Sự tiếp nhận edgar allan poe ở việt nam

Với quan điểm nhà nghiên cứu là một người đọc đặc biệt, qua sự chọn lựa tác giả - tác phẩm và những vấn đề họ quan tâm cũng phản ảnh một thái độ tiếp nhận nhất định, chúng tôi chọn khảo

HOÀNG KIM OANH

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HOÀNG KIM OANH

SỰ TIẾP NHẬN EDGAR ALLAN POE

Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 62 22 34 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS LƯƠNG DUY TRUNG

2 PGS.TS HUỲNH VĂN VÂN

HÀ NỘI - 2011

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

HOÀNG KIM OANH

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 18

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 18

5 Phương pháp nghiên cứu 24

6 Cấu trúc của luận án 24

7 Những đóng góp mới của đề tài 24

NỘI DUNG CHƯƠNG MỘT: TIẾP NHẬN EDGAR ALLAN POE QUA VIỆC GIỚI THIỆU VÀ NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH 26

1.1 Con đường Edgar Allan Poe đến với văn học Việt Nam 27

1.1.1 Môi trường lịch sử- văn hoá- văn học 27

1.1.2 Chiếc cầu nối: tiếng Pháp và văn học Pháp 28

1.1.3 Nhà trường và việc giảng dạy văn học Pháp-Việt 31

1.1.4 Baudelaire, các nhà tượng trưng Pháp và Edgar Poe 32

1.2 Tình hình giới thiệu, nghiên cứu, phê bình Edgar Allan Poe ở Việt Nam……….………… 36

1.2.1 Thống kê các bài giới thiệu, nghiên cứu, phê bình về Edgar Allan Poe ở Việt Nam……… 36

1.2.2 Nhận xét 39

1.3 Tiếp nhận E.A.Poe qua các thế hệ nghiên cứu, phê bình 40

1.3.1 Giai đoạn 1: Từ đầu thế kỉ đến năm 1945 40

1.3.2 Giai đoạn 2: Từ 1945 đến 1975 47

1.3.3 Giai đoạn 3: từ 1975 đến nay……… 55

1.4 Nhận định chung 73

CHƯƠNG HAI: TIẾP NHẬN EDGAR ALLAN POE TRONG SÁNG TÁC 75 2.1 Giai đoạn 1: từ đầu thế kỉ XX đến 1945 75

2.1.1 Đặc điểm quá trình tiếp nhận E.A Poe trong sáng tác 75

2.1.1.1 Nhu cầu hiện đại hoá văn học Việt nam đầu thế kỉ XX 75

2.1.1.2 Về đội ngũ sáng tác- chủ thể tiếp nhận 76

2.1.1.3 Đặc điểm và mục đích tiếp nhận văn học phương Tây… 78

2.1.2 Tiếp nhận Edgar Allan Poe trong văn xuôi 79

2.1.2.1 Những khởi động đầu tiên: Văn xuôi Nam bộ đầu thế kỉ XX 79

2.1.2.2 Văn xuôi Pháp ngữ Nguyễn Ái Quốc và E.A Poe 81

2.1.2.3 Khái Hưng và Edgar Poe……….84

2.1.2.4 Truyện kinh dị, trinh thám Thế Lữ và Edgar Poe 86

2.1.2.5 Truyện phóng tác của Hoàng Trọng Miên và Edgar Poe 96

2.1.2.6 Phạm Cao Củng và E.A Poe - Conan Doyle - Maurice Leblance 99

2.1.3 Tiếp nhận Edgar Allan Poe trong thơ ca 102

2.1.3.1 E A Poe và “Cây đàn muôn điệu” Thế Lữ………102

2.1.3.2 E.A Poe và Hàn Mặc Tử -“Người Trăng” của Trường thơ Loạn: 107

2.1.3.3 E.A.Poe và “Thi sĩ thần linh” Bích Khê 115

2.1.3.4 E.A.Poe và Chế Lan Viên- “Ngọn tháp chàm lẻ loi như một niềm kinh dị” 119

2.2 Giai đoạn 2: từ 1945 đến 1975 122

2.2.1 Ở miền Bắc : Ba thập kỉ trống vắng 122

2.2.2 Edgar Allan Poe với văn học đô thị miền Nam 125

2.2.2.1 Bức tranh lập thể của văn học miền Nam 125

2.2.2.2 Tiếp nhận E A.Poe trong thơ ca đô thị miền Nam 128

2 2.2.3 Bóng dáng E.A.Poe trong văn xuôi đô thị miền Nam 134

2.3 Giai đoạn 3: từ 1975 đến nay 137

2.3.1 Bức tranh lịch sử- xã hội và văn hoá-văn học 137

2.3.2 Tiếp nhận Edgar Poe trong sáng tác thời kì 1976 -1986 138

2.3.3 Tiếp nhận Edgar Allan Poe trong sáng tác từ 1987 đến nay 139

2.3.3.1 Thái Bá Tân và Edgar Poe 140

2.3.3.2 Ngô Tự Lập và Edgar Poe 142

2.3.3.3 Tiếp nhận Edgar Poe trong một số cây bút khác 144

2.4 Nhận định chung 146

CHƯƠNG BA: TIẾP NHẬN EDGAR ALLAN POE QUA DỊCH THUẬT VÀ GIẢNG DẠY 148

3.1 Tiếp nhận Edgar Allan Poe qua dịch thuật 149

3.1.1 Khái quát tình hình dịch thuật E.A.Poe 149

3.1.2 Giai đoạn 1: từ đầu thế kỉ đến 1945 154

3.1.3 Giai đoạn 2: từ 1945 đến 1975 159

3.1.4 Giai đoạn 3: từ 1976 đến nay 167

3.1.5 Nhận định chung 177

3.2 Tiếp nhận Edgar Allan Poe trong nghiên cứu, giảng dạy 178

3.2.1 Nghiên cứu và giảng dạy E.A.Poe ở trường đại học 179

3.2.1.1 Về chương trình giảng dạy văn học Mỹ 179

3.2.1.2 Đề cương và giáo trình giảng dạy văn học Mỹ và E.A.P 182

3.2.1.3 Các đề tài nghiên cứu khoa học, luận văn luận án 186

3.2.2 Điều tra thực tế tình hình tiếp nhận Edgar Poe 188

3.2.2.1 Phiếu khảo sát 189

3.2.2.2 Kết quả khảo sát 190

3.2.2.3 Khảo sát sự quan tâm của học sinh THPT với E.Poe 193

3.2.3 Nhận định và đề xuất 194

KẾT LUẬN 196

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 200

THƯ MỤC THAM KHẢO 201

PHỤ LỤC 1-83 1 Thống kê tình hình giới thiệu, nghiên cứu, phê bình E.A.Poe ở Việt Nam 1

2 Thống kê tình hình dịch thuật Edgar Poe ở Việt Nam (2A, 2B) 12

3 Thống kê việc phân bố chương trình ở các trường (3A, 3B) 29

4 Thống kê các luận văn, luận án về Edgar Poe 37

5 Bảng tổng hợp kết quả khảo sát và Phiếu khảo sát mẫu 39

6 Bảng thống kê khảo sát sự quan tâm của học sinh trung học về Poe 66

7 “Edgar Allan Poe - Quan niệm nghệ thuật và Triết lý sáng tác” 67

8 Edgar Allan Poe in Vietnam- Philadelphia, USA 2009 78

***

“ Literature is the most noble of profession In fact, it is about the only one fit for a man For my own part, there is no seducing me from the path.”

“Văn chương là nghề cao quý nhất Thật vậy, có lẽ nó là cái duy nhất phù hợp với một con người Đối với bản thân tôi, không gì có thể quyến rũ tôi tách khỏi con đường ấy.”

(Trích thư của Edgar Allan Poe gửi Frederick W Thomas

ngày 14 tháng 2 năm 1849)

MỞ ĐẦU

1 L DO CHỌN Đ TÀI

1.1 Edgar Allan Poe (1809-1849) là một hiện tượng độc đáo, kì lạ của văn học Mỹ thế kỉ XIX Gần hai thế kỉ trước, thiên tài văn chương đột xuất này từng bị nước Mỹ chối bỏ, nhưng rồi không chỉ nước Mỹ mà cả châu Âu từ năm 1909 đã công bố họ “mắc nợ” Poe Ông được tôn vinh như tác gia Mỹ vĩ đại nhất thế kỉ XIX,

là người “khởi điểm của những khởi điểm” Về thơ, Edgar Allan Poe (E.A.Poe) được coi là nhà lãng mạn báo hiệu sự ra đời của chủ nghĩa tượng trưng Về truyện, Poe đã

sáng tạo thể loại truyện kinh dị và trinh thám duy lý đặc sắc, đặt nền móng cho thể loại truyện khoa học viễn tưởng kiểu Poe Poe cũng là người báo hiệu cho loại truyện

phân tích tâm lý sau này mà Dostoievsky là người kế thừa thành công nhất Về lý luận và phê bình, Edgar Poe (E.Poe) chính là “lý thuyết gia” của phái “Nghệ thuật vị

nghệ thuật” và đã xây dựng nhiều chuẩn mực trong nguyên lý sáng tác thơ ca, truyện ngắn và phê bình văn học mà ngày này vẫn có giá trị Sự nghiệp văn chương độc đáo, cuộc đời cô độc đầy bi thương ngắn ngủi, cộng với cái chết bí ẩn đã tạo nên một

“huyền thoại Edgar Poe” của nước Mỹ

Sự đánh giá về con người và tài năng E Poe khi ông còn sinh thời ở chính quê hương nhà văn so với 100 năm trở lại đây đã là một khoảng cách lớn Ngạc nhiên - yêu thích, lên án - ruồng bỏ, rồi nhìn nhận lại, và đến nay thì tôn vinh là một thiên tài kì dị nhất thế kỉ Tuy nhiên, một sự kh ng định vô c ng ý nghĩa là độc giả mọi thời, mọi nơi vẫn không ngừng tìm đến tác phẩm của Poe Tác phẩm của ông còn có tầm vóc thế giới sâu rộng Ngoài nước Mỹ, nhiều quốc gia ở châu Âu, đặc biệt là Pháp, Nga, Anh, Đức, , Tây Ban Nha…và gần đây hơn là các nước khu vực châu Á: Trung Quốc, Nhật, Hàn đã và đang có nhiều công trình nghiên cứu kh ng định tài năng và ảnh hưởng của E Poe trong quá trình giao lưu và tiếp nhận văn hoá,

văn học của họ Vì vậy, có thể nói, E Poe xứng đáng được xem là “cây bút cự phách của mọi thời” [9, 7], người góp phần định hình nền văn học dân tộc Mỹ và có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến văn học thế giới, trong đó có Việt Nam

1.2 Ở Việt Nam, Edgar Allan Poe là tác giả Mỹ đầu tiên được giới thiệu từ

1917 và có tác phẩm dịch ra tiếng Việt từ 1936 Dấu ấn Edgar Poe tuy có lúc đậm, lúc nhạt, thậm chí có những khoảng trống, khoảng trắng do hoàn cảnh lịch sử chính trị, xã hội chi phối, song, sáng tác của ông vẫn không ngừng hiện diện trong bức tranh toàn cảnh của văn học Việt Nam Việc một nhà văn Mỹ như E Poe được quan tâm giới thiệu và dịch ở Việt Nam trong những năm đầu thời thuộc Pháp cũng là một hiện tượng đặc biệt Bẵng đi một thời gian dài bốn mươi năm ở miền Bắc, hai mươi năm ở miền Nam, Poe hoàn toàn vắng bóng Thế nhưng, trong hơn hai mươi năm trở lại đây, Poe bỗng được “khám phá lại” với sự “b ng nổ” những tác phẩm dịch, các bài báo, công trình nghiên cứu về Poe so với hành trình bảy thập kỉ trước Có thể nói Poe là một hiện tượng tiếp nhận độc đáo với nhiều đột biến ở Việt Nam Ngay việc tiếp nhận Poe trong nhà trường cũng là một hiện tượng đáng chú ý Tuy Edgar Poe không phải là tác giả chính thức được đưa vào chương trình giảng dạy các cấp như các nhà văn Mỹ tiêu biểu khác, nhưng tác phẩm của ông vẫn lặng lẽ có mặt đều đặn trong nhiều bài giảng, nhiều công trình nghiên cứu, luận văn, luận án cả ở hai miền Nam - Bắc từ 1974 đến nay Từ thực tế ấy, có thể nói, lịch sử tiếp nhận Edgar Poe vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp đầy đủ, cũng đầy những mâu thuẫn phức tạp như chính cuộc đời tác giả, và là một hiện tượng văn học độc đáo, đáng quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu về nhiều mặt

1.3 Mặc d số lượng các bài viết, công trình giới thiệu E.A.Poe có tăng lên, nhiều mặt trong sáng tác của Poe đã được tiếp cận, nhưng cho đến nay, ảnh hưởng của E.A Poe với văn học Việt Nam vẫn chưa được đánh giá đúng mức Hầu hết những công trình nghiên cứu về Poe vẫn chủ yếu dừng lại ở việc giới thiệu cuộc đời

và đặc điểm trong một số truyện ngắn của ông Việc tiếp nhận và ảnh hưởng E.A Poe ở Việt Nam tuy đã được những con mắt tinh tường như Khái Hưng, Hoài Thanh,

