 200 trường, khá phức tạp)

Siêu dữ liệu (metadata) dùng để mô tả một tài nguyên thông tin được chia sẻ trên internet Một bản ghi siêu dữ liệu bao gồm một tập hợp các thuộc tính hoặc tập các phần tử cần thiết để mô tả các tài nguyên theo yêu cầu Tạo siêu dữ liệu theo 3 dạng (siêu dữ liệu mô tả: mô tả các thông tin về tài liệu, siêu dữ liệu cấu trúc: mô tả các liên kết giữa các đối tượng thông tin liên quan của tài liệu như mục lục, chương, phần, trang sách, hình ảnh minh họa, phụ lục giúp người dùng dễ dàng di chuyển đến các thành phần của tài liệu, siêu dữ liệu quản trị: gồm tạo kích cỡ tập

tin, định dạng tài liệu (PDF), đặc tính sử dụng và tình trạng của tài liệu)

- Siêu dữ liệu kỹ thuật: Thông tin về máy và sự vận hành trong quá trình chụp hình ảnh và thông tin này được tạo ra tự động bởi hệ thống của thư viện

- Siêu dữ liệu cấu trúc: Thông tin về cấu trúc sách/trình tự sắp xếp đòi hỏi nhập liệu bằng tay

- Siêu dữ liệu mô tả: Thông tin về cuốn sách là thông tin dưới biểu ghi MARC tương thích hoàn toàn tiêu chuẩn biên mục dữ liệu điện tử Dublin Core 2 Dữ liệu biểu ghi MARC được nhập với khả năng đọc số ISBN bằng mã số mã vạch (Barcode) hoặc một giao diện người dùng dành cho nhập liệu mô tả nội dung (Vd., tên nhan đề, tác giả, ngày bản quyền, bảng nội dung,…) trong phần mềm biên mục nhằm nhập liệu nhanh và dễ dàng sử dụng

 Vận hành, bảo quản và cung cấp dữ liệu: Trước khi vận hành thật

các công đoạn: quét (scan) – đối với các tài liệu là sách, biên mục tài liệu, tải tài liệu lên mạng, thư viện sẽ thực hiện giai đoạn thử nghiệm bằng cách cho scan khoảng 10 đơn vị tài liệu với đủ các loại hình: sách, tạp chí, bản thảo, tài liệu hành chính, tranh ảnh,… và cho lưu trữ cũng như vận hành thử trên website để kiểm tra về chất lượng, bao gồm kích cỡ của hình ảnh, vấn đề xử lý chung, dạng tập tin, chiều sâu của bit, vùng sáng, vùng tối, giá trị âm thanh, độ sáng, độ tương phản, độ phân giải, sự nhiễu, sự định hướng, tiếng động, sự điều chỉnh kênh màu, sự mất văn bản, sự điều chỉnh hình ảnh, sự mất đường truyền hay mất hình ảnh, sự sống động, chất lượng truy cập, hình thức ngắn gọn, rõ ràng của văn bản…

Trong quá trình quét tài liệu, tạo sản phẩm số cho đến biên mục tài liệu số nên được sao lưu, cất giữ bảo quản ở các dạng: bộ nhớ lớn của

máy chủ, trên CD-ROM, trên ổ cứng di động

Cung cấp, tải dữ liệu lên mạng là khâu cuối cùng của tiến trình số hóa, bao gồm việc đưa bộ sưu tập lên mạng của thư viện để phục vụ trực

18

tuyến và thiết kế giao diện với người dùng: tạo ra các công cụ sử dụng, chính sách khai thác đối với người dùng, ý kiến đóng góp, đánh giá của người sử dụng, xây dựng các ứng dụng tùy biến, chính sách phát triển nguồn tài liệu… Tất cả các kết quả này cần được thông qua trước hội đồng số hóa để hoàn chỉnh lần cuối trước khi công bố kết quả bộ sưu tập đối với người dùng tin

Tuy nhiên, chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy, việc quản lý và cung cấp thông tin tài liệu lưu trữ điện tử chứa đựng những rủi ro như: Cơ sở

dữ liệu bị xóa, thông tin bị chỉnh sửa…Chính vì vậy cần thiết kế một hệ thống lưu giữ tránh tình trạng xâm nhập trái phép, thực hiện chế độ quản

lý tài liệu điện tử như là một bộ phận tổng thể các hồ sơ tài liệu, thông tin của cơ quan và cần có khuôn khổ chiến lược đối với tài liệu lưu trữ điện

tử Theo khái niệm của các chuyên gia, hệ thống lưu giữ tài liệu điện tử

là một quy trình khép kín giúp các tài liệu được an toàn và được quản lý

để tài liệu đó cùng với các thông tin, hoàn cảnh và cấu trúc của nó sẽ được giữ lại (Tính xác thực, độ tin cậy, tính an toàn, mối quan hệ với các đối tượng dữ liệu có liên quan, tính hữu dụng và khả năng tiếp cận) Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế (ISO) đã chính thức ban hành tiêu chuẩn quốc tế

về công tác văn thư ISO 15489, trong tiêu chuẩn này cũng đã đưa ra một chuẩn mực để các cơ quan, tổ chức có thể sử dụng nhằm đánh giá thực tiễn và hệ thống lưu trữ tài liệu điện tử

Để công tác bảo quản, khai thác sử dụng tài liệu điện tử ít tốn kém, công việc đầu tiên chúng ta cần phải làm là hồ sơ, tài liệu hình thành trong xử lý công việc của từng cá nhân phải được phân loại và quản lý thống nhất trong hệ thống cơ sở dữ liệu Tuyệt đối không tự ý xóa hoặc thay đổi thông tin của tài liệu, hàng năm tiến hành đánh giá, xử lý chất lượng và chống xâm nhập của tác nhân gây hại Các hồ sơ, tài liệu điện

tử đến hạn nộp lưu sẽ được chuyên giao đầy đủ cho cơ quan phụ trách lưu trữ phân loại, lập mã số điện tử bảo quản trong hệ thống lưu trữ điện tử; Như vậy chúng ta sẽ giảm đi công đoạn tốn kém số hóa từ tài liệu giấy sang tài liệu điện tử