Vũ Ngọc Phan phát hiện từ rất sớm và có sự kế thừa của nhiều thế hệ các nhà nghiên cứu phê bình Việt Nam, nhưng vẫn còn dừng lại ở mức độ phát hiện các dấu hiệu

tương đồng khi nói về ảnh hưởng văn học phương Tây nói chung Vẫn chưa có công trình nào tìm hiểu, lý giải một cách đầy đủ, hệ thống về lịch sử tiếp nhận E Poe ở Việt Nam cũng như “sự trở lại” của Poe những năm đầu thế kỉ XXI này

“Lịch sử văn học không chỉ đơn giản là con số cộng các tác giả và tác phẩm, mà còn được hiểu là các tác phẩm và người tiếp nhận trong những biến chuyển lịch sử của nó.” [44, 21] Do đó, chọn đề tài này, luận án hy vọng qua việc tìm hiểu đặc điểm quá trình tiếp nhận Edgar Poe ở Việt Nam trong dòng chảy lịch sử của nó, thấy được vị trí và đóng góp của Edgar Poe trong tiến trình đổi mới, hiện đại hoá của Văn học Việt Nam trước đây (1930-1945) và hiện nay, kh ng định được bản lĩnh sáng tạo, nhu cầu thị hiếu, thẩm mỹ của các thế hệ độc giả Việt Nam Đồng thời,

ở góc độ một giảng viên, hy vọng góp thêm một tiếng nói trong việc nghiên cứu, giảng dạy Edgar Poe cũng như văn học Mỹ trong giai đoạn giao lưu và hội nhập toàn cầu hiện nay của đất nước

2 LỊCH S NGHIÊN CỨU V N Đ

Xác định trọng tâm của đề tài là nghiên cứu về lịch sử tiếp nhận Edgar Poe trên các bình diện cụ thể: nghiên cứu phê bình, sáng tác, dịch thuật và giảng dạy qua từng giai đoạn lịch sử nhất định, chúng tôi đã khảo sát các công trình có liên quan đến việc tiếp nhận tác giả ở bốn lĩnh vực trên Đối tượng khảo sát chủ yếu gồm các bài báo, các công trình giới thiệu, dịch thuật, các sáng tác có ảnh hưởng gần gũi, nghiên cứu tiếp nhận và giảng dạy Edgar Allan Poe ở Việt Nam

2.1 Các tài liệu b ng tiếng Việt

Mặc d sáng tác của E A Poe được giới thiệu ở Việt Nam từ rất sớm, nhưng do hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của nước ta phải liên tiếp trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ giành độc lập tự do của dân tộc và bị chia cắt một thời gian dài, nên tình hình nghiên cứu tiếp nhận Edgar Poe ở hai miền Nam, Bắc có lúc bị đứt quãng và phát triển không đồng đều Từ ngày đất nước thống nhất đến khoảng hơn mười năm trở lại đây, trong các công trình nghiên cứu về văn học Mỹ, Edgar Poe bắt đầu được quan tâm trở lại Thế nhưng, xét một cách nghiêm ngặt, cho

đến nay, chưa có công trình nghiên cứu tiếp nhận Edgar Allan Poe nào ở Việt Nam Với quan điểm nhà nghiên cứu là một người đọc đặc biệt, qua sự chọn lựa tác giả - tác phẩm và những vấn đề họ quan tâm cũng phản ảnh một thái độ tiếp nhận nhất định, chúng tôi chọn khảo sát những bài viết, công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm và tập trung đi sâu những nghiên cứu có tính chất tiếp nhận Poe và ảnh hưởng của Poe như thế nào ở Việt Nam

Dấu vết của Edgar Poe trong văn học Việt Nam được phát hiện trước cả khi Poe có bản dịch đầu tiên ở Việt Nam Năm 1917, cái tên “Edgar Poe” lần đầu tiên xuất hiện trong bài khảo luận “Thơ Baudelaire” của Phạm Quỳnh đã đặt một cái mốc

đầu tiên cho sự hiện diện của Edgar Poe Mười bảy năm sau, trong lời giới thiệu tập

Vàng và Máu, Khái Hưng là người đầu tiên nhìn thấy một sự kết hợp: “Tác giả những truyện àng và máu và t đêm trăng đã tỏ ra có óc khoa học của Edgar Poe

và tâm hồn thi sĩ của Bồ T ng Linh.” (1934) Sau Khái Hưng, có chín lời giới thiệu

về Edgar Poe trong các tuyển tập truyện, thơ dịch Edgar Poe của Nguyễn Giang (1936), Từ Chung (1957), Hà Bỉnh Trung (1965), Lê Bá Kông (1967), Đào Xuân Quý (1988), Hoàng Văn Quang (1989), Đặng Anh Đào (1998), Lê Huy Bắc (2000, 2001) Các bài giới thiệu ngắn này chỉ nhằm giới thiệu vài nét về cuộc đời và đặc điểm sáng tác, chưa nghiên cứu về sự tiếp nhận, ảnh hưởng của E Poe

Edgar Poe cũng được nghiên cứu ở góc độ tác gia văn học trong các công

trình giới thiệu về văn học Mỹ của Đắc Sơn (1965), Nguyễn Đức Đàn (1996), Hữu Ngọc (2000), Lê Đình Cúc (2001, 2004, 2006), Đặng Anh Đào và Lê Huy Bắc

(2003) (xem Phụ lục 1) Ngoài công trình Hồ sơ văn hoá ỹ của Hữu Ngọc giới

thiệu bốn tác phẩm tiêu biểu của Poe trong bước “dạo chơi vườn văn Mỹ” (Wandering About the Garden of American Literature) của ông, các công trình còn lại chủ yếu là các giáo trình Cao đ ng và Đại học Với mục đích cung cấp tư liệu cho giảng viên và sinh viên, các công trình này đã giới thiệu khá đầy đủ những nét chính về cuộc đời và trích dẫn, phân tích một số tác phẩm tiêu biểu của Poe ở cả thơ, truyện và phê bình Vấn đề nghiên cứu tiếp nhận E Poe cũng chưa được đặt ra

Đi vào hướng nghiên cứu tiếp nhận rõ nét hơn, có mười một công trình tiêu

biểu từ đầu thế kỉ XX đến nay Nội dung đề cập đến quan điểm nghệ thuật, kĩ thuật

sáng tác của Poe và những mức độ tiếp nhận ảnh hưởng của ông đối với văn học Việt Nam (Phụ lục 1) Có thể kể một số công trình tiêu biểu nhất dưới đây

Năm 1941, trong lời tựa chuyên luận Hàn ạc Tử, 1912-1940, Trần Thanh

Mại chắc đã không ngẫu nhiên khi chọn trích lời Walt Whitman phê bình Poe để nói lên thái độ tiếp nhận cuả mình đối với thơ Hàn Mặc Tử: ban đầu là ác cảm, nhưng về sau “thiên tài của Poe vẫn chiếm được một địa vị đặc biệt, và cả đến tôi, rốt cuộc cũng phải nhìn nhận một cách hoàn toàn, và yêu chuộng nó, thiên tài ông ấy và ông ấy.” [163, XV] Có lẽ Trần Thanh Mại đã dựa vào sự tương đồng kì lạ giữa số phận

và thi văn của Poe với Hàn Mặc Tử khi trích dẫn lời phê bình Edgar Poe để đánh gía Hàn Mặc Tử mà không so sánh với Whitman, Baudelaire, Mallarmé… hay tác giả nào khác

Hoài Thanh trong Thi nhân iệt Nam (1942) là người đầu tiên đã tinh tế

phát hiện con đường tiếp nhận gián tiếp Edgar Poe qua nhà thơ Pháp Baudelaire trong sáng tác của Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử Đồng thời, ông cũng nhấn mạnh đặc điểm con đường tiếp nhận ảnh hưởng phương Tây của hai nhà thơ Bình Định này cũng như các nhà thơ mới Việt Nam khác là biết kết hợp vốn thi ca ảnh hưởng từ văn hoá Hán hàng ngàn năm gắn bó và đã được Việt hoá tài tình bởi những tâm hồn Việt: thơ Đường luật Tuy nhiên, Hoài Thanh chỉ đơn thuần đưa ra một gợi ý (d là một gợi ý hết sức có giá trị), chưa hề có dẫn chứng minh hoạ nào cho những cuộc gặp gỡ độc đáo đầu thế kỉ XX mà kinh nghiệm đọc phong phú của ông đã cảm nhận

Cũng xuất bản năm 1942, trong Nhà văn iệt Nam hiện đại, tập 1, Vũ Ngọc

Phan cho rằng truyện trinh thám của Thế Lữ chưa thành công lắm, nhưng về những

truyện “ghê sợ” thì “ Đọc truyện Hai lần chết, tôi phải nhớ đến những truyện lạ l ng

của Edgar Poe” [201, 684] Ngoài Thế Lữ, Vũ Ngọc Phan còn nhận định kĩ thuật viết truyện ngắn của Khái Hưng học tập “của Anatole France, của Hoffmann, của Edgar Poe.”[202,43] Điều này chứng tỏ Vũ Ngọc Phan không xa lạ gì với những tác phẩm của Edgar Poe

Bẵng đi mười lăm năm, từ 1942 cho đến 1956 mới có bài phê bình nghiên cứu về Edgar Poe của Nguyễn Hiến Lê ở Sài Gòn Hai mươi năm tiếp theo (1956 – 1975) các bài viết về Poe cũng chỉ xuất hiện ở các đô thị miền Nam Poe được “phát

hiện lại” qua “Quan niệm sáng tác của Edgar Poe, 5% là hứng” trong Luyện văn II

của Nguyễn Hiến Lê in năm 1956 Sau đó, được giới thiệu trên tạp chí Bách Khoa số

4 năm 1957 với tựa đề: “Edgar Poe đã sáng tác bài thơ Con quạ (The Raven) ra sao?” Triết lý sáng tác 1 của Edgar Poe được mổ xẻ qua bản dịch từ tiếng Anh cách

làm bài thơ nổi tiếng ‘Con quạ’ mà Poe xem như là ví dụ điển hình cho phương pháp

sáng tác của mình Đây là bài tiếp nhận phê bình đầu tiên về thơ và tiểu luận của

Edgar Poe ở nước ta Tiểu luận t bông hồng cho văn nghệ (1967) của Nguyên Sa

đánh giá cao sự sáng tạo đề tài cá biệt “cảm xúc lạ” về “sự kinh hoàng trong tác phẩm Edgar A Poe” và đồng tình với lối thơ duy lý độc đáo của Edgar Poe Còn nhà

văn Doãn Quốc Sỹ trong Những truyện ngắn hay nhất của quê hương chúng ta

(1974) cho rằng truyện ngắn “phải là những câu chuyện kể một hơi, tâm trạng cô đọng, cốt truyện cô đọng” [188, 51] kiến này khá gần gũi quan niệm của E Poe khi nói về kĩ thuật sáng tác thể loại truyện ngắn

Năm 1965, những nhận định của Khái Hưng và Vũ Ngọc Phan trước đây đã

được Phạm Thế Ngũ kế thừa và phát triển trong iệt Nam văn học sử giản ước tân biên, nhưng cũng không có phát hiện nào khác ngoài trường hợp văn xuôi Thế Lữ

Cái mới là Phạm Thế Ngũ đã nghiên cứu quá trình tiếp nhận của người đọc khi đối chiếu cuộc đời, những dấu ấn tuổi thơ của Thế Lữ để lý giải vì sao có sự gần gũi giữa Thế Lữ và Poe và ý thức chủ động của Thế Lữ trong việc tổng hợp được Edgar Poe

và Bồ T ng Linh theo ý khuyến khích của Khái Hưng Về thơ, ông cũng đề cao nhờ Poe và các nhà tượng trưng Pháp mà “hình ảnh đã được nâng lên thành biểu tượng”

[180, 147] Còn Lê Đình Kị, trong lời giới thiệu Tuyển tập Thế Lữ (1983), lại cho là

“truyện lạ” và truyện trinh thám “theo kiểu Étga Pô” của Thế Lữ gần nhau bởi tài quan sát, óc phân tích sắc bén, trí tưởng tượng dồi dào Song, vẫn chỉ dừng lại ở một nhận định chung

Đất nước thống nhất năm 1975, đến 1982, sau Thi nhân iệt Nam của Hoài Thanh đúng bốn mươi năm, Phong trào Thơ ới của Phan Cự Đệ là công trình thứ

1

Nguyên tác: Philosophy of Composition: tiểu luận nổi tiếng của Poe xuất hiện lần đầu tiên ở Việt Nam qua bản dịch và bài viết này của Nguyễn Hiến Lê năm 1956 Baudelaire cũng từng dịch là La Genèse d’un poem (Sự hình thành m t bài thơ) Trong luận án này chúng tôi tạm thống nhất theo cách dịch của Nguyễn Hiến Lê

hai trực tiếp đề cập đến ảnh hưởng của E.Poe đối với một số nhà Thơ Mới, tập trung

ở nhóm các nhà thơ của “Trường thơ Loạn” Vận dụng “quan điểm duy vật lịch sử và đường lối văn nghệ của Đảng” [56, 7], Phan Cự Đệ phê phán việc các nhà thơ này

“đi tìm cái Đẹp ở những bờ bến xa lạ của cảm giác, tìm những khoái lạc bệnh tật ở những v ng đất hoang dại chưa được khai phá” [56, 67], và lên án họ càng về sau càng đi vào quan niệm nghệ thuật suy đồi Cách đánh giá này đã được Phan Cự Đệ

tự nhìn nhận lại trong một công trình được cho là “công bằng hơn” nhờ tư duy

khoáng đạt của thời kỳ đổi mới: Hàn ặc Tử, phê bình và tưởng niệm (1993)

C ng quan điểm với Phan Cự Đệ, công trình ề tư tưởng và văn học hiện đại phương Tây: Phác thảo phê bình m t số trào lưu tư tưởng và văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây của Phạm Văn Sĩ (1986) đã đi vào đặc điểm của chủ nghĩa

tượng trưng Pháp, quan điểm mỹ học của Baudelaire và cũng nhấn mạnh “C ng với

Bô, nhà thơ người Mỹ Edgar Poe cũng có một ảnh hưởng nhất định với một số thi sĩ Việt Nam” [233, 47] trong quan điểm tách nghệ thuật khỏi thực tiễn xã hội Nhận định này tiếp tục kh ng định những ý kiến Hoài Thanh, Phan Cự Đệ đã phát hiện những thập kỉ trước và không có lý giải chứng minh thêm, luận án sẽ đi cụ thể hơn những ảnh hưởng này ở chương 2

Gần đây hơn, các bài viết của Hoàng Minh Châu, Hoài Anh, và Phạm Đình

Ân đăng rải rác trong các sách xuất bản năm 1991, 2002 và 2006 bắt đầu lưu ý tình thế tiếp nhận của “người đọc đặc biệt” Thế Lữ Năm 2006, các bài viết này được tập

hợp trong chuyên luận Thế Lữ - về tác gia tác phẩm do Phạm Đình Ân giới thiệu và

tuyển chọn Hoàng Minh Châu dựa vào lời kể của con trai Thế Lữ là Nguyễn Đình Nghi, đã cung cấp một chi tiết nhỏ nhưng có giá trị: sinh thời, Thế Lữ rất thích đọc sách trinh thám Ba tác giả truyện trinh thám luôn có mặt trong tủ sách gia đình ông

là Maurice Leblanc, Edgar Poe và Agatha Christie Phạm Đình Ân còn kh ng định

“Chủ nghĩa duy lý trong truyện trinh thám phương Tây, tập trung cao ở Edgar Poe,

đã ảnh hưởng trước tiên, trực tiếp và sâu sắc đến truyện của Thế Lữ và ảnh hưởng một mức độ nào đó vào truyện của những nhà văn khác.” [6, 40] Chúng tôi cũng tán đồng và làm rõ những ý kiến của Hoài Anh: ở Thế Lữ “cả thơ và truyện đều có hơi

hướng Poe, nặng về duy mỹ, mà không đau khổ đến mức bệnh hoạn, tuyệt vọng như Baudelaire.” [6, 513]

Về các trường hợp tiếp nhận cụ thể khác, nhà thơ được xem xét sớm nhất, nhiều nhất trong mối quan hệ với Edgar Poe chính là nhà thơ siêu thoát của văn học Việt Nam: Hàn Mặc Tử Ngoài chuyên luận đầu tiên của Trần Thanh Mại, các bài

viết trên Tạp chí Nghiên cứu văn học của Hoàng Tố Mai “Bài thơ Con quạ và Triết

lý soạn tác của Edgar Allan Poe” (2004), Tạp chí Sông Hương “Edgar Allan Poe với Hàn Mặc Tử” của Nguyễn Hồng Dũng và “Dấu ấn Edgar Allan Poe trong thơ Hàn Mạc Tử” của Đào Thị Bạch Tuyết trên Tập san trường Đại học KHXH&NV (2005),

đã so sánh quan niệm thơ, hình ảnh trăng, hồn, máu trong thơ Hàn Mặc Tử với thế

giới điên loạn của Edgar Poe Trong đó, bài viết của Nguyễn Hồng Dũng là bài đầu tiên đã đi sâu phân tích vai trò, thành phần của những độc giả đầu thế kỉ XX của Poe

Công trình Tiếp cận văn học Pháp gần đây của Liễu Trương có dành bảy trang để

chứng minh rằng thơ Hàn Mặc Tử gần gũi Baudelaire nhất ở những ám ảnh siêu hình

và có nhắc đến ảnh hưởng của Edgar Poe với các tác giả Trường thơ Loạn nhờ công dịch thuật của Baudelaire, nhưng chưa nêu dẫn chứng cụ thể nào

Ch m bài viết của các tác giả: Hoàng Diệp “Điêu tàn thoát ra khỏi cái ta để

tìm về cái Ta” trong Chế Lan iên-Thi sĩ tiền chiến (1969), Hồ Thế Hà “Người lạ

mặt giữa thế giới điêu tàn” in trong chuyên luận Tìm trong trang viết (1998), Trần

Mạnh Hảo với bài “Chế Lan viên và ba niềm sửng sốt” trên ăn hoá văn nghệ Công

an số 6 (1999), đều công nhận thơ Chế Lan Viên trước Cách mạng tháng Tám có ảnh

hưởng nhất định của Edgar Poe trong những nỗi ám ảnh không c ng của nhà thơ kì

dị này Trần Mạnh Hảo cho là Chế Lan Viên chịu ảnh hưởng thi pháp Baudelaire và Edgar Poe nhưng không dừng lại ở đó mà còn “cộng với siêu hình tôn giáo và Thơ

Đường” [83, 124] Còn chính Chế Lan Viên, trong lời giới thiệu 20 trang cho tập Thơ Bích Khê do Sở Văn hoá thông tin Nghĩa Bình xuất bản năm 1988 cũng phân biệt

từng ảnh hưởng khác nhau: “Quả măng cụt của Khê, ta biết đấy là quả lựu của Valéry Con quạ trên mồ Khê là con quạ của Edgar Poe, của thơ Mallarmé…” [107, 12] Điều đó có nghĩa là Chế Lan Viên đã từng có những hiểu biết sâu sắc về E.Poe trước đó Sau này, Phương Lựu cũng đồng tình với những nhận định trên khi viết về

“Con đường thơ Bích Khê” trong công trình Vì m t nền lý luận văn học dân t c- hiện đại của ông do Nxb Văn học xuất bản năm 2009 Cũng trong công trình này, bài viết

“Từ thi học so sánh, thử tìm nguyên nhân hài hoà giữa thơ Đường với thơ tượng trưng Pháp trong Thơ Mới Việt Nam”, Phương Lựu đã chọn phân tích tiểu luận

Nguyên lý thơ (The Poetic Principle) của E.Poe để đưa ra một lý giải thú vị: nguyên

nhân giúp thơ Poe dễ đi vào lòng người đọc Việt Nam bởi rất gần với yếu tố phi lý tính trong triết học của Lão Trang, và tính nhạc siêu huyền trong thi học Phật Lão

Trung Hoa vốn đã có trước Poe từ rất lâu Nguyễn Văn Dân trong Nghiên cứu văn học - Lý luận và ứng dụng (1999) cũng nhắc lại những phát hiện của Hoài Thanh

trước đây về ảnh hưởng Edgar Poe trong thơ Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, và phong cách huyễn tưởng của E.Poe trong truyện của Thế Lữ mà chúng tôi đã nêu ở mục trên Và cũng như các công trình khác, chỉ mới dừng lại ở một nhận định

Gần đây hơn, nhà văn Ngô Tự Lập trong “Lời động viên của Edgar Allan

Poe” ( inh triết của giới hạn, 2005), là người đầu tiên trực tiếp thừa nhận ảnh

hưởng E.Poe đối với sáng tác của mình khi đề cao quan niệm “nghệ thuật là sản

phẩm của trí tuệ” do Poe đề xướng Trong ăn chương như là quá trình dụng điển (2008), Ngô Tự Lập chọn kĩ thuật sử dụng điệp khúc tạo thành “hiệu ứng đưa nôi” kinh điển mà nhiều người học tập trong bài thơ Con quạ và tiểu luận Triết lý sáng tác

của E.Poe như một “điển cố” quen thuộc của văn chương Ông cũng kh ng định Poe

là “bậc thầy của loại truyện có những đột biến.” [127, 163] Đi sâu hơn, bài viết “Cổ

mẫu cái bóng” của Đào Ngọc Chương trong Huyền thoại và văn học (2007) đã phân

tích “cuộc đối thoại giữa hình và bóng” trong hai tác phẩm tiêu biểu của Poe:

William Wilson và bài thơ Con quạ, qua đó, đề cao ý nghĩa triết học và nhân văn của

tác phẩm Các công trình nghiên cứu của hai tác giả này cho thấy tác phẩm của Poe ngày càng hé lộ những giá trị mới thực sự được giới nghiên cứu phê bình quan tâm

Có thể kể thêm một số bài giới thiệu và tiếp nhận Poe trên các website như:

“Nỗi thống khổ của Edgar Allan Poe” trên vanchuongviet của Võ Công Liêm (2008)

và công trình biên khảo “Edgar Allan Poe” của Trần Thị Bông Giấy trên tranthibonggiay.net (2008), giới thiệu khá kỹ về cuộc đời Poe Bài “Ảnh hưởng của thơ Pháp trong Thơ Mới và thơ Bích Khê, Hàn Mặc Tử” trên website của Thuỵ Khuê

nêu ảnh hưởng gián tiếp của Poe đối với một số nhà thơ mới, nhất là Hàn Mặc Tử, Bích Khê Trên các website của evan, congannhandan, vn.detective, thethaovanhoa.vn… ngoài các bài về cuộc đời và cái chết bí ẩn của Poe (Phụ lục 1), còn có loạt bài viết về truyện trinh thám của Phạm Cao Củng và cây bút trẻ Di Li được Trần Thanh Hà giới thiệu trong “Thời vàng son của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam”, “Trinh thám Việt”; Cao Việt Dũng với chuyên đề “Văn học trinh thám Việt Nam, bao giờ trở lại” nhưng chỉ có một dòng nhắc đến Edgar Poe ở vị trí người khai sinh thể loại truyện trinh thám thế giới Các truyện r ng rợn của E.Poe còn bước qua lĩnh vực điện ảnh trong phim kinh dị của đạo diễn B i Chí Vinh theo lời kể của anh khi được phỏng vấn lý do vì sao chọn thể loại này [376] Trên các website văn học (vnthuquan, thivien, VietFunStory ), một số bài thơ và truyện ngắn tiêu biểu của Poe đã được phổ biến rộng rãi Đặc biệt, Poe còn thu hút được sự quan tâm của không ít học sinh trung học phổ thông và cơ sở Số lượng công chúng thuộc nhiều tầng lớp của Poe trên các kênh thông tin mạng ngày càng tăng, cho thấy Edgar Poe cũng đang được yêu thích bởi một đối tượng độc giả trẻ, có trình độ, khá đa dạng trong “thế giới số” của thời đại công nghệ thông tin hiện nay

Trên các báo chí hàng ngày, tuần san, tập san như Công an nhân dân, Tuổi trẻ, Thanh niên, Sunflower, Văn hoá thể thao… rải rác cũng có một số bài viết giới thiệu về cuộc đời Edgar Poe và tác phẩm của ông nhưng hầu hết là những mẩu tin ngắn mang tính chất thông tin cập nhật nhân các sự kiện về Poe, nhất là dịp kỉ niệm

200 năm ngày sinh Edgar Allan Poe từ tháng 1-2009 đến tháng 10-2009

Ngoài ra, chúng tôi có tham khảo mười bốn công trình lý luận nghiên cứu về Edgar Poe của các tác giả nước ngoài đã được dịch ra tiếng Việt Tuy không là những nghiên cứu tiếp nhận của bản thân người đọc Việt Nam nhưng từ khi trở thành các bản tiếng Việt, các công trình dịch này đã có một cuộc sống mới bởi những chủ thể tiếp nhận mới Sự chọn lựa dịch cái gì, dịch của ai, trong các thời điểm nào của các dịch giả là điều luận án quan tâm, bởi nó cho thấy Edgar Poe có sức thu hút những người đọc đặc biệt: các nhà nghiên cứu chuyên nghiệp và giới nghiên cứu đại học, một đối tượng đọc hết sức chọn lọc Và những vấn đề mà thế giới đang nghiên cứu về Poe, nhờ các bản dịch này đã cung cấp cho người đọc Việt Nam những thông

tin cập nhật kịp thời, chủ động mở rộng nhiều hướng tiếp cận Poe về mặt lý luận, không còn dừng lại ở mức độ cảm tính như giai đoạn trước, góp phần tác động lại

tầm đón đợi của người đọc Việt Nam Có thể kể những công trình tiêu biểu như: Tâm

lý học sáng tạo văn học cuả M Ar.Nauđốp (1978), Nước và những giấc mơ của tác giả Gaston Bacherlard trong công trình Phân tâm học về văn hoá nghệ thuật do Đỗ