Để công việc số hóa tài liệu nội sinh thành công một nội dung quan trọng là nhiệm vụ của nhân viên thư viện- những người quản lý và phục vụ nguồn nội sinh trong trường đại học Nhân viên thư viện là người soạn thảo chính sách quy định việc thu thập, quản lý và sử dụng cho nguồn nội sinh và thuyết phục các đối tượng liên quan chấp thuận và thực thi chính sách này Nhân viên thư viện thiết lập mối quan hệ hợp tác với tác giả của nguồn nội sinh để khuyến khích và hỗ trợ họ trong việc nộp cũng như trong việc sử dụng Nhân viên thư viện cần phải thành thạo các kỹ thuật, các thao tác sử dụng công nghệ, cũng như tự xử lý hoặc đưa

ra hướng giải quyết cho các sự cố có thể xảy ra

LUẬT TÁC QUYỀN VÀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN - KHAI THÁC NGUỒN TÀI NGUYÊN SỐ

TRONG THƯ VIỆN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC

lý cũng như một số miễn trừ cho thư viện và người dùng tin Tất cả nhằm đảm bảo rằng thông tin và tri thức không chỉ được tạo ra mà còn có thể được tiếp cận Công nghệ số và hạ tầng mạng thông tin truyền thông không ngừng mở rộng đã cải tiến quá trình sản sinh và phát tán thông tin, đồng thời những công nghệ này cũng có thể được sử dụng để kiểm soát

và hạn chế sự truy cập công cộng vào một nguồn tin cụ thể

Mục đích của luật tác quyền là thúc đẩy sự tiến bộ của khoa học và nghệ thuật vì lợi ích của mọi người Nó dành cho tác giả một số độc quyền có giới hạn và được luật pháp bảo vệ liên quan đến việc sao chép, phân phối, hiển thị, trình diễn và phóng tác các tác phẩm của họ, đem lại cho họ một lợi ích kinh tế nhằm khuyến khích quá trình tiếp tục sáng tác Đồng thời luật cũng dành ra những ngoại lệ nhằm đảm bảo rằng người sử dụng các tư liệu được bảo vệ tác quyền vẫn có thể đọc và dùng chúng một cách hợp pháp theo những cách thức khác nhau

Đảng và nhà nước ta rất quan tâm đến việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông Điều này được xác định trong NQ TW 4 khóa VII, NQ TW 2 Khóa VIII, được thể chế hóa trong luật Giáo dục (2005) và Luật Giáo dục Đại học (8/2013) Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và mạng Internet, học tập trực tuyến (e-learning), học tập bằng giáo trình điện tử và sách điện tử (e-books) đã và đang thu hút được đông đảo người học và dần trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho hoạt động tự học, tự nghiên cứu của giảng viên và sinh viên So với sách in, E-books hơn hẳn sách in ở chỗ thông tin đưa đến người đọc không chỉ ở dạng văn bản (text) mà còn có

20

tác dụng đa truyền thông khác như: hình ảnh, video, hiệu ứng hoạt hình Ngoài ra một đặc trưng quan trọng của tài liệu điện tử là cho phép nhiều người dùng truy cập vào tài liệu ở cùng một thời điểm và không hạn chế về không gian và thời gian, tạo được tương tác giữa người học và máy và có tính tái sử dụng rất cao

Hiện nay, E-books trở thành công cụ tiện lợi hơn bao giờ hết cho việc học tập của mỗi người Đối với Thư viện Đại học công việc phát triển nguồn tài nguyên số theo hướng này hết sức thuận lợi, dễ dàng, tiết kiệm được diện tích kho sách, tiết kiệm ngân sách nhà nước

II LUẬT TÁC QUYỀN VÀ THƯ VIỆN ĐẠI HỌC TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Ý tưởng về xuất bản điện tử lần đầu tiên được đưa ra trong một cuộc hội thảo tại Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ) năm 1945 Vannervar Bush là cha đẻ của quan niệm xuất bản điện tử Nhưng phải hơn 46 năm sau, cuốn sách điện tử đầu tiên mới ra đời tại Mỹ vào năm

1991 Đến năm 1998 sách điện tử mới xuất bản ở dạng đĩa và tải xuống máy tính cá nhân từ internet

Hiện nay, sách điện tử bao gồm các loại sách khoa học kỹ thuật, sách dạy nghề, nghiên cứu khoa học kỹ thuật và các tác phẩm văn học Một vấn đề đang được đặt ra cho các cơ quan tàng trữ như, cơ quan bảo quản tài số phải bảo quản, lưu giữ như thế nào thông tin, tri thức số cho các thế hệ tương lai

Sự ra đời và phát triển nhanh chóng của sách điện tử đang đặt ra nhiều vấn đề mới cần phải giải quyết như: mối quan hệ giữa nhà xuất bản

và tác giả, cấu trúc ngành xuất bản truyền thống Xuất bản điện tử đã mở

ra cơ hội cho tác giả và nhà xuất bản phát triển mối quan hệ chặt chẽ hơn

và họ trực tiếp với khách hàng (người đọc) mà xuất bản truyền thống không có được

Hiện nay, các nhà xuất bản lớn, các công ty công nghệ, các nhà bán sách trực tuyến, các nhà môi giới sách điện tử ở Mỹ và Châu Âu đều đang đầu tư vào thị trường sách điện tử nhằm chạy đua tới tương lai Họ đang áp dụng một loạt chiến lược, hợp tác và thử nghiệm phân phối và bao gói thông tin số Còn các tác giả lại xem sách điện tử như là một cách thức họ thoát khỏi sự phụ thuộc hà khắc của nhà xuất bản để bán tác phẩm trực tiếp cho khách hàng thông qua mạng Giao lưu giữa tác giả và người đọc trở nên dễ dàng hơn và kịp thời hơn

Trong thế giới số, những nguyên lý cơ bản của tác quyền khó áp dụng hơn rất nhiều Thư viện có quyền sao chép một tư liệu số, số hóa một tư liệu in ấn hoặc in ra một tư liệu số để phục vụ cho các mục đích

giảng dạy, nghiên cứu hoặc các mục đích mang tính học thuật khác của NDT Thư viện cũng có quyền thu tiền nhằm bù lại những cho phí phải

bỏ ra Tuy nhiên có một số rằng buộc mà họ cần tuân thủ khi thực hiện tiến trình này Đó là tư liệu nhân bản chỉ là một phần của tư liệu gốc Các tư liệu số hôm nay có thể truy cập được nhưng ngày mai thì có thể không, hoặc trên máy tính này thì được còn trên máy tính tính khác thì không Khi chuyển sang công nghệ số chức năng cho mượn, phát triển vốn tư liệu hay hoạt động bảo quản đều bị thay đổi

Trong môi trường số, các bản sao số hóa tuy cũng có thể gửi cho bạn đọc, nhưng thư viện vẫn không mất khả năng truy cập vào chúng Điều lo lắng của các nhà xuất bản là một thư viện nào đó sẽ mua một bản

số hóa đắt tiền của tác phẩm rồi sau đó tạo ra vô số bản sao cho các thư viện khác hoặc cho bạn đọc và họ sẽ không phải trả tiền

Lưu thông là dịch cụ cốt lõi của thư viện Và các giao dịch mượn liên thư viện là vô cùng cần thiết với những thư viện nhỏ, kinh phí và vốn

tư liệu hạn hẹp Khi những ấn phẩm chỉ có ở dạng số xuất hiện ngày càng nhiều mà không thể đem cho mượn, các thư viện lo ngại họ sẽ không đáp ứng nhu cầu của bạn đọc Nhiều thư viện đã mua giáo trình / sách điện tử bằng cách trả tiền theo số lượt truy cập thay vì sở hữu một bản sao của quyền sách đó