Lai Thuý dịch và biên soạn (2000), cả hai tìm hiểu sâu, lý giải đặc điểm tâm lý sáng

tác của chủ thể sáng tạo Edgar Poe Về ngôn ngữ, có công trình khá đặc sắc của

Jakobson: Thi học và Ngữ học-Lý luận văn học phương Tây hiện đại, do Trần Duy

Châu biên khảo, do Nxb Văn học xuất bản năm 2008 Kết hợp vận dụng thi pháp cấu trúc học, ngôn ngữ học và lý thuyết thông tin, Jakobson đã chỉ rõ tài năng của Poe trong sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật và kh ng định các nội dung ngữ nghĩa của một thông điệp được tạo lập qua hành động đọc cụ thể của từng đối tượng ở những

hoàn cảnh giao tiếp khác nhau Về thể loại, có hai tiểu luận đáng chú ý của Jorges

Luis Borges do Ngô Tự Lập dịch: “Thơ là sản phẩm của trí tuệ: Edgar Allan Poe và

bài thơ Con quạ” (1998), và “Edgar Allan Poe và truyện trinh thám” (2002) Cũng nghiên cứu về thể loại, còn có công trình Dẫn luận về văn chương kì ảo của Todorov

(2008) do Đặng Anh Đào và Lê Hồng Sâm dịch Sáu công trình này là những tư liệu

có giá trị và góp phần không nhỏ trong việc tiếp cận, nghiên cứu các tác phẩm E.A

Poe ở nhiều góc độ khác nhau Riêng Edgar Poe khát khao sáng tạo và huỷ diệt của

Jacques Cabau (Pháp) do Khổng Đức dịch, xuất bản năm 2009 là công trình đầu tiên viết riêng về Edgar Poe, song theo hướng dựa vào tiểu sử để soi rọi, giải mã tác phẩm qua những ẩn ức tính dục phân tâm học nên có nhiều chỗ đánh giá chưa thật chính xác, nặng tính phê phán con người Edgar Poe Tiếc rằng tài liệu này không ghi tên nguyên tác nên không thể kiểm tra độ lệch do Jacques Cabau hay từ việc dịch thuật Bảy công trình còn lại là các bài báo dịch từ nhiều nguồn tiếng Anh, Pháp, Nga giới thiệu sơ lược về cuộc đời, tác phẩm tiêu biểu hoặc tôn vinh Poe nhân dịp kỉ niệm 150, 155 năm ngày mất của E.A Poe Tuy nội dung còn sơ lược nhưng sự có mặt của các bài báo này cũng phản ánh một thực tế: Edgar Allan Poe được công chúng bình dân tiếp nhận rộng rãi trên nhiều phương tiện thông tin đại chúng trong sinh hoạt văn hoá nghệ thuật ở Việt Nam

Ở các trường Đại học, tuy muộn, nhưng Edgar Poe cũng là một trong những

tác giả Mỹ được quan tâm trong các đề tài nghiên cứu, luận văn, luận án Đề tài

nghiên cứu khoa học cấp Bộ (1991-2001) của tác giả Nguyễn Hữu Hiếu “Sự tiếp nhận văn học Mỹ ở Việt Nam” là đề tài tiếp nhận đầu tiên đã dành hơn ba trang giới thiệu sự có mặt khá sớm của Poe trong văn học Việt Nam và lý giải những bất hợp

lý, mất cân đối trong tiếp nhận những sáng tác của Poe mà chúng tôi có nhiều điểm đồng tình tuy chưa nhất trí về mốc xuất hiện đầu tiên của Poe ở Việt Nam là 1944

Năm 2003, luận văn thạc sĩ đầu tiên bằng tiếng Việt của chúng tôi Cái Đẹp, Tình yêu

và nỗi ám ảnh về Cái chết trong thơ Edgar Allan Poe đã được bảo vệ tại Đại học Sư

phạm thành phố Hồ Chí Minh Đề tài đã giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp, quan điểm nghệ thuật, ba chủ đề chính, đặc điểm bút pháp tượng trưng trong thơ Edgar Poe và bước đầu kh ng định ảnh hưởng của Edgar Poe với văn học Việt Nam và văn học thế giới Đó cũng là cơ sở để chúng tôi phát triển thành luận án này Năm 2004, ở miền

Bắc, luận văn thạc sĩ Cái anstactic trong truyện ngắn Edgar Poe được Lê Nguyên

Long bảo vệ tại Đại học Sư phạm Hà Nội, góp thêm một mảng nghiên cứu về nét nổi bật nhất trong văn xuôi của Poe, cái làm nên “truyện lạ Edgar Poe”

Tháng 6 năm 2006, tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp Hồ Chí

Minh, Đào Thị Bạch Tuyết đã bảo vệ luận án tiến sĩ Edgar Allan Poe với ăn học iệt Nam Luận án gồm ba chương: Chương 1 (64 trang): Edgar Allan Poe- con

người đa tài bất hạnh; tiếp nhận Edgar Allan Poe ở Việt Nam có đề cập trong chương

2 (36 trang) Chương này gồm ba tiểu mục: E.A.Poe đến với văn học Việt Nam qua nhận định của giới văn chương Âu Mĩ (6 trang); E.A.Poe trong sự đánh giá của giới văn chương Việt Nam (5 trang), chủ yếu là tổng hợp lời giới thiệu của các dịch giả;

và tình hình dịch thuật tác phẩm của E.A.Poe ở Việt Nam (25 trang) Chương 3 (74 trang): Ảnh hưởng của E.A.Poe đối với văn học Việt Nam giai đoạn 1932-1945 về quan điểm nghệ thuật, đề tài, nghệ thuật tượng trưng Tác giả xác định “trọng tâm là khảo sát cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Edgar Allan Poe” [284, 6-7], và cũng kết

luận rằng tác phẩm đầu tiên của Poe được dịch ở Việt Nam là Truyện kì lạ của Vũ

Ngọc Phan 1944 [284, 90] Luận án cũng chỉ dừng lại ở việc xác định Poe là “một

trong những nhà văn Mỹ được giới thiệu sớm ở Việt Nam” [284, 89] Như vậy, có

một vài ý kiến phê bình đánh giá Poe tr ng với đề tài luận án của chúng tôi do c ng nguồn tư liệu, nhưng trọng tâm mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận

án nghiêng về chủ thể sáng tạo, chỉ dừng lại ở một nhát cắt là mốc 32-45 và cũng mang tính chất nhận định chung chưa chứng minh được các trường hợp tiếp nhận cụ thể Về cơ bản, khác với đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là tập trung tìm hiểu lịch sử tiếp nhận các tác phẩm của Poe, tầm đón đợi và khoảng cách thẩm mỹ của các thế hệ công chúng, đi sâu những trường hợp cụ thể trong những biến đổi lịch sử không ngừng của thời đại Do vậy, kết quả nghiên cứu cũng

có sự khác biệt Một số luận điểm chưa thống nhất, chúng tôi có đối thoại và bổ sung

để làm rõ hơn lịch sử tiếp nhận Edgar Poe ở Việt Nam

Như vậy, có thể nói, Edgar Allan Poe đã được tìm đọc, giới thiệu và nghiên cứu khá sớm và tương đối nhiều mặt ở Việt Nam, phục vụ nhiều đối tượng tiếp nhận khác nhau Tuy nhiên, diễn trình tiếp nhận này có sự mất cân đối, phần lớn chỉ mới dừng lại ở cuộc đời bi kịch của tác giả và một số truyện kinh dị, trinh thám quen thuộc Thơ và tiểu luận của Poe vẫn chưa được quan tâm đúng mức Nghiên cứu về lịch sử tiếp nhận Edgar Poe vẫn còn là mảng thiếu vắng ở Việt Nam

D vậy, các công trình, bài viết trên ít nhiều là những gợi ý mà chúng tôi tham khảo, kế thừa và đối thoại bổ sung khi triển khai các luận điểm của luận án

2.2 Các tài liệu tiếng Anh, Pháp

Edgar Allan Poe cho đến nay vẫn là một tên tuổi được nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học Mỹ và thế giới yêu mến Chỉ tính công trình đã in thành sách viết riêng về Edgar Poe trong suốt thế kỷ XX cũng không ngừng xuất hiện, từ 1902 đến

1993 trên mạng Amazon.com có hơn 180 đề mục chính được giới thiệu, nhiều công trình được tái bản nhiều lần Tác phẩm của Poe còn được chuyển thể qua các loại hình âm nhạc, hội hoạ, kịch, v.v…và được giảng dạy trong nhà trường từ lớp 7 đến đại học ở nhiều nước Bắc Mỹ Năm 2009, kỉ niệm 200 năm ngày thiên tài bất hạnh này ra đời, là năm Edgar Poe được nồng nhiệt đón chào với tầm vóc thế giới sâu rộng hơn bao giờ hết Ở các nước Châu Âu như Pháp, Nga, Anh, .các công trình nghiên

cứu về cuộc đời, tác phẩm và ảnh hưởng của Edgar Poe đã bắt đầu xuất hiện từ những năm 1900 Ở Mỹ và một số nước khác, nhiều học giả còn thành lập Hội nghiên cứu Edgar Allan Poe (Poe Studies Association), phần lớn là các giáo sư ở các trường đại học, các nhà văn , định kỳ công bố những nghiên cứu mới về Poe Các nhà lưu niệm, bảo tàng E.A.Poe cũng thường xuyên tổ chức các hoạt động thuyết trình, triển lãm, biểu diễn nhạc, kịch, hội thảo khoa học… về cuộc đời và chủ yếu là đặc điểm nghệ thuật trong sáng tác của E Poe Chính ngay ở nước Mỹ, quê hương của Poe, thiên tài này cũng đang được “phát hiện lại” với khẩu hiệu khá ấn tượng:“Poe is back by popular” (Poe được trở lại bởi công chúng)

Do bản thân E Poe và những sáng tác của ông cũng là một hiện tượng phức tạp, có nhiều đánh giá chưa thống nhất, để nắm vững chủ thể sáng tạo trước khi

nghiên cứu điều kiện và chủ thể tiếp nhận, chúng tôi đã tìm hiểu hai công trình The American tradition in Literature (Truyền thống Mỹ trong văn học) của Sculley Bradley (1974), và The Norton Anthology of American Literature (Hợp tuyển văn

học Mỹ Norton) do Nina Baym tuyển chọn (1989) để thấy rõ hơn vai trò, vị trí của

Edgar Poe trong văn học Mỹ thế kỉ XIX và hiện nay Về cuộc đời, luận án đã tìm

hiểu năm công trình tiêu biểu: Poe: A life cut short (Poe: Một cuộc đời ngắn ngủi) của Peter Ackroyd (1949), Edgar Allan Poe của Irwin Porges (1969), Edgar Allan Poe: his life and legacy (E.A.P: cuộc đời và những di sản của ông) của Jeffrey Meyers (1991), Edgar A Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (E.A.P Hồi ức đau buồn và bất tận) của Kenneth Silverman (1992), Edgar Allan Poe: A Critic biography (E.A.P: Tiểu sử một nhà phê bình) của Arthur Hobson Quinn (1997), Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe của Daniel Hofmann

Về tác phẩm của Poe, chúng tôi đã khảo sát bốn tuyển tập: Complete Stories

and Poems of Edgar Allan Poe (Toàn tập truyện ngắn và thơ Edgar Allan Poe) do

Bantam Doubleday Dell xuất bản (1984) giới thiệu 66 truyện và 55 bài thơ của Poe Poe cũng được coi là một trong 15 nhà thơ tiêu biểu thế kỉ XIX của thi ca Mỹ trong

Nineteenth-Century American Poetry (Thơ Mỹ thế kỉ XIX) của Spengemann, William (1996) Về lý luận, phê bình, báo chí có Edgar Allan Poe: Essays and Reviews do G R Thompson tổng hợp, xuất bản năm 1984 Đồng thời, chúng tôi có

tham khảo đối chiếu nhiều tài liệu từ một số website chính thức của các bảo tàng, nhà lưu niệm Poe như The Edgar Allan Poe Society ở Baltimore, E.A.Poe National Historic Site ở Pennsylvania, Edgar Allan Poe Museum ở Richmond, Virginia

Trong đó, tiểu luận của Eric W Carlson (1973), nhan đề Poe on the soul of man (Poe với linh hồn con người), phát biểu nhân kỉ niệm năm mươi năm ngày thành lập Hội

Edgar Allan Poe ở Baltimore, đã đưa ra những lý giải thú vị về quan niệm “Nghệ thuật vị nghệ thuật” của Poe, làm nên “cái độc đáo Edgar Allan Poe” mà luận án có tiếp thu, vận dụng

Trở lên là những công trình văn học sử có giá trị cung cấp những tư liệu phong phú về tác giả, tác phẩm Edgar Allan Poe, kh ng định thiên tài nghệ thuật đa dạng, vị trí người khai sinh nhiều thể loại văn học của Edgar Poe đối với văn học Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX và được sử dụng giảng dạy trong nhà trường Mỹ Những khảo sát về tác giả và tác phẩm để nắm vững khách thể nghiên cứu là cần thiết, tuy nhiên, điều chúng tôi quan tâm nghiên cứu ở nguồn tài liệu nước ngoài là lịch sử tiếp nhận Edgar Poe ở Mỹ và một số nước trên thế giới để hiểu thêm quy luật và phương pháp tiếp nhận Edgar Poe, nhất là ở các nước có quan hệ gần gũi với Việt Nam như Pháp, Trung Quốc, Nga, Nhật…

Nghiên cứu tiếp nhận ảnh hưởng Poe đối với một số nền văn học khác, luận

án quan tâm trước tiên đến sự tiếp nhận Poe ở Pháp Đặc biệt là những ảnh hưởng

của Poe với Charles Baudelaire, Valéry và các nhà tượng trưng Pháp và Maupassant

trong hai công trình: The Influence of Edgar Allan Poe in France (Ảnh hưởng của E.A.P tại Pháp) của Célestin Pierre Cambiaire in tại New York năm 1927 và Valéry and Poe (Valéry và Poe) của Lois David Vines (1992), vì các tác giả này có nhiều

ảnh hưởng đến văn học Việt giai đoạn 1930-1945 Nhận định của tác giả Claude

Richard trong tiểu luận Poe studies in Europe: France: “Không nhà phê bình E Poe

người Pháp nào có thể bỏ qua những đánh giá trước đó của Baudelaire hay những phân tích (tâm lý) của Marie Bonaparte Sự ảnh hưởng gấp đôi này, tôi đoan chắc rằng, đó chính là những trở ngại cho việc nghiên cứu Poe.” [325, 20], cũng được luận

án lưu ý khi xem xét một số công trình, nhận định về Poe của các tác giả Pháp được dịch ra tiếng Việt

Với văn học Anh, luận án có tìm hiểu công trình Edgar Allan Poe's

Influence on Sir Arthur Conan Doyle (Ảnh hưởng của E.A.P đối với Sir Arthur

Conan Doyle) của tác giả Drew R Thomas, xuất bản năm 2003 Tác giả này đã dẫn lời Conan Doyle đề cao sáng tác của Poe là “công thức của mọi thời đại” (“A model for all time”) và so sánh đối chiếu nhiều chi tiết tương đồng trong một số tác phẩm của hai tác giả nhằm chứng minh rằng trong thực tế, Conan Doyle đã mô phỏng hình mẫu nhân vật Dupin mà Poe đã sáng tạo để xây dựng Sherlock Holmes Điều này chúng tôi cho rằng có ý nghĩa quan trọng khi nghiên cứu tiếp nhận E.A.Poe ở Việt Nam, bởi nhân vật thám tử lừng danh Sherlock Holmes vốn được coi là nguyên mẫu của nhiều truyện trinh thám Việt đầu tiên

Công trình thứ ba được khảo sát là Literary History: Towards a Global Perspective (Lịch sử ăn học: Hướng về viễn cảnh toàn cầu), của Wada, Gunilla Lindberg và ba đồng tác giả khác (2006), do nhà xuất bản Walter de Gruyter (Thuỵ Sĩ) ấn hành Chủ yếu là chương Detective Story in China (Truyện trinh thám ở

Trung Quốc), phần nghiên cứu về sự ra đời của thể loại này năm 1907 ở Trung Quốc

với người mở đầu là nhà văn Lỗ Tấn Các phát hiện này cũng góp phần kh ng định luận điểm của chúng tôi: truyện trinh thám của Poe được tiếp nhận ở Việt Nam từ con đường giao lưu tiếp nhận văn hoá, văn học Pháp chứ không phải từ Trung Hoa như một số ý kiến có đề cập

Mở rộng bản đồ tiếp nhận Edgar Poe, chúng tôi có tham khảo các công

trình: (1) Edgar Allan Poe, how I know him (E.A.P tôi biết ông như thế nào) của Alphonse Smith (1921), (2) Poe aboard: Influence, Reputation, affinities (Poe ở nước ngoài: Ảnh hưởng, Danh tiếng và Sự thu hút ) của tác giả Lois Davis Vines

(1999), (3) “Poe in Foreign Lands and Tongues” của bốn tác giả Jeanne Rosselet, Lubov Keefer, Herbert Schaumann và Pedro Salinas (1941); và (4) “The Influence and Reputation of Edgar Allan Poe in Europe” của Dr William T Bandy (1959) nghiên cứu về những mốc thời gian đầu tiên và con đường Poe đến với độc giả 12

quốc gia Châu Âu và cả 2 nước Châu Á là Ấn Độ và Nhật Bản Poe's Reception in Russia (Tiếp nhận Poe ở Nga), của tác giả Joan Delaney Grossman đăng trên Tạp chí của Hội nghiên cứu Poe (Poe Studies) tập VIII, số 1, 1975, tr.24-28, đã tóm tắt con

đường Poe đã đến với văn học Nga và ảnh hưởng sâu đậm của Poe trong sáng tác của Dostoievsky, Konstantin Bal'mont,Aleksandr Blok… và một số tác khác

Về tiếp nhận Edgar Poe trong nhà trường phổ thông, tiểu luận “The

Schools and the Memory of Poe” của Una Corbett, giáo sư tiếng Anh bậc trung học (1956) đã kh ng định vị trí những kiệt tác của Poe trong nhà trường ở Mỹ và sức sống của chúng hiện nay Ngoài ra, luận án cũng quan tâm đến nội dung tiếp nhận trong giảng dạy Edgar Poe ở các trường Đại học Đặc biệt là một số bài nghiên cứu tiếp nhận E Poe trong 120 bài được công bố tại Hội thảo quốc tế lần thứ ba kỉ niệm

200 năm ngày sinh của E.A.Poe do Hội nghiên cứu Edgar Poe (Poe Studies Association) tổ chức tại Philadelphia, US năm 2009 Bài tham luận của chúng tôi

“Edgar Allan Poe in Vietnam”2

là tiếng nói đầu tiên góp thêm một địa chỉ văn học vào bản đồ tiếp nhận ảnh hưởng Edgar Poe của văn học thế giới tại hội thảo này

Ở Việt Nam, năm 1974, tại Đại học Văn khoa Sài Gòn trước đây (nay là

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn), Apports d’ Edgar Allan Poe à l’esthetique de audelaire dans use s et on Coeur mis à nu (Những đóng góp của Edgar Allan Poe vào mỹ học của Baudelaire trong Fuseés và Mon coeur mis à nu), là

luận văn cao học đầu tiên về Edgar Poe bằng tiếng Pháp của Nguyễn Phú Ghi, chuyên ngành Phê bình văn học Pháp Nội dung giới thiệu khá chi tiết (trong 53 trang) quan điểm mỹ học của E Poe trong truyện ngắn và thi ca, từ đó kh ng định những nét gặp gỡ ngẫu nhiên tương đồng và sự sáng tạo của Baudelaire khi tiếp nhận Poe Luận văn này chỉ nghiên cứu những ảnh hưởng của Poe đối với Baudelaire, chưa có liên hệ nào đến ảnh hưởng của Poe với văn học Việt Nam

Qua khảo sát các nguồn tài liệu tiếng Anh và Pháp, có thể nói, nghiên cứu tiếp nhận Edgar Poe là một trong những đề tài đã và vẫn đang được văn học thế giới quan tâm với nhiều hướng tiếp cận mới khá độc đáo Luận án đã tìm hiểu và vận dụng một

số phương pháp nghiên cứu tiếp nhận đối với một tác gia văn học nước ngoài từ các công trình nghiên cứu tiếp nhận Poe kể trên

2 The Third International Edgar Allan Poe Conference: The Bicentennial Schedule

http://www2.lv.psu.edu/PSA/Conference2009/schedule.html

Mặc dầu có thể chưa bao quát đầy đủ hết được toàn bộ các tư liệu nghiên cứu

về Poe, nhưng qua lược thuật những công trình tiêu biểu về lịch sử nghiên cứu ảnh hưởng tiếp nhận Edgar Poe đã tìm được, có thể nói đề tài luận án chúng tôi thực hiện không tr ng lặp với công trình nào về Edgar Allan Poe ở Việt Nam hay nước ngoài

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU VÀ NHIỆM VỤ CỦA Đ TÀI

Chọn đề tài “Sự tiếp nhận Edgar Allan Poe ở Việt Nam”, luận án hướng

đến việc tìm hiểu quá trình tiếp nhận một cây bút thiên tài lỗi lạc của văn học Mỹ thế

kỷ XIX có ý nghĩa sâu sắc đến văn học thế giới và được cho là có ảnh hưởng nhất định đến văn học Việt Nam nhưng chưa được đánh giá đầy đủ Nhiệm vụ cụ thể của

đề tài là:

3.1 Hệ thống lịch sử tiếp nhận Edgar Poe ở Việt Nam nhìn từ góc độ tiếp nhận tái tạo lẫn sáng tạo, bao gồm các hoạt động nghiên cứu, phê bình, sáng tác, dịch thuật và giảng dạy

3.2 Vận dụng lý thuyết tiếp nhận văn học để tìm hiểu vai trò của chủ thể tiếp nhận, tái hiện và đối chiếu tầm đón đợi, khoảng cách thẩm mỹ từ những độc giả đầu tiên đến các thế hệ độc giả không ngừng biến đổi trong những hoàn cảnh lịch sử xã hội cụ thể mà Poe đã “tuyển mộ” được trong hành trình góp mặt ở Việt Nam Qua

đó, kh ng định những đóng góp của E.A.Poe và bản lĩnh của đội ngũ sáng tác Việt Nam trong quá trình đổi mới của văn học dân tộc trước đây và hiện nay

3.3 Tìm hiểu sự tiếp nhận và giảng dạy Edgar Poe trong nhà trường trước đây

và hiện nay, góp phần đề xuất một số ý kiến về nhu cầu tiếp nhận Edgar Poe và việc giới thiệu Edgar Poe ở bậc giáo dục Đại học

4 Đ I TƯ NG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Những công trình, bài viết giới thiệu, nghiên cứu tiếp nhận phê bình về tác giả và tác phẩm Edgar Poe ở Việt Nam của các tác giả Việt Nam và nước ngoài

- Những tác phẩm thơ, truyện, tiểu luận của Edgar Poe đã được dịch ra tiếng Việt ở Việt Nam từ trước đến nay

- Sáng tác của một số nhà văn nhà thơ Việt Nam được các nhà nghiên cứu cho là chịu ảnh hưởng Edgar Poe

- Chương trình và giáo trình lịch sử văn học Việt Nam ngành Ngữ văn và Anh văn, đề cương bài giảng Văn học Mỹ và Văn học thế giới ở một số trường Đại học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

4.2.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu và tư liệu

Luận án tập trung tìm hiểu những vấn đề tiếp nhận Edgar Poe ở bốn bình diện: nghiên cứu phê bình, sáng tác, dịch thuật và giảng dạy Edgar Poe trong nhà trường trước đây và hiện nay trên cơ sở thực tế các văn bản tác phẩm được dịch ra tiếng Việt và nghiên cứu phê bình về Poe sưu tầm được từ 1936 đến nay (2010)

Về tiếp nhận ảnh hưởng của Poe trong sáng tác của một số nhà văn, nhà thơ Việt Nam, việc tái hiện và khái quát bức tranh một thế kỉ đọc và tiếp nhận Poe trong quá khứ không phải là điều đơn giản có thể thực hiện đầy đủ trong điều kiện tư liệu khá hiếm hoi và rải rác ở hai miền Nam- Bắc Do vậy, luận án chọn so sánh đối chiếu sự tiếp nhận ở một số tác giả có nhiều dấu hiệu rõ rệt nhất, hoặc được giới nghiên cứu phê bình phát hiện, đề cập tới nhưng chưa được chứng minh đầy đủ

Tuy không đi vào cuộc đời, sự nghiệp văn chương của Edgar Poe cũng như nội dung, nghệ thuật sáng tác của ông, nhưng trong quá trình nghiên cứu, luận

án có liên hệ phân tích một số tác phẩm, quan điểm nghệ thuật và kĩ thuật sáng tác của Poe để so sánh đối chiếu với sáng tác của một số nhà văn Việt Nam Luận án cũng không đặt ra vấn đề so sánh sự tiếp nhận Poe ở Việt Nam với các nước khác mà chỉ nhằm liên hệ con đường tiếp nhận Edgar Poe cũng như quy luật tiếp nhận của Việt Nam và với một số nước đồng văn hoặc có quan hệ gắn bó với Việt Nam

Tư liệu sử dụng chủ yếu là các công trình, tài liệu đã công bố bằng tiếng Việt, tiếng Anh, và một ít tài liệu tiếng Pháp