Thư viện cũng phải điều chỉnh cách thức về phát triển vốn tư liệu: từ

mô hình sở hữu sang mô hình truy cập Thư viện sẽ thuê báo để truy cập các tài nguyên số Mô hình này đòi hỏi thư viện phải trả chi phí thuê bao liên tục cho giấy phép truy cập thông tin do nhà xuất bản hay nơi bán cấp phát Một trong các sứ mệnh lịch sử của thư viện là bảo quản các tác phẩm không chỉ cho thời điểm hiện tại mà còn cho cả các thế hệ tương lai Luật tác quyền trên thực tế cho phép thư viện tạo ra các bản sao dành cho mục đích bảo quản Ngày nay, câu hỏi đặt ra là: “Ai sẽ là người có trách nhiệm bảo quản các tài liệu ở dạng số?” Thư viện được cấp phép sử dụng rất có thể không có quyền này trong những điều khoản của hợp đồng

Công nghệ lưu trữ và định dạng dữ liệu cũng cần được lựa chọn và cập nhật để bảo đảm bản lưu có thể khai thác được trong tương lai

III THƯ VIỆN SỐ VÀ VẤN ĐỀ TÁC QUYỀN

1 Dự án Gutenberg:

Dự án Gutenberg (tiếng Anh: Project Gutenberg, thường viết tắt

PG) là dự án tình nguyện để số hóa, lưu trữ, và phân phối tác phẩm văn

hóa Được thành lập năm 1971, nó là thư viện trực tuyến đầu tiên Nhiều

22

thứ trong kho này là văn bản đầy đủ của những sách thuộc phạm vi công cộng Dự án này cố gắng để người khác sử dụng nó tự do và dễ dàng, bằng cách sử dụng các định dạng lâu bền và mở mà có thể truy cập trên bất cứ máy tính nào

Dự án Gutenberg do Michael Hart khởi xướng từ năm 1971 Hart, một sinh viên tại Đại học Illinois, được phép truy cập máy tính mẹ

(mainframe) loại Xerox Sigma V tại Phòng Thí nghiệm Vật liệu của đại

học Do những người quản lý hệ thống thân thiện, ông được tài khoản hầu như không giới hạn; về sau, giá trị của tài khoản hồi đó được ước lượng bằng 100.000 đô la hay cả 100 triệu đô la Hart nói là muốn "hoàn lại" quà tặng này bằng cách làm công việc có giá trị cao

Máy tính này là một trong 15 nút trên mạng máy tính mà sắp trở thành Internet Hart tin rằng công chúng sẽ có thể truy cập máy tính vào tương lai và quyết định làm sẵn các tác phẩm văn chương miễn phí dưới

hình thức điện tử Ông sử dụng văn bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ và

văn kiện này trở thành sách điện tử (e-book) đầu tiên của Dự án

Gutenberg Ông đặt tên dự án theo tên Johannes Gutenberg, thợ in

người Đức tiến hành cách mạng máy in vào thế kỷ 15 Dự án Gutenberg cung cấp hơn 42.000 ebook miễn phí, cho phép tải chúng về hoặc đọc trực tuyến

2 Google book search:

Google Books (tên gọi ban đầu Google Print hay Google Book Search) là một công cụ của Google cho phép tìm một đoạn văn đầy đủ

trong một cuốn sách do Google scan lại và qua nhận dạng ký tự OCR, và lưu trữ trong một cơ sở dữ liệu số Dịch vụ này được biết đến lúc đầu với

cái tên là Google Print khi nó được giới thiệu tại Frankfurt Book Fair

vào tháng 10 năm 2004 Khi một cụm từ khớp với những từ khóa người dùng nhập vào, Google sẽ đưa ra một bảng danh sách các đầu sách có chứa từ khóa ở trên Nhấp vào kết quả từ Google Book Search sẽ mở ra một giao diện mới trong đó người dùng có thể xem từng trang trong cuốn sách cũng như các quảng cáo chứa thông tin liên quan và các đường link đến trang web của nhà xuất bản và nhà bán sách Tuy nhiên bên cạnh cũng có một số cuốn sách có sự giới hạn, trong đó người dùng chỉ được xem một số giới hạn các trang sách do điều kiện của bản quyền sách Công cụ "Tìm Sách của Google" (Google Book Search) vẫn còn đang trong phiên bản thử nghiệm bê-ta nhưng số đầu sách lưu trữ trong kho dữ liệu vi tính (của Google do quét / scan được) vẫn tiếp tục tăng lên Công cụ này chủ yếu là lưu trữ và trưng bày trên mạng những sách xưa

cũ đã hết tác quyền hoặc những sách đã hết thời hạn tác quyền trong thời gian gần đây Khi người sử dụng Google gõ từ khóa tìm 1 cuốn sách (ví

dụ: Binh Thư Yếu Lược của Trần Hưng Đạo) thì kết quả tìm sẽ hiển thị cuốn sách với dạng thức PDF Người dùng mạng có thể tải về file PDF của sách này và in ra tham khảo tùy ý bởi vì sách này đã hết tác quyền và giờ đây mọi người có thể tham khảo sử dụng mà không cần trả phí Một vấn đề nổi lên là: luật tác quyền của Mỹ có thể khác biệt với luật các nước khác trên thế giới (ngoài lãnh thổ Mỹ), cho nên sẽ có trường hợp cùng một cuốn sách, luật Mỹ quy định là hết tác quyền, nhưng luật nước khác quy định tác quyền vẫn còn, và như thế Google có thể bị kiện ở nước ngoài

Để tránh rắc rối pháp lý khi sự việc trên xảy ra, Google đã thương lượng với các cơ quan quản lý tác quyền các quốc gia trên thế giới thể dàn xếp một phương thức để Google có thể thanh toán tác quyền cho các tác giả của các tác phẩm mà bản quyền còn hiệu lực

Phương thức hiện nay do Google đề nghị là: khi Google chọn scan

1 tác phẩm mà bản quyền vẫn đang còn hiệu lực pháp lý ở nước đó, thì Google sẽ trả 60 đô-la Mỹ cho tác giả (hoặc cho đại diện ủy quyền của tác giả này) nếu toàn bộ tác phẩm được scan (nếu Google chỉ scan 20%

số trang để làm giới thiệu tóm tắt thì trả ít hơn, từ 5 đến 15 đô-la tùy số trang.) Và sau đó, mỗi lần Google thu lợi từ tác phẩm này (thu từ bán quảng cáo in kẹp vào sách, bán sách.v.v) thì sẽ thanh toán thêm 63% tiền doanh thu

Cần nói rõ thêm về mô hình kinh doanh của Google, tức là cách kiếm tiền của họ khi sử dụng tác phẩm sách Mỗi lần người sử dụng mạng muốn xem một cuốn sách trên mạng do Google cung cấp, thì Google sẽ tìm kiếm một nhà tài trợ Nhà tài trợ này sẽ trả tiền cho Google

để bù lại được quyền kẹp vào cuốn sách này những quảng cáo cho các sản phẩm của nhà tài trợ