4.2.2 Giới thuyết về lý thuyết tiếp nhận

Đề tài luận án nghiên cứu sự tiếp nhận Edgar Allan Poe ở Việt Nam mà cốt lõi là phương pháp lịch sử tiếp nhận Phương pháp này đang trên đường từng bước định hình và vẫn còn đang tiếp tục đối thoại, hoàn chỉnh Trước đây, nhiều học thuyết, trường phái phương Tây đã xuất hiện nhưng chỉ là những ý kiến riêng lẻ,

không đủ mức độ làm thành lý thuyết hoàn chỉnh Cho đến những năm 60 của thế kỉ

XX, khi “Mỹ học tiếp nhận” ra đời sau cả một quá trình thai nghén lâu dài với học giả đầu tiên đã đưa ra được một lý thuyết tiếp nhận văn học có hệ thống là Hans Robert Jauss, giáo sư văn học trường Đại học Konstanz, lịch sử nghiên cứu phê bình văn học thực sự bước sáng một bước ngoặt mới C ng với Jauss, H Weinrich, một thành viên của trường phái Konstanz đã đưa ra khái niệm một nền “văn học sử của độc giả” Jauss không coi văn bản là trung tâm như chủ nghĩa hình thức Nga, phê bình Mới và cấu trúc luận Theo cách giải thích của ông “không có văn học nếu không có người đọc (…); văn học có từ tác phẩm và người tiếp nhận nó, từ đội ngũ thay đổi không ngừng về mặt lịch sử của những người tiếp nhận, từ mối quan hệ giữa tác phẩm và người tiếp nhận, giữa người tiếp nhận c ng thời và người tiếp nhận mai sau.” [44, 379]

Cũng theo Jauss, mối quan hệ giữa người đọc và tác phẩm đều có những hàm

ý thẩm mỹ và hàm ý lịch sử Có thể dựa vào khái niệm cơ bản của Jauss là khái niệm

t m đón đợi (Erwartungshorinot = the horizon of expectations) để xác định hàm ý

thẩm mỹ lẫn hàm ý lịch sử của người đọc Theo Jauss, “tầm đón đợi” của công chúng

là hệ quy chiếu có thể trình bày được một cách khách quan, bởi “Việc phân tích kinh nghiệm văn học của người đọc có thể tránh được sự đe dọa của chủ nghĩa tâm lý nếu việc tiếp nhận và tác động của tác phẩm văn học được miêu tả trong hệ quy chiếu có thể khách quan hóa của sự đón đợi.”[289, 61] Ở thời điểm lịch sử mà tác phẩm xuất hiện, hệ quy chiếu này là kết quả của “sự hiểu biết có sẵn về thể loại, từ hình thức và

hệ đề tài của tác phẩm quen thuộc trước đó và từ sự đối lập giữa ngôn ngữ thi ca và ngôn ngữ thực tiễn.” [289, 61] “Jauss hiểu tầm đón đợi là một tố chất, một sự chuẩn

bị sẵn của người đọc khi tiếp nhận một văn bản, là sự hiểu biết có sẵn (Vorwissen)

mà trên cái nền của nó tác phẩm mới sẽ xuất hiện” [289, 61] Và yếu tố quan trọng

để đo giá trị của tác phẩm là ở tầm đón đợi và khoảng cách thẩm mỹ (Aesthetische Distanz) Cả Nguyễn Văn Dân và Huỳnh Vân đều thống nhất ý của Jauss “nếu khoảng cách này thu hẹp lại, ý thức tiếp nhận không bị buộc phải thay đổi theo tầm cuả kinh nghiệm chưa được biết đến thì tác phẩm sẽ đến gần lĩnh vực của nghệ thuật nấu nướng hay nghệ thuật giải trí” [289, 65] Số lượng người đọc chưa h n là quan

trọng trong trường hợp những tác phẩm “best-seller”, mà là ở tầm đón đợi và khoảng cách thẩm mỹ của người đọc đầu tiên trong quá khứ qua các mốc lịch sử cụ thể Khoảng cách thẩm mỹ này có thể đo được qua những phản ứng của công chúng và

sự đánh giá của giới nghiên cứu phê bình Ở một mức độ nhất định, nó được coi như một tiêu chuẩn để đánh giá giá trị thẩm mỹ của tác phẩm Một tác phẩm với cách viết, cách đọc bình thường, khi ra đời có thể được công chúng chấp nhận ngay bởi

tr ng khít với tầm đón đợi của họ Nhưng một tác phẩm có thể bị phản đối, gây tranh cãi, hoặc chỉ được một số cá nhân riêng lẻ tán thưởng, hoặc được nhận hiểu dần dần, mãi về sau mới được hiểu rõ giá trị một cách muộn màng nếu nó mang tính chất mới,

đi trước thời đại, lệch khỏi tầm đón đợi của công chúng Nếu khoảng cách thẩm mỹ càng dãn rộng ra, tạo được một cách nhìn mới, thậm chí là đối lập so với tầm đón đợi của người đọc đầu tiên, dẫn đến hệ quả là sự thay đổi tầm thì khi đó tác phẩm sẽ có giá trị nghệ thuật Jauss cũng cho rằng việc tái lập lại tầm đón đợi cho phép ta nhận

rõ “sự khác biệt giải thích học giữa sự hiểu trước đây và sự hiểu ngày nay về một tác phẩm và làm cho ý thức được lịch sử tiếp nhận nó.” [290, 37] Do vậy, Jauss cho rằng phương pháp lịch sử tiếp nhận này không thừa đối với việc hiểu nền văn học đã lùi xa vào quá khứ mà còn “làm phát lộ ra sự sai lầm của các quan niệm trước đây” [290, 37] Có thể dựa thêm một số ý kiến bổ sung của Hans Robert Jauss sau khi có những ý kiến góp ý phê bình: “Cái dãy lịch sử của các cụ thể hoá một tác phẩm nghệ thuật đồng thời bị quy định bởi tố chất luôn thay đổi của các thế hệ công chúng tiếp nhận, cũng như bởi cấu trúc hình thức và chủ đề có sẵn của tác phẩm được tiếp nhận.” (Huỳnh Vân) Hoạt động đọc của một đối tượng cụ thể có thể có những cách hiểu tác phẩm khác nhau, đó là các cụ thể hoá của sự tiếp nhận một tác phẩm Tóm lại, sự tiếp nhận là kết quả của sự cọ sát giữa tầm đón đợi và tác phẩm Như vậy, tầm đón đợi cũng không đứng yên một chỗ mà luôn thay đổi theo quá trình đọc, đối tượng đọc Vì thế, ý nghĩa của tác phẩm cũng không cố định, mà thay đổi theo từng tầm đón đợi cụ thể Huỳnh Như Phương cũng cho rằng “lịch sử văn học là sự tiếp diễn của những cuộc thay đổi hệ quy chiếu và thay đổi tầm đón nhận Khi nào diễn ra

sự thay đổi toàn diện nhất, quyết liệt nhất, lúc đó có thể nói đến một cuộc cách mạng

trong văn học” [80,146] Đó cũng là quan điểm luận án thống nhất vận dụng khi nghiên cứu tiếp nhận Edgar Poe ở Việt Nam

Nguyễn Văn Dân đã đề cao ý nghĩa thực tiễn trong lý thuyết tiếp nhận của

Jauss, chỉ ra vấn đề cốt lõi là phạm tr công chúng và tiếp tục đi sâu tìm hiểu sự đa dạng của đối tượng công chúng Tuy nhiên ông không coi hai công thức tầm đ n đợi

và khoảng cách thẩm mỹ của Jauss là cách duy nhất để xác định giá trị thẩm mỹ của

tác phẩm văn học Ông cho rằng “phải tổng hợp các phương pháp để tìm ra giá trị thẩm mỹ của tác phẩm” vì theo ông “việc kết hợp nhiều phương pháp sẽ đáp ứng yêu cầu nghiên cứu liên ngành dưới nhãn quan tổng hợp Một hiện tượng văn học có thể được nghiên cứu từ nhiều hướng khác nhau” bởi văn học là một hiện tượng “đa trị,

đa sắc” [38, 91, 89] Trần Đình Sử cũng kh ng định “lý luận tiếp nhận giúp làm sáng

tỏ nhiều vấn đề quan trọng trong đời sống lịch sử của tác phẩm văn học” và tán thành

nhận định của H.R.Jauss “không thể hiểu được nghệ thuật, nếu chỉ nhìn vào tác phẩm, vào hành vi sáng tạo ra nó” [240,165] Ông còn nêu khái niệm “phản tiếp nhận” khi người đọc giải thích tác phẩm khác với tư tưởng của tác giả, song thuật ngữ này có thể dẫn đến hiểu sai ý Jauss về sự thay đổi tầm đón đợi Luận án có tham khảo ý kiến tác giả khi tìm hiểu cấu trúc tiếp nhận, tính đa nghĩa của tác phẩm nghệ thuật, sự giải mã, đồng nhất và khoảng cách trong tiếp nhận…

Theo Trương Đăng Dung, tính lịch sử của quá trình tiếp nhận được xây dựng trên tính lịch sử của hai yếu tố: tình thế tiếp nhận và chất lượng tiếp nhận Tình thế tiếp nhận gồm “cái giây phút mà tác phẩm ra đời, những chờ đợi của tác giả, nhu cầu của người tiếp nhận tiềm ẩn, các thể loại văn học của một thời nhất định” [44,197] Còn chất lượng tiếp nhận thể hiện trong sự đọc hiện tại, nghĩa của tác phẩm

so với khi nó ra đời đã được soi sáng qua một tầm nhìn mới Trương Đăng Dung quan niệm “không có sự đọc “đầu tiên”, bởi vì tất cả mọi sự đọc, trong thực tế đều là

“sự đọc lại” Hoạt động đọc lại tạo nên tính khác biệt của văn bản, sự đọc lại này không cố gắng xác lập những đặc trưng riêng của từng văn bản, mà cố gắng đạt tới

sự khác biệt “không bao giờ kết thúc”, nó tồn tại trong sự bất tận của các văn bản.” [44,186] Thực tế tiếp nhận E Poe ở Việt Nam quả không có sự kết thúc Mỗi người đọc Poe, mỗi lần Poe được đọc lại đã không còn một ý nghĩa như nhau Nhờ hoạt

động thẩm mỹ của sự tiếp nhận, có thể phát hiện ra một quá trình lịch sử tác động giữa hai yếu tố đã nêu của diễn trình tiếp nhận tác phẩm văn học Do vậy, theo Jauss, nghiên cứu lịch sử tiếp nhận đòi hỏi chúng ta “Phải đưa từng tác phẩm vào “dòng chảy văn học” ph hợp để qua đó chúng ta nhận biết được - trong những liên kết của quan niệm văn học – vị trí và ý nghĩa lịch sử của chúng.” [44, 197]

Tác giả Huỳnh Vân trong bài viết “Vấn đề tầm đón đợi và xác định tính nghệ

thuật trong mỹ học tiếp nhận của Hans Robert Jauss” cho rằng “khái niệm tầm đón

đợi cũng có một giá trị tương đối nào đó, khi ta d ng nó để chỉ ra tính chất đổi mới, cái mới của một thời kì, một trào lưu văn học trong phạm vi nghệ thuật ( ) Tuy nhiên, khi đó, tầm đón đợi chỉ có ý nghĩa như một tiêu chí chung nhất, đại khái nhất Muốn cụ thể ta phải chỉ ra được do đâu sinh ra tầm đón đợi này (và khi đó nó sẽ không còn là yếu tố bên trong văn học nữa)” [289,70] Ngoài ra, người viết cũng

quan niệm rằng tầm đ n đợi văn học không nên và không thể chỉ giới hạn trong văn

học mà không xem xét đến các lĩnh vực khác ngoài văn học như “tư tưởng, chính trị,

xã hội, tâm lý, đạo đức…” Bởi hai lẽ: “người ta đọc, hiểu và đánh giá một tác phẩm không chỉ với vốn kiến thức có sẵn về văn học và người đọc không thể nào là một công chúng chung chung, một người đọc lý tưởng, một người đọc thoát ra khỏi những quy định về mặt xã hội, tầng lớp, thành phần, giới tính, lứa tuổi ” [289,68]

Vận dụng lý thuyết tiếp nhận, luận án cấu trúc theo chiều lịch sử của ba giai đoạn tiếp nhận E Poe ở Việt Nam nhằm lý giải những thay đổi lịch sử của diễn trình đọc, hiểu và vận dụng văn bản; sự cập nhật hoá tác phẩm mà những đối tượng người đọc khác nhau của từng giai đoạn lịch sử trong quá khứ và hiện tại đã lựa chọn, tiếp nhận và đánh giá Edgar Poe Căn cứ vào lịch sử tiếp nhận và những tác động giao thoa trong quá trình tiếp nhận, bước đầu kết hợp với lịch sử sáng tác để nghiên cứu đối tượng, luận án đã đi vào những trường hợp tiếp nhận cụ thể trong những thời gian và không gian cụ thể Từ đó, phân tích và lý giải tầm đón đợi, khoảng cách thẩm

mỹ trong tiếp nhận Edgar Poe dựa theo ‘tố chất” luôn thay đổi của các thế hệ độc giả như thành phần xã hội, môi trường tiếp nhận, tình thế và chất lượng tiếp nhận, các cơ

sở lịch sử, văn hoá, xã hội, tư tưởng, quan niệm văn học nghệ thuật mà người đọc trong mỗi giai đoạn lịch sử luôn chịu sự tác động nhất định của nó