Nếu người sau khi xem một vài trang trong cuốn này và muốn mua hẳn một cuốn sách về nhà xem, thì Google sẽ cho in ra sách (giấy) và gửi

về tận nhà người mua và thu tiền

Tiền thu được từ nhà tài trợ (thường là chỉ vài xu Mỹ cho mỗi lần kẹp quảng cáo vào sách) và tiền bán sách sau khi trừ chi phí in ấn, gửi

sẽ được chia lại cho tác giả cuốn sách này 63%

Với một số lượng độc giả khổng lồ của Google, thì khả năng kiếm tiền từ việc đồng ý phương thức chia chác của Google là khá lớn

Tuy nhiên, cần nhận thức rõ số lượng khách tìm sách tiếng Việt sẽ chỉ là một phần trong tổng số khách của Google, cho nên số tiền chia chác cũng sẽ theo tỷ lệ này

3 NetLibrary

NetLibrary (www.netLibrary.com) là một bộ phận của OCLC, nhà cung cấp hàng đầu thế giới của biên mục trên máy tính, tài liệu tham khảo, chia sẻ tài nguyên và dịch vụ bảo quản cho 41.000 thư viện tại 82 quốc gia và vùng lãnh thổ NetLibrary là nhà cung cấp hàng đầu của sách điện tử cho thị trường thư viện NetLibrary phát triển, lưu trữ, duy trì và bảo tồn bộ sưu tập sách điện tử cho học tập, cho các công ty, cho thư viện công cộng và nhà trường Hàng ngàn thư viện trên toàn thế giới hiện đang được cung cấp bởi NetLibrary các sách điện tử cho người sử dụng Netlibrary đã áp dụng một số biện pháp công nghệ để bảo vệ bản qyền tác giả của các sách điện tử Khi khai thác ấn phẩm trên mạng, người dùng cũng chỉ xem được từng trang một Nếu phát hiện người dùng có hành vi in hoặc sao chép hàng loạt, chương trình sẽ tự động gửi cảnh báo nhắc nhở và ghi nhận lại hành vi đó vào nhật ký hệ thống

4 Công ty Ybook

Là Công ty TNHH Sách điện tử Trẻ, đơn vị thành viên của Nhà xuất bản Trẻ Điểm nổi bật về ebook của Ybook:

Giá rất rẻ: Mức giá bán lẻ phổ biến từ 1.900 đồng/ebook.;

Bán sỉ theo gói: Chính sách bán linh hoạt dành cho thư viện, có giá

ưu đãi đặc biệt cho các thư viện và trường học ở vùng sâu vùng xa.;

Được mượn/thuê: Một cách giúp bạn đọc tiết kiệm chi phí mua

sách và cho phép đọc thử cùng lúc nhiều đầu sách Sau khi hết thời hạn cho mượn/thuê, ebook đã mượn/thuê sẽ được tự động thu hồi.;

Nhiều sách hay: Có rất nhiều sách của nhiều tác giả nổi tiếng như

Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh ;

Kho ebook tiếng Việt lớn nhất: Số lượng lên đến vài chục ngàn

tựa, không chỉ có sách của NXB Trẻ mà còn của nhiều nhà xuất bản, các đơn vị làm sách và các tác giả khác.;

Thể loại phong phú: Ngoài các dòng sách văn học, kinh doanh

còn có nhiều dòng sách chuyên ngành.;

Một thành Bốn: Một tựa ebook được sử dụng trên 4 thiết bị khác

nhau, không phân biệt loại thiết bị.;

Không cần giữ kho: Ebook đã mua và tải về có thể xóa đi để giải

phóng bộ nhớ thiết bị sau khi đọc xong và khi cần thì có thể tải lại dễ dàng.;

Máy cũ vẫn chạy tốt: Có thể đọc trên máy tính cấu hình thấp

5 Classbook

Thiết kế dành cho học sinh: Thời kỳ công nghệ bùng nổ sự xuất

hiện của sách điện tử Classbook là một xu thế tất yếu Thay vì sử dụng

những cuốn sách cồng kềnh, đồ sộ ngay cả việc vận chuyển, sử dụng phức tạp thì giờ đây chỉ với 1 chiếc 'Ipad học sinh' trẻ có thể mang theo bất cứ nơi đâu và bất cứ khi nào Việc học tập, nghiên cứu, ứng dụng, tra cứu có thể diễn ra ở bất kỳ thời điểm nào khiến trẻ hứng thú Nhỏ gọn, an toàn dễ kiểm soát, tiện lợi, đa công dụng, thời trang là những yếu tốt tạo nên giá trị của sản phẩm độc đáo này

Sản phẩm đạt chuẩn giáo dục: Sản phẩm được hoàn thiện qua sự

nỗ lực nhiều năm của EDC - Công ty cổ phần giáo dục EDC và hiện chiếc sách điện tử Classbook này đang được triển khai tại 400 trường phổ thông trên địa bàn Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng NXB Giáo dục cho hay nhiều giáo viên và học sinh đã chọn sử dụng loại SGK này Classbook cài đặt sẵn trọn bộ SGK và sách bổ trợ theo chương

trình giáo dục phổ thông từ lớp 1 đến lớp 12, cùng với 20 ứng dụng bổ

trợ cho nhiều môn học thích ứng với các độ tuổi khác nhau

Giáo trình phong phú đa dạng đầy đủ nhất: Tích hợp nội dung

toàn bộ sách giáo khoa chuẩn từ lớp 1 tới lớp 12 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam Tất cả chỉ nằm trong một thiết bị nhỏ gọn tương đương một trang sách truyền thống này

Kiểm soát được sự lạm dụng Ipad: Với sản phẩm công nghệ trẻ

em luôn có hứng thú và giết thời gian vào những việc vô bổ mất thời gian Classbook kiểm soát chặt chẽ kết nối Internet và hoàn toàn không cho phép cài đặt trò chơi (game) trên thiết bị

Tích hợp siêu từ điển: Việc học ngoại ngữ sẽ trọn vẹn hơn với

tích hợp sẵn trong máy, từ điển Anh-Việt, Việt-Anh, Việt-Việt, máy tính (Calculator), chương trình Lập thời khóa biểu, cùng nhiều ứng dụng gần gũi với nhu cầu sử dụng của học sinh, giáo viên

Kết nối đa năng tiện dụng, hỗ trợ việc giảng dạy: Ngoài khả

năng có thể kết nối với máy tính chúng ta có thể kết nối với Tivi hoặc

26

máy chiếu thông qua cổng HDMi Học sinh có thể xem rõ nét hơn, giáo viên sử dụng chức năng này để trình chiếu bài giảng

Thông minh và dễ sử dụng: Chạm vào bất cứ đoạn hội thoại nào

trong Sách giáo khoa tiếng Anh để nghe ngay đoạn hội thoại đó bằng giọng đọc tiếng Anh chuẩn Nghe bất cứ bài hát nào trong Sách giáo khoa Âm nhạc bằng cách chạm vào bài hát đó Ngoài ra thiết bị sách điện

tử này còn cho phép cá nhân hóa bằng cách viết, vẽ, đánh dấu, thêm ghi chú vào bất cứ trang sách nào