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu và mục đích của luận án đòi hỏi cả chiều rộng lẫn chiều sâu, vừa tìm hiểu, hệ thống vừa phân tích, so sánh và tổng hợp đánh giá vấn đề nên chúng tôi sẽ vận dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành lẫn liên ngành, tổng hợp nhóm các phương pháp tổng quan lẫn cụ thể như: phương pháp thống kê, phương pháp loại hình, phương pháp lịch sử tiếp nhận, phương pháp lịch sử chức năng, phương pháp tiếp cận hệ thống - văn bản, phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp tiếp cận thi pháp, phương pháp so sánh song song và đối chiếu, phương pháp tiểu sử, phương pháp văn hoá học, phương pháp

điều tra xã hội học

Các phương pháp này sẽ được vận dụng kết hợp linh hoạt, hợp lý theo yêu cầu nội dung cụ thể từng phần, từng chương

6 C U TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần Mở đầu (25 trang) và Kết luận (4 trang), luận án gồm 3 chương:

CH NG 1: Tiếp nhận E.A Poe qua giới thiệu và nghiên cứu phê bình (49 trang)

CH NG 2: Tiếp nhận E.A Poe qua sáng tác (73 trang)

CH NG 3: Tiếp nhận E.A Poe qua dịch thuật và giảng dạy (48 trang)

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ (1 trang)

TÀI LIỆU THAM KHẢO (25 trang)

PHỤ LỤC: 7 (80 trang)

7 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

7.1 Về lý luận: Tái hiện lịch sử 2/3 thế kỉ tiếp nhận E.A.Poe vừa tự phát - tự

giác, vừa bị động - chủ động, vừa gián tiếp - trực tiếp và lý giải hiện tượng đứt quãng

ở miền Nam, vắng bóng ở miền Bắc những năm 45-86, cũng như “sự trở lại” của E.A.Poe, luận án đã góp phần làm rõ quy luật tiếp nhận văn học luôn chịu sự chi phối của môi trường tiếp nhận Đề xuất cách tiếp cận mới khi đối chiếu diễn trình cập nhật hoá các cách đọc và cách hiểu E.A.Poe trong từng cá nhân cụ thể (không gộp chung theo các bình diện nội dung và hình thức) trên nguyên tắc đối thoại để thấy vai trò

quyết định của chủ thể tiếp nhận và khoảng cách thẩm mỹ dẫn đến sự thay đổi tầm đón đợi giữa các thế hệ người đọc E.A.Poe quá khứ và hiện tại

7.2 Về thực tiễn: Xác định được Poe là tác giả Mỹ đ u tiên được dịch ở Việt Nam (1936) bởi Nguyễn Giang và tác phẩm đầu tiên được dịch ra tiếng Việt của Poe

là hai bài thơ Con quạ và ng ảo Làm rõ tình thế tiếp nhận và chất lượng tiếp nhận

của một số tác giả Việt Nam tiêu biểu để xác định những ảnh hưởng cụ thể của

Edgar Poe đối với sáng tác thơ, văn xuôi trước, sau 1945 và hiện nay mà hơn 2/3 thế

kỉ qua chỉ mới là những giả thuyết chưa được kiểm chứng đầy đủ

7.3 Về tư liệu: Lần đầu tiên sưu tầm, thống kê, hệ thống toàn bộ tác phẩm của

E.A.Poe được dịch ở Việt Nam cũng như những công trình, bài viết có liên quan Qua đó, phân tích và đánh giá vấn đề tiếp nhận tái tạo lẫn sáng tạo, cung cấp những

cứ liệu đáng tin cậy về ảnh hưởng văn học phương Tây và E.A.Poe ở Việt Nam

7.4 Về việc giảng dạy văn học Mỹ và E.A.Poe: Luận án cũng là công trình đầu

tiên khảo sát chương trình, giáo trình văn học Mỹ và thực tế tiếp nhận E.A.Poe của

535 giảng viên, sinh viên đại học và giáo viên trung học phổ thông Từ những số liệu bước đầu thu thập được, đặt ra vấn đề tiếp nhận văn học Mỹ và Edgar Allan Poe trong nhà trường một cách hợp lý hơn so với tầm vóc của đối tượng tiếp nhận và nhu cầu tiếp nhận của bộ phận quan trọng này, góp phần nâng tầm văn hoá của người đọc trong quá trình mở rộng giao lưu, hội nhập quốc tế hiện nay

Với những ý nghĩa trên, kết quả nghiên cứu của luận án hy vọng sẽ là một trong những nguồn tư liệu tham khảo thiết thực, tin cậy cho các giảng viên, sinh viên Đại học, những người quan tâm tìm hiểu về văn học Mỹ và tác giả Edgar Allan Poe;

về vai trò, vị trí, ảnh hưởng của cây bút thiên tài nước Mỹ này trong quá trình hiện đại hoá Văn học Việt Nam; cũng như phương pháp nghiên cứu một trường hợp tiếp nhận cụ thể trong văn học Đồng thời, đặt ra những yêu cầu mới trong việc tiếp nhận tác giả văn học Mỹ nói riêng, văn học thế giới nói chung, góp phần kh ng định bản lĩnh, trình độ và quy luật tiếp nhận của văn học Việt Nam

CHƯƠNG 1

TIẾP NHẬN EDGAR ALLAN POE

QUA GIỚI THIỆU

VÀ NGHIÊN CỨU PHÊ BÌNH

Trong giao lưu văn hoá giữa Việt Nam và quốc tế, so với các nền văn học khác, văn học Mỹ đã du nhập vào Việt Nam khá sớm nhưng không trực tiếp ở giai đoạn khởi đầu Nhịp độ phát triển cũng không bình thường do chịu sự chi phối có tính quyết định của hoàn cảnh lịch sử, chính trị đặc biệt của đất nước Ngay giai đoạn giao thời của nền văn học chữ quốc ngữ mới hình thành, Edgar Allan Poe, một trong những tác giả khai sinh nền văn học Mỹ, người đầu tiên đại diện cho cả một nền văn học bên kia đại dương đã có mặt ở Việt Nam, và đã được tiếp nhận trong một bối cảnh giao lưu khá đặc biệt: bắt đầu từ ảnh hưởng văn hoá – văn học Pháp

Nếu văn học Nhật đến với văn học Việt Nam đầu tiên từ công trình dịch

thuật của Phan Chu Trinh, văn học Anh từ bản dịch vở kịch Chú lái buôn thành Venis của William Shakespeare, văn học Pháp từ những tân thư và các công trình

dịch thuật thì giống như nền văn học Mỹ, nhà văn Mỹ Edgar Allan Poe lại đến với độc giả Việt Nam trước tiên bằng con đường giới thiệu, nghiên cứu phê bình Khi chưa có tác phẩm nào được dịch ra tiếng Việt, các thế hệ trí thức tây học đầu tiên đã được tiếp cận Edgar Allan Poe qua những bài bình giảng văn chương (Pháp) trong nhà trường, rồi bài giới thiệu “Thơ Baudelaire” của Phạm Quỳnh, và có lẽ nhiều

người đã tìm đọc những Con quạ, Con cánh cam vàng… của Poe từ lâu qua các bản

tiếng Pháp Do vậy, chúng tôi chọn khảo sát sự tiếp nhận Edgar Allan Poe qua giới nghiên cứu phê bình là con đường tiếp cận đầu tiên Bởi “phê bình là một trình độ cao của tiếp nhận, một sự tiếp nhận có ý thức và phương hướng” [80, 157]

Cụ thể, nội dung chương này chúng tôi sẽ triển khai các vấn đề sau:

1.1 Con đường Edgar Allan Poe đến với văn học Việt Nam

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu, phê bình về E.A Poe ở Việt Nam 1.3 Tiếp nhận E.A.Poe qua các thế hệ nghiên cứu, phê bình văn học

1.1 CON ĐƯỜNG EDGAR ALLAN POE ĐẾN VỚI VĂN HỌC VIỆT NAM

1.1.1 Môi trường lịch s - xã hội- văn hóa-văn học

Đầu thế kỉ XX là giai đoạn đầy những chuyển động lớn lao của lịch sử Từ cuối thế kỉ XIX, khi phong trào Cần Vương kết thúc, rồi cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của cả nước bị dập tắt, đến khi Pháp chính thức áp đặt ách thống trị trên

cả nước là cả một chặng dài u ám của dân tộc Cuộc khủng hoảng đường lối cứu nước mãi đến năm 1930, Đảng Cộng Sản Đông Dương ra đời mới kết thúc Và những biến động trong đời sống kinh tế chính trị ở Đông Dương, công cuộc đô thị hoá và sự xuất hiện của tầng lớp thị dân dẫn đến những thay đổi quyết liệt trong đời sống văn học c ng với sự thức tỉnh ý thức dân tộc của đội ngũ sáng tác Các trào lưu lãng mạn và hiện thực được thai nghén và chính thức ra đời từ cái nền bức tranh xã

hội Việt Nam ấy Giao lưu văn hóa không còn bó hẹp sau lũy tre làng như trong xã

hội nông nghiệp truyền thống xưa mà đã mở rộng hòa nhập với cả khu vực Cơ chế

kinh tế thị trường đã bắt đầu tác động đến hoạt động báo chí và văn học nghệ thuật

Nhà in đầu tiên ở Sài Gòn Impériale được vận hành năm 1862 Gia Định báo ra đời năm 1865… Một tầng lớp độc giả mới xuất hiện với trình độ văn hóa và nhu cầu thẩm mỹ cao hơn, đòi hỏi văn học nghệ thuật phải làm một cuộc canh tân triệt để hầu

bắt kịp trào lưu tiến bộ của thế giới hữ quốc ngữ thay thế chữ Hán, chữ Nôm và

được các sĩ phu yêu nước vận động thành một trào lưu rộng rãi cũng là một nhân tố quan trọng thúc đẩy tiến trình hiện đại hóa văn học Giai đoạn này yêu cầu đổi mới nền văn học nước nhà để bắt kịp các nước trên thế giới đã trở thành một vấn đề vô

c ng cấp thiết, theo xu hướng học tập những hình mẫu văn học phương Tây Công cuộc đô thị hoá của thực dân đã thúc đẩy nhịp độ của tiến trình đổi mới và tác động

đến tất cả các phương diện: môi trường văn học, chủ thể sáng tác, quan niệm về sáng tác và các mối quan hệ của sáng tác với đời sống…Một thời đại mới mở ra cho văn

học Việt Nam đầu thế kỉ XX này với một cái nhìn mới, một cách suy nghĩ khác h n mười thế kỉ văn học trung đại thời phong kiến Sự biến đổi văn hoá – văn học giai đoạn này còn gắn với một nhu cầu nội tại cấp thiết: xây dựng một nền học thuật mới cho văn học nước nhà để canh tân đất nước

1.1.2 hiếc c u nối: Ngôn ngữ Pháp- Văn học Pháp

1.1.2.1 Trong giai đoạn chuyển mình đầu thế kỉ XX, văn học Việt Nam đã tiếp nhận nhiều luồng gió văn hoá văn học phương Tây, chủ yếu là Pháp Theo đó, văn học học Mỹ đến với Việt Nam khá sớm như một sự tình cờ Năm 1917, cái tên

“Edgar Poe, văn hào nước Mỹ” đã xuất hiện lần đầu tiên trong bài “Thơ Baudelaire” của Phạm Quỳnh Nhưng văn học Mỹ hầu như vẫn chưa được quan tâm Mãi đến tháng 11-1923, trên Nam Phong số 77, Phạm Quỳnh mới dịch và giới thiệu bài

“Nghề diễn kịch ở nước Mỹ” (tr 388-393), với bút hiệu Hồng Nhân Năm 1932, trên Nam Phong số 176 xuất bản tháng 9 có bài “Văn minh nước Mỹ c ng văn minh thế giới” (tr 213-221) của tác giả T.C dịch Cả hai bài báo này đều được xếp vào mục Dịch thuật văn chương Pháp chứ không phải văn chương Mỹ Những năm 1928-

1931, Phan Khôi có một số bài đăng trên báo Thần Chung Sài Gòn nhắc đến nước

Mỹ, nhưng mang tính chính luận hơn là văn học Cũng ghi nhận thêm, năm 1925,

bản tiếng Pháp Les Advantures de Huckleberry Finn do William L.Hughes dịch từ tác phẩm The Adventures of Huckleberry Finn của Mark Twain đã có mặt ở Việt Nam Năm 1929, tác giả Jack London của Mỹ cũng được giới thiệu qua bản Croc blanc dịch từ nguyên tác White fang Vẫn chưa có nhà văn Mỹ nào có tác phẩm được

dịch ra tiếng Việt Như vậy, giai đoạn những năm trước 1945, tuy đã sớm có mặt nhưng sự tiếp nhận văn học Mỹ nói chung và Edgar Poe nói riêng phải qua chiếc cầu

nối là ngôn ngữ Pháp Chính vì vậy, “sự hiểu biết về văn học Mỹ khó có thể tránh

khỏi những giới hạn nhất định.” [88,10]