Một kho sách chỉ nặng với 500g: Chỉ với 1 chiếc Classbook này

thôi nhưng cũng đủ để chứa tất cả các loại sách giáo khoa, sách tham khảo cho học sinh Thao tác mở, lật trang chỉ cần chạm để sử dụng Màn hình thiết kế thân thiện, chống mỏi cho mắt

và người sở hữu thông tin và đặc biệt hệ thống thư viện đại học cần tuân thủ một cách chặt chẽ luật tác quyền

**********

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Nguyễn, Hữu Viêm (2004) Sách điện tử: Thách thức của phát triển.- TC Thông tin và Tư liệu, số 4/2004; tr.:20-22

[2] Phạm, Thúc Trương Lương (2006) Vấn đề bản quyền tác giả trong

kỷ nguyên số: Góc nhìn từ thư viện.- Kỷ yếu Hội thảo: “Tăng cường công tác tiêu chuẩn hóa trong hoạt động thông tin tư liệu, Hà nội 11/2006; tr.: 79-84

[3] Chu, Văn Khanh (2007) Sách điện tử trong thế giới số.- TC Thông tin và phát triển số 2(6)/2007; tr.: 8-10

[4] Bản tin giáo dục Xu hướng dùng sách giáo khoa điện tử ở Mỹ -TC Dạy và học ngày nay; số 11/2009

[5] Hoàng, Thị Thanh Hoa (2013) Một số vấn đề liên quan ddessn bản quyền trong số hóa tài liệu Truy cập ngày 28.10.2013, http://www.cov.gov

[6] http://vi.wikipedia.org/wiki/Google_Books

28

SỐ HÓA NGUỒN TÀI LIỆU NỘI SINH

TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG GÓP PHẦN RÚT NGẮN KHOẢNG CÁCH SỐ TRONG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ThS Nguyễn Hoàng Vĩnh Vương

GĐ Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ

và tri thức hay làm chuyển đổi từ kỷ nguyên analog sang kỷ nguyên số

mà mọi thứ đều có thể ở dạng số hóa (ngoại trừ mùi, vị) rất thuận tiện trong việc lưu trữ và chia sẻ qua mạng máy tính Tuy nhiên, không phải

ai cũng có thể tiếp cận đến công nghệ số để nâng cao chất lượng cuộc sống, điều này được các nhà khoa học thư viện gọi là khoảng cách số để nói lên sự bất bình đẳng giữa các nhóm người, giữa giới tính, giữa các quốc gia…về khả năng tiếp cận công nghệ số để nâng cao chất lượng các hoạt động trong cuộc sống Năm 2012, số người truy cập internet trong bản công bố cuộc khảo sát mới nhất của WeAreSocial, một tổ chức có trụ

sở chính ở Anh nghiên cứu độc lập về truyền thông xã hội toàn cầu thì số người truy cập internet ở Việt Nam theo bảng số liệu dưới đây1

Bản khảo sát mới nhất của WeAreSocial về tình hình phát triển

hỗ trợ học tập mà quan trọng là tiếp cận các nguồn tài liệu nội sinh để phục

vụ việc học tập và giảng dạy hay có sự bất bình đẳng giữa những sinh viên học tập trung tại trường với điều kiện hỗ trợ học tập đầy đủ và những sinh viên học tập từ xa, vừa làm vừa học, học chính quy liên kết đào tạo ở các địa phương còn khó khăn về điều kiện hỗ trợ học tập

II SỐ HÓA TÀI LIỆU NỘI SINH GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO, RÚT NGẮN KHOẢNG CÁCH SỐ

Tài liệu nội sinh (Grey literature) là thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong lĩnh vực thư viện để chỉ những tài liệu của các tổ chức kinh doanh, trường học, viện nghiên cứu tạo ra trong các hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và sản xuất của mình, đối với các trường ĐH-CĐ thì nguồn tài liệu nội sinh bao gồm báo cáo số liệu, báo cáo kết quả nghiên cứu, tài liệu hội nghị, hội thảo khoa học, đề tài nghiên cứu khoa học, luận văn, luận án,…và ngày nay cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin thì tài liệu nội sinh còn được biết đến là các blogs hay các trang mạng

xã hội của các nhà nghiên cứu và các trường học Những nguồn tài liệu này chúng ta không dễ dàng tìm kiếm trên các kênh xuất bản thương mại của các nhà xuất bản mà nó chỉ tồn tại ở mỗi đơn vị sở hữu ở dạng in ấn hoặc dạng số, do đó, việc số hóa, tổ chức quản lý và chia sẻ nguồn tài liệu này phục vụ cho hoạt động học tập và nghiên cứu khoa học không chỉ đóng góp giá trị về mặt học thuật mà còn góp phần giảm khoảng cách

số giữa các đối tượng giảng dạy và học tập, cụ thể qua các hoạt động sau: Hoạt động chia sẻ kinh nghiệm tạo lập và quản lý các bộ sưu tập tài liệu nội sinh giữa các thư viện trường học với nhau thông qua các bài tham luận và trao đổi kinh nghiệm thực tiễn tại các hội thảo về phát triển nguồn tài nguyên thông tin điện tử hay các thư viện đã có kinh nghiệm thực hiện số hóa tài liệu nội sinh tổ chức các chương trình tập huấn xây dựng bộ sưu tập số hóa Hoạt động số hóa là quá trình đầu tư nhiều công sức, trí tuệ và tiền của Do đó, các thư viện đã có kinh nghiệm xây dựng

bộ sưu tập số hóa chia sẻ kinh nghiệm hoạt động này với các thư viện chưa có kinh nghiệm xây dựng bộ sưu tập số để có thể học tập kinh nghiệm về ứng dụng công nghệ và cách thức thực hiện một cách hiệu quả việc xây dựng và tổ chức quản lý nguồn tài liệu nội sinh dạng số Như tại Trung tâm Học liệu trường đại học Cần Thơ (TTHL-ĐHCT) từ tháng 3 đến tháng 10 năm 2013 đã tổ chức một chuỗi hoạt động tập huấn miễn phí cho các thư viện ĐH-CĐ trong khu vực ĐBSCL về marketing thư viện, web 2.0, công nghệ và kiến thức tạo lập bộ sưu tập số hóa, hoạt động này thu hút hầu hết thư viện ĐH-CĐ (mỗi lớp có khoảng 40 – 50 cán bộ thư viện tham gia) của các tỉnh thành vùng ĐBSCL

Hoạt động chia sẻ nguồn tài liệu nội sinh giữa các thư viện trường ĐH-CĐ phục vụ học tập và giảng dạy góp phần rút ngắn khoảng cách số Như chúng ta đã biết tài liệu nội sinh của các trường ĐH-CĐ đang được cộng đồng học tập và nghiên cứu rất quan tâm vì tính mới và có giá trị học thuật cao, do đó, hoạt động chia sẻ và kết hợp với tập huấn khai thác cho người dùng giữa các trường với nhau mang lại lợi ích thiết thực cho người học và người dạy góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập trong xã hội, thúc đẩy thực hiện hiệu quả định hướng thay đổi căn bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà của Đảng và Nhà nước ta đề ra Thời gian qua TTHL-ĐHCT đã tiến hành chia sẻ và tập huấn kỹ năng khai thác các nguồn tài nguyên điện tử trong đó có tài liệu nội sinh dạng

số hóa của trường đại học Cần Thơ cho các trường ĐH-CĐ vùng ĐBSCL như: cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp, Cà Mau, Vĩnh Long, đại học Tiền Giang…, hình thức chia sẻ là cấp tài khoản đăng nhập miễn phí cho giảng viên của các trường này và những sinh viên được đào tạo trong chương trình liên kết với đại học Cần Thơ ở tất cả các hệ đào tạo với số lượng khoảng 14.000 tài khoản Trung tâm Học liệu cử cán bộ tới tận các trường tập huấn kỹ năng khai thác thông tin cho giảng viên và sinh viên của các trường này đem lại hiệu quả rất cao, thu hút lượng lớn lượt truy cập vào CSDL tài liệu nội sinh hiện có của TTHL

Số hóa nguồn tài liệu nội sinh tăng cường tính sẵn sàng truy cập tạo điều kiện tiếp cận thuận lợi tới nguồn tài liệu học tập và giảng dạy làm rút ngắn khoảng cách số Ngày nay với sự phát triển của internet và công nghệ

số hóa đã mở rộng khả năng truy cập tới các nguồn tài nguyên thông tin dạng số vượt không gian và thời gian, do đó, việc số hóa nguồn tài liệu nội sinh đã nâng cao điều kiện hỗ trợ tiếp cận nguồn tài liệu học tập và giảng dạy cho sinh viên và giảng viên như tài liệu hội nghị, hội thảo khoa học luôn giới thiệu kiến thức mới về ngành, hay đề tài nghiên cứu khoa học của các trường ĐH-CĐ trả lời những câu hỏi nghiên cứu của ngành, lĩnh vực nghiên cứu đặt ra trong thực tiễn, hay các luận văn, luận án là những công trình nghiên cứu có tính mới và tính thực tiễn cao của người học và

32

nghiên cứu,…và các giáo trình do giảng viên của các trường ĐH-CĐ biên soạn phục vụ giảng dạy Những nguồn tài liệu này góp phần nâng cao chất lượng đào tạo rất lớn nếu được tổ chức và khai thác hiệu quả Thực tiễn từ năm 2009 TTHL-ĐHCT xây dựng bộ sưu tập số hóa tài liệu nội sinh của ĐHCT luôn phục vụ sẵn sàng 24/7 từ việc truy cập tới việc hướng dẫn khai thác trực tuyến bằng các file video hay chat online/offline để hỗ trợ người dùng, các hoạt động này đã phát huy hiệu quả tính sẵn sàng của bộ sưu tập mỗi ngày thu hút bình quân khoảng 400 lượt truy cập

III MỘT SỐ VẤN ĐỀ THAM LUẬN

Số hóa tài liệu nội sinh là hoạt động tốn nhiều công sức, tiền của và trí tuệ, do đó, việc đầu tư thực hiện cần phải cân nhắc kỹ lưỡng về công nghệ, khả năng chia sẻ phục vụ, khả năng bảo trì hạ tầng công nghệ và cập nhật nội dung Vì nếu xây dựng mà không có khả năng duy trì và cập

nhật mới nội dung thì sẽ dẫn đến lãng phí rất lớn

Bản quyền trong thư viện và vấn đề số hóa đang được quan tâm hàng đầu trên các diễn đàn thư viện trong nước và trên thế giới trong giai đoạn hiện nay Tại hội nghị IFLA 2013 được tổ chức tại Singapore trong các tham luận của nhiều chuyên gia mong muốn xây dựng nguồn tài liệu

mở phục vụ cộng đồng đã đề cập vấn đề trở ngại lớn nhất là bản quyền vì mỗi quốc gia và vùng lãnh thổ có những điều kiện tiếp cận khác nhau về địa lý, thu nhập, ngôn ngữ, Trong nước gần đây nhất là tại hội thảo “Chia

sẻ nguồn lực thông tin điện tử trong hệ thống thư viện ĐH-CĐ Việt Nam” được tổ chức vào tháng 10/2013 tại trường đại học Công nghiệp TP Hồ Chí Minh, trong bài tham luận của PGS, TSKH Bùi Loan Thùy đã viết rất chi tiết vấn đề bản quyền trong hoạt động thư viện từ kinh nghiệm của các nước và thực tiễn ở Việt Nam3 Song với điều kiện hiện nay của Việt Nam một quốc gia đang phát triển, vấn đề vi phạm bản quyền là khó tránh khỏi như trong lĩnh vực âm nhạc phải mất một thời gian khá dài các tác giả sáng tác mới nhận được giá trị sáng tác tác phẩm âm nhạc của mình một cách xứng đáng khi thị trường công nhận vấn đề thưởng thức giải trí đem lại lợi nhuận phải trả tiền cho tác giả sáng tạo ra tác phẩm, trong khi trước đó các nhà sản xuất âm nhạc và ca sĩ cứ khai thác thoải mái mà không trả bất cứ chi phí nào cho tác giả Nếu áp dụng nghiêm túc những điều kiện này vào thư viện thì đòi hỏi Chính phủ phải đầu tư và có chính sách hỗ trợ rất lớn

về tài chính thì thư viện mới có thể tồn tại, do đó, trước khi thực hiện số hóa và chia sẻ các nguồn tài liệu khác nhau thì thư viện các trường ĐH-CĐ nên chủ động thực hiện số hóa và chia sẻ nguồn tài liệu nội sinh của trường mình vì phần lớn tài liệu nội sinh thuộc về sở hữu của trường Các giảng viên, nhà nghiên cứu đã được trả lương, trả công hay cung cấp kinh phí, hỗ trợ trang thiết bị thí nghiệm và nghiên cứu để thực hiện đề tài

nghiên cứu khoa học và trong các hợp đồng thực hiện nghiên cứu khoa học hay viết giáo trình thì các trường là chủ sở hữu Thực tế ở trường đại học Cần Thơ, TTHL đã được Lãnh đạo nhà trường cho phép số hóa tài liệu nội sinh và quy định các giáo trình và đề tài nghiên cứu sau khi được nghiệm thu phải nộp cả bản in và bản điện tử cho TTHL để phục vụ tham khảo và nghiên cứu, kể cả luận văn sinh viên và học viên sau đại học khi hoàn thành phải nộp cho TTHL cả bản in và bản điện tử TTHL được giao nhiệm vụ chủ động xây dựng và đề xuất chính sách khai thác nguồn tài liệu này trình Lãnh đạo nhà trường trước khi phục vụ ra cộng đồng