1.1.2.2 Tiếng Pháp vốn được xem là ngôn ngữ của văn chương, nghệ thuật,

của triết học, của lý tưởng Người Pháp là người thiên về chữ nghĩa, lý luận, thích những tư tưởng, học thuyết, thiên về văn chương nghệ thuật và coi trọng đạo đức Tuy ban đầu, tiếng nói này bị coi là tiếng nói của kẻ đô hộ nên không được đón nhận rộng rãi, thậm chí còn bị bài trừ, khích bác trong tâm cảnh bất lực của lớp các nho sĩ

cuối m a: “á, ớ, u, âu ngọn bút chì” (Tú Xương) Nhưng rồi, có lẽ bởi “Văn chương Pháp là một nền văn chương nổi tiếng vào hạng nhất thế giới về sự phong phú, chải

chuốt, về lời hay ý đẹp, về đủ mọi trường phái: lãng mạn, tả chân, tượng trưng, siêu thực, trừu tượng…” [184, 303] nên đã vượt qua những rào cản ngôn ngữ và định kiến chính trị để dần thấm sâu vào đời sống văn chương Việt

Bước qua mười thế kỉ ảnh hưởng sâu đậm của nền văn hoá Hán Nôm, ngay từ phút “bàn cờ thế” bị “sa tay”, người Việt chưa kịp xây dựng nền văn học quốc ngữ riêng của dân tộc thì c ng với sự xâm lược của thực dân Pháp, văn hoá Pháp, và tất nhiên đi theo nó là văn học Pháp cũng ồ ạt tràn vào, chi phối đời sống tinh thần cũng như đã làm thay đổi toàn bộ cuộc sống đời thường của dân tộc Hoài Thanh mở đầu công trình tổng kết phong trào Thơ Mới bằng hiện thực: “Chúng ta ở nhà tây, đội mũ tây, đi giày tây, mặc áo tây Chúng ta d ng đèn điện, đồng hồ, ô tô, xe lửa, xe đạp còn gì nữa! Nói làm sao cho xiết những điều thay đổi về vật chất, phương Tây

đã đưa tới giữa chúng ta ” [249, 16] Trong bối cảnh lịch sử đó, tiếng Pháp dần trở thành một thứ tiếng thông dụng, bổ sung phong phú vào kho từ ngữ tiếng Việt mới

mẻ của ta Không ít trí thức Việt Nam được đào tạo bài bản trong nhà trường Pháp, nhiều người còn du học bên Pháp về Ch ng những họ thông thạo ngôn ngữ Pháp mà còn mang theo về đất nước những tư tưởng triết học hiện đại phương Tây, các trào lưu văn học hiện đại Pháp, cách tư duy, cảm nghĩ phương Tây như Nguyễn Văn Huyên, Phạm Duy Khiêm, Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Mạnh Tường… Nhìn lại quá khứ, lịch sử đã chứng minh sự đóng góp không nhỏ của thế hệ “trí thức vàng” này, những người thiết tha ấp ủ hoài bão xây dựng một nền văn học riêng cho đất nước để theo kịp đà tiến bộ của thế giới từ những gì học được ở xứ người

Tâm thế ban đầu là bị động, nhưng đội ngũ trí thức Việt Nam vốn đã từng tiếp xúc và chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn chương Trung Quốc nhiều thế kỉ, từng tiếp thu sâu sắc những học thuyết tư tưởng của Khổng Mạnh, cái tinh hoa của triết lý Nho - Phật - Lão đầy tính nhân văn, cái bí ẩn huyền diệu độc đáo của thơ Đường; từng biết chọn lọc, dung hợp với những giá trị truyền thống của Việt Nam để làm nên nhiều áng văn bất hủ của dân tộc Nghĩa là đội ngũ đặc biệt này đã có một trình độ văn hoá, văn học và thẩm mỹ khá cao (so với đại bộ phận công chúng thời bấy giờ)

khi tiếp nhận văn học Pháp Do vậy, không có gì ngạc nhiên khi được tiếp xúc với

“một nền văn hoá khác vào hạng nhất trên thế giới, cũng không kém phần sâu sắc, chải chuốt, hoa mỹ làm sao không tránh khỏi những say mê khâm phục Và từ khâm phục đã đi đến bắt chước như đã bắt chước văn hoá Trung Quốc.” [184, 310] Hoài Thanh từng nhận thấy ảnh hưởng sâu sắc của văn học, triết học Pháp: “Sĩ phu nước

ta từ xưa vốn chỉ biết có Khổng Tử, bắt đầu dẫn Mạnh - đức - tư - cưu với Lư - thoa

Họ bắt đầu viết quốc ngữ, một thứ chữ mượn của người phương Tây Câu văn của họ cũng bắt đầu có cái rõ ràng, cái sáng sủa của văn Tây (…) Phương Tây bây giờ đã đi đến chỗ sâu nhất trong hồn ta.” [249, 16]

1.1.2.3 Việc học kĩ, hiểu sâu văn học Pháp và văn học thế giới có tác dụng thực tế góp phần quan trọng trong việc đổi mới, hiện đại hóa văn chương Việt Nam Các nhà nho và sĩ phu yêu nước, đội ngũ trí thức đã sớm ý thức nhiệm vụ lịch sử này, trở thành một trào lưu nhất quán trong nhiều trí thức, học giả, tác giả c ng thời

từ Nam chí Bắc Trong truyện ngắn đầu tiên theo lối Pháp: Truyện thầy La aro Phiền

(1887), P.J.B Nguyễn Trọng Quản đã nói mục đích sáng tác của mình là thực hiện

niềm mơ ước “làm cho dân tộc các xứ biết rằng người An Nam sánh trí sánh tài thì cũng ch ng thua ai.” (258, 16) Phạm Quỳnh chủ trương “đọc sách Tây là để thâu thái lấy tư tưởng, lấy tinh thần văn hóa Âu Tây để bồi bổ cho nền quốc văn còn khiếm khuyết”, để “làm thế nào gây được những hạng thi nhân mới cho quốc âm ta.” [224, 381] Nguyễn Giang, một nhà thơ từng đỗ tú tài tây, chủ trương Dịch văn thư

xã, nhằm đem tư tưởng Âu Tây đến với văn học Việt cũng bộc lộ quan điểm muốn làm đẹp giàu thêm tiếng Việt: “cái tiếng của một nước càng nhập được nhiều giọng, nhiều điệu thì một ngày nó càng mềm mại và phong phú thêm lên.” [75,10] Khái Hưng thì tha thiết: “Tôi vẫn mong mỏi sẽ có nhà văn d ng hợp được văn Thái Tây với văn Á Đông, để gây một lối văn viết theo óc khoa học mà vẫn giữ được thi vị của văn Tàu.” [6, 416]… Học tập người nhưng không đánh mất mình Nhiều thế hệ văn chương sau này đã kế thừa ý thức dân tộc mạnh mẽ đó Như vậy, có thể nói, đó không chỉ là ý thức chủ động của một cá nhân, mà là xu hướng tiếp nhận - đổi mới của cả một thời đại

Ở lĩnh vực văn học, cách tiếp nhận có hai hướng khác nhau: một là bỏ h n cái cũ, học theo cái mới; hai là tổng hợp văn hóa, phương Đông và phương Tây, truyền thống và hiện đại, “Thổ nạp Âu Á, điều hòa Tân Cựu” Con đường thứ hai này ngay từ bước đầu đã được thế hệ tiên phong nhận thức một cách đúng đắn: không cắt đứt quá khứ mà chỉ tiếp nhận để bồi bổ thêm, làm giàu đẹp thêm cho bản sắc vốn có của dân tộc Lịch sử đã đặt lên vai họ một trọng trách thiêng liêng và sự chọn lựa ấy đã đem đến cho văn học Việt Nam một cơ hội chuyển mình lớn lao: trong lớp áo cũ kĩ của văn học trung đại mang dấu ấn văn hoá Trung Quốc, chúng ta

đã có thêm một chiếc áo mới nhiều màu sắc lạ, đủ kích cỡ và hợp thời để bước ra thế giới rộng lớn hơn

1.1.3 Nhà trường và việc giảng dạy văn học Pháp - Việt

1.1.3.1 Một trong những kênh tiếp nhận văn học Pháp nói riêng và phương

Tây nói chung vô c ng quan trọng là hệ thống giáo dục của nhà trường Pháp ở Việt Nam C ng với việc đặt ách thống trị về chính trị, thực dân Pháp đã chú ý việc

mở rộng giáo dục để từng bước xây dựng nền tảng thống trị của mình nơi v ng đất mới Năm 1861, trường học đầu tiên đào tạo thông ngôn ra đời, và các trường dạy chữ quốc ngữ và toán pháp được thành lập Đến “1866 đã có 47 trường Tiểu học với

1238 học sinh” [138,111] Năm 1907, Đông Kinh nghĩa thục khai giảng đem lại một chuyển đổi cách mạng về nội dung và phương pháp giáo dục ở Việt Nam Cũng năm

đó, Đại học Đông Dương được thành lập ở Hà Nội, nhưng chỉ được một năm, mãi đến 1917 mới hoạt động trở lại khi “Học chính tổng quy” (Règlement general de l’ Instruction publique) được Toàn quyền Albert Sarraut ban hành, xoá bỏ hoàn toàn nền Nho học ở toàn cõi Đông Dương, mở rộng hệ thống giáo dục Pháp Việt Các kì thi Hương, thi Hội, thi Đình được bãi bỏ, chỉ còn hai hệ thống giáo dục được áp dụng: chương trình chính quốc (Métropole) dành cho con em người Pháp, và chương trình bản xứ (Indigène) dành cho học sinh Việt Nam ở các trường Pháp - Việt với ba cấp Tiểu học, Trung học và Cao đ ng Hữu Ngọc còn nhớ, năm 1936, “Học lên ban

Tú tài Triết học, tôi lại học thầy Nguyễn Mạnh Tường về Văn học hiện đại của Pháp Nhờ được học thầy nên đầu óc tôi mở mang ra nhiều và tiếp xúc được những luồng

tư tưởng hiện đại nhất của Pháp với những nhân vật như: Gide, Valéry, Baudelaire…” [365]

1.1.3.2 Ở nhà trường Pháp-Việt, tiếng Pháp thay thế địa vị chữ Hán trước đây Việc giảng dạy văn học trên cơ sở tiếng Latinh, tiếng Hy Lạp và những tác giả

cổ điển của văn học Pháp được coi trọng, nhằm giáo dục thị hiếu, trí tuệ và đạo đức cho thanh thiếu niên thời bấy giờ Ngay cả trong những tiết Văn, Sử Việt Nam, bài giảng, sách học, tài liệu tham khảo cũng đều d ng tiếng Pháp Theo hồi kí của Vũ Ngọc Phan, chương trình học trong các trường trung học Tây cũng như trung học Pháp Việt, thực dân Pháp quy định “tiếng Pháp là tiếng mẹ đẻ, tiếng Anh là sinh ngữ được xếp hàng đầu (première langue), còn tiếng Việt bị liệt vào tiếng ngoại quốc với các sinh ngữ , Đức, Tây Ban Nha.” [203, 367] Do tiếng Anh có trong chương trình học nên một số thanh niên Việt Nam thời bấy giờ đã khao khát tìm đọc những tác phẩm văn học Anh Mỹ bằng nguyên tác ở thư viện Trường Viễn Đông Bác cổ Đó là

những tác phẩm của Charles Dickens, Romeo and Juliet, Macbeth, Hamlet của Shakespeare, Những cu c phiêu lưu của Piquich…Và ở đó, Dante, Cèrvantes,

Hoffmann, Edgar Poe, Lev Tolstoy … cũng sớm được bao thế hệ trí thức Tây học

Việt Nam yêu mến Hữu Ngọc từng nhớ lại: “Tôi biết Étga Pô qua truyện Con cánh cam vàng và bài thơ Con quạ từ thời học trung học ở trường Bưởi.” [175, 529]

Với ý thức học tập phương Tây của cả một thời đại như đã nêu ở trên, c ng với những nhu cầu nội tại của văn học Việt Nam, của bối cảnh xã hội thuộc địa đầu thế kỉ XX, bên cạnh những giờ quốc văn ít ỏi (3t/tuần), văn học phương Tây nói chung, như luồng gió lạ, đã mở ra cánh cửa tâm hồn những trí thức tài hoa đầu thế kỉ, đem đến bao hương sắc cho văn học Việt buổi giao thời, và rồi, đã nở rộ vào thập kỉ 30-45, làm nên khuôn mặt mới cho văn học dân tộc

1.1.4 Baudelaire, các nhà thơ tượng trưng Pháp và Edgar Allan Poe

1.1.4.1 Charles Baudelaire (1821-1867), nhà thơ lớn của văn học Pháp thế

kỉ XIX, con người với những Correspondances (Tương hợp), những kiểu Spleen (u

uất, buồn chán) đã đặt nền móng cho thơ tượng trưng Pháp Ông cũng là người khám phá thiên tài âm nhạc Wagner (1813-1883), tìm được tâm hồn đồng điệu Edgar Poe,