Chia sẻ nguồn tài liệu nội sinh số hóa giữa các trường ĐH-CĐ cũng cần phải nghĩ tới việc trả phí để thúc đẩy sự phát triển chứ không thể miễn phí mãi, một bên chỉ biết cho, một bên chỉ biết nhận thì không thể thúc đẩy

sự sáng tạo và phát triển Như trong lĩnh vực kinh doanh giai đoạn giới thiệu sản phẩm ra thị trường phần lớn cần có bước khuyến mãi, giới thiệu rộng rãi để người dùng được biết đến và sau đó là phí sử dụng sản phẩm Mặc dù, thư viện không phải hoạt động với mục đích chính là lợi nhuận nhưng cũng cần nguồn kinh phí để duy trì các hoạt động của mình, do đó, đối với các thư viện lớn khi chia sẻ nguồn tài liệu mình có cho các thư viện nhỏ cũng cần nghĩ tới giai đoạn hiện nay của ngành thư viện còn nhiều khó khăn nên hỗ trợ các thư viện nhỏ vì mục đích chung cho cộng đồng học tập phát triển nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Ngược lại các thư viện nhỏ cũng cần có bước đi chuẩn bị, chủ động sẵn sàng cho bước phát triển tiếp theo của mình vào hoạt động chung của ngành là cần chủ động đề xuất, tìm kiếm các nguồn kinh phí phục vụ cho hoạt động của mình có thể

từ ngân sách, từ viện trợ, từ thu phí người dùng

IV KẾT LUẬN

Số hóa và chia sẻ nguồn tài liệu nội sinh của các trường ĐH-CĐ hiện này rất cần được đầu tư phát triển nhằm rút ngắn khoảng cách số giữa các đối tượng giảng dạy và học tập, giữa các vùng miền, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo Để làm được điều này các Thư viện và Hội nghề nghiệp Thư viện cần chủ động mở rộng các diễn đàn trao đổi học thuật về lĩnh vực này và mạnh dạn đề xuất với các cấp lãnh đạo về giá trị thiết thực của tri thức là không bị mất đi mà nó được nhân lên gấp nhiều lần khi nó được chia sẻ với nhiều người Suy cho cùng Nhà nước với vai trò tổ chức, điều phối các nguồn lực xã hội để phục vụ cho sự phát triển của quốc gia, do đó, khi bàn tới các vấn đề bản quyền trong hoạt động thư viện thì các bên người sáng tạo tác phẩm, người khai thác phục vụ cộng đồng và người sử dụng cần có cái nhìn chung vì sự phát triển của giáo dục và đào tạo của nước nhà, vì một Việt Nam ngày càng phát triển phát triển, mỗi người cần có một chút đóng góp vào quá trình đó thì vấn

đề bản quyền trong hoạt động thư viện sẽ tiếp cận dễ dàng hơn

34

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Viet-Nam-su-dung-Internet.html

http://nhipsongso.tuoitre.vn/Nhip-song-so/516689/308-trieu-nguoi-[2] Cao-dang-la-qua-nhieu/255803.gd

http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Viet-Nam-co-412-Dai-hoc-[3] PGs Ts Bùi Loan Thùy, 2013 Khả năng chia sẻ tài nguyên điện tử

và vấn đề bản quyền trong thư viện đại học Kỷ yếu Hội thảo Chia

sẻ nguồn lực thông tin điện tử trong hệ thống thư viện cao đẳng, đại học Việt Nam Trường đại học Công nghiệp Tp HCM

[4] Nguyễn Minh Hiệp, 2006 Thư viện số với hệ thống nguồn mở Bản tin Công nghệ thông tin thư viện Trường đại học KHTN TP.HCM tr2-6

[5] Flora F Tien, Tsu-Tan Fu, 2008 The correlates of the digital divide and their impact on college student learning Computer & Education Science Direct Tr421-436

VẬN DỤNG LUẬT BẢN QUYỀN TRONG THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

Thư viện Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh được định hướng xây dựng thành thư viện điện tử với mục đích tổ chức quản lý lưu trữ, khai thác và cung cấp thông tin trực tuyến nhằm phục vụ cho việc nâng cao chất luợng giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học cho cán bộ, sinh viên trực tiếp trên máy tính

II CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ LUẬT BẢN QUYỀN

2.1 Công ước Berne

Công ước Berne là công ước đầu tiên và là công ước nền tảng về quyền tác giả Là công ước bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật, được ký kết tại Berne (Thụy Sỹ) vào ngày 09/09/1886, đây là công ước đầu tiên về quyền tác giả Công ước đã được sữa chửa nhiều lần và đạo luật hiện hành là Đạo luật Paris 1971 (được bổ sung 02/10/1979)

Việt Nam là thành viên chính thức của công ước vào 26/10/2004 Công ước Berne thuộc sự quản lý của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới WIPO (World Intellectual Property Organation)

Nội dung chủ yếu của công ước Berne: Công ước Berne gồm 38 điều và một phụ lục (6 điều) dành cho các nước đang phát triển

36

2.2 Hiệp định TRIPs

Các quốc gia thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) không được phép lựa chọn các hiệp ước mà phải tuân thủ tất cả các hiệp ước đa phương của WTO, bao gồm cả TRIPs

Hiệp định TRIPs là hiệp định duy nhất thực sự mang tính quốc tế

đã đưa ra các chuẩn mực tối thiểu về bảo hộ sở hữu trí tuệ, là hiệp định đầu tiên về sở hữu trí tuệ có những quy định cụ thể về trách nhiệm dân

sự, hình sự và bảo vệ biên giới, là hiệp định quốc tế đầu tiên về sở hữu trí tuệ được áp dụng để giải quyết tranh chấp

Hiệp định TRIPs là văn bản “xương sống” của WTO Hiệp định TRIPs bao gồm những nguyên tắc toàn diện nhất về thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn thế giới

Hiệp định dành phần III với 21 điều (từ điều 41 đến Điều 61) quy định về thực thi quyền sở hữu trí tuệ Hiệp định quy định nhiều biện pháp thực thi quyền sở hữu trí tuệ Các quy định này được xây dựng trên nguyên tắc tối thiểu và dành quyền quy định cụ thể cho các quốc gia thành viên

2.3 Công ước Internet của WIPO (WTC) về quyền tác giả

Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới WIPO ban hành Công ước Internet, gồm: Công ước WIPO về quyền tác giả (WTC) và Công ước WIPO về cuộc biểu diễn và bản ghi âm (WPPT) đã được thông qua tại Geneva vào ngày 20/12/1996 đã đưa ra các tiêu chí quốc tế là biện pháp bảo hộ công nghệ và thông tin quản lý quyền điện tử

Theo WIPO cuối năm 1997 đã có không dưới 51 quốc gia ký kết WTC và 50 quốc gia ký kết WPPT

Hiệp ước quyền tác giả WIPO (WTC) giữa các bên ký kết với mong muốn duy trì và phát triển sự bảo hộ các quyền tác giả đối với tác phẩm văn học và nghệ thuật một cách có hiệu quả và đồng bộ nhất

2.4 Pháp luật Việt Nam về quyền tác giả

Tại Việt Nam, việc bảo hộ quyền tác giả được điều chỉnh bởi các

Bộ luật và nhiều văn bản pháp lý

Nội dung bảo vệ bản quyền tác giả của Việt Nam thể hiện trong Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản, thông tư, nghị định được xây dựng tương thích theo Công ước Berne, Hiệp định TRIPs và căn cứ vào tình hình thực tế của đất nước

Về các thỏa thuận và cam kết quốc tế, đến nay nước ta đã tham gia

5 Điều ước quốc tế đa phương về bảo vệ quyền tác giả và quyền liên

quan, đó là Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học; Hiệp định TRIPS về các khía cạnh thương mại của quyền sở hữu trí tuệ, nghệ thuật

và khoa học, Công ước Geneva về bảo hộ nhà sản xuất bản ghi âm, chống việc sao chép bất hợp pháp; Công ước Rome bảo hộ người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, tổ chức phát sóng; Công ước Brussels về các tín hiệu mang chương trình truyền hình qua vệ tinh được mã hóa,

2.4.1 Giới thiệu tóm tắt Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản, thông

tư, nghị định

Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (Luật số 50/2005/QH11 ngày 29 tháng 11 năm 2005, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 07 năm 2006): Luật này gồm có 6 phần, 18 chương và 222 điều, trong đó những quy định về quyền tác giả và quyền lien quan được xếp ở phần thứ hai, phần này gồm 6 chương, 45 điều từ điều 13 đến điều 57 quy định chi tiết về quyền tác giả và quyền liên quan

Nghị định số 105/2006/NĐ-CP ngày 22 tháng 9 năm 2006 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật sở hữu trí tuệ về bảo

vệ quyền sở hữu trí tuệ và quản lý Nhà nước về sở hữu trí tuệ

Nghị định số 100/2006/NĐ-CP ngày 20 tháng 9 năm 2006 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật sở hữu trí tuệ về bảo

vệ quyền tác giả và quyền liên quan

Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 được sửa đổi, bổ sung năm 2009 (theo quyết định số 36/2009/QH12, có hiệu lực từ ngày 01/01/2010) Chỉ thị số 36/2008/CT-TTg ngày 31/12/2008 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường quản lý và thực thi bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan

Bộ luật Hình sự năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009 này có số 37/2009/QH12 được thông qua ngày 19 tháng 6 năm 2009 nhằm sửa đổi

bổ sung cho Bộ luật Hình sự 1999, bắt đầu có hiệu lực vào ngày 01/01/2010 cũng quy định tại Điều 170a về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan

Nghị định số 47/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 5 năm 2009 (53 điều) quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả và quyền liên quan Nghị định số 119/2010/NĐ-CP ngày 30/12/2010 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 105/2006/NĐ-CP ngày 22 tháng 9 năm 2006 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ

38

2.4.2 Giới thiệu tóm tắt luật xuất bản

Ngày 29/08/2011, Cục Xuất Bản – Bộ Thông Tin Và Truyền Thông đã có công văn số 2627/CXB-QLXB gửi đến các Nhà Xuất Bản quy định việc xuất bản trên mạng internet

Luật Xuất Bản năm 2004 (Điều 3, chương I; Điều 19, chương II): Nội dung quy định sử dụng các sách có bản quyền trong lĩnh vực xuất bản, chỉ được phép xuất bản, tái bản các tác phẩm khi đã có hợp đồng, hợp đồng đó có thể là hợp đồng chuyển giao quyền tác giả, có thể là hợp đồng sử dụng, hợp đồng tác quyền,…nhằm chống lại những hành vi vi phạm bản quyền

III Ý NGHĨA CỦA VIỆC THỰC THI LUẬT BẢN QUYỀN

Khuyến khích và thúc đẩy sáng tạo, phát triển nền kinh tế và trở thành điều kiện tiên quyết trong hội nhập quốc tế của mỗi quốc gia Nó dung hòa lợi ích giữa các chủ thể về quyền sở hữu được công nhận trong cộng đồng xã hội

Bảo vệ hữu hiệu đối với những thành quả lao động sáng tạo chân chính, tạo môi trường xuất bản phát triển lành mạnh, bền vững

Bảo vệ sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp trong quá trình kinh doanh và hội nhập quốc tế

Duy trì nguồn vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, các hoạt động chuyển giao công nghệ và hội nhập hiệu quả; là động lực để các doanh nghiệp thúc đẩy đầu tư nghiên cứu phát triển công nghệ trong ngành xuất bản

Bảo vệ và xây dựng văn hóa đọc cho mọi người dân Việt Nam, chống lại nguy cơ bị tụt hậu so với thế giới

IV THỰC THI LUẬT BẢN QUYỀN TRONG THƯ VIỆN

Thư viện Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành Phố Hồ Chí Minh luôn thực thi Luật bản quyền, cụ thể như sau:

- Trong công tác bổ sung sách tại Thư viện: Mua sách từ các Nhà xuất bản, nhà sách có uy tín, sách có nguồn gốc bản quyền, không mua sách in lậu và không rõ nguồn gốc, không mua ebook lậu

- Hạn chế sao chép sách phục vụ sinh viên khi chưa ký mua hợp đồng bản quyền

- Khuyến khích sinh viên sử dụng sách gốc

- Luôn thực thi luật bản quyền trong công tác

- Sử dụng hệ thống các phần mềm có bản quyền

V KẾT LUẬN

Việc thực thi Luật bản quyền là điều cực kỳ quan trọng khi nước ta

đã gia nhập WTO; tham gia các Công ước, hiệp định quốc tế về quyền tác giả và quyền liên quan

Bảo vệ bản quyền sách trong lĩnh vực xuất bản nhằm khuyến khích

và thúc đẩy sáng tạo, góp phần cho sự phát triển kinh tế của toàn xã hội Muốn hội nhập kinh tế quốc tế tốt đòi hỏi không chỉ các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực này mới tham gia nghiêm chỉnh

mà tất cả cộng đồng độc giả, người dân nghiêm chỉnh thực hiện vấn đề này, có như thế công tác bảo vệ bản quyền sách mới được thực hiện đồng

bộ, hiệu quả

**********

40

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam tập 1& 2, Đại học Luật Hà Nội, NXB Công An Nhân dân năm 2005

[2] Bình luận Bộ luật Dân sự năm 2005, NXB Tư pháp 2005

[3] Luật Dân sự Việt Nam, NXB Đại học Quốc gia TP.HCM năm 2007

[4] Quyền Sở hữu trí tuệ, NXB ĐH Quốc gia Tp.HCM năm 2005

[5] Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam năm 2005

[6] Bộ luật Dân sự năm 1995

[7] Bộ luật Dân sự năm 2005

[8] Luật Sở hữu trí tuệ và các công ước quốc tế liên quan, NXB Chính trị Quốc gia năm 2006

[9] Một số văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