Nghiên cứu sử dụng sụn kết mạc tự thân trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi

Năm 1962, Jones là người đầu tiên mô tả phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi CDCR với ống thuỷ tinh làm đường dẫn nước mắt từ hồ lệ đến mũi để điều trị tắc lệ quản, phẫu thuật này đơn

Chảy nước mắt là triệu chứng rất quan trọng trong bệnh học lệ đạo, nếu không được điều trị hiệu quả sẽ ảnh hưởng đến sinh hoạt xã hội, lao động sản xuất và đời sống tình cảm của bệnh nhân Trong một số ngành công nghiệp đòi hỏi sự chính xác, hoặc lái xe ô tô thì những bệnh nhân chảy nước mắt sẽ

bị loại trừ Chảy nước mắt có thể do tắc hệ thống lệ đạo trên như điểm lệ, lệ quản ngang và lệ quản chung, trong đó chảy nước mắt do tắc lệ quản ngang chiếm 14,8% trường hợp, hoặc tắc hệ thống lệ đạo dưới như túi lệ và ống lệ mũi chiếm 24,1% [6], [60], [71]

Từ trước đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu nhằm thiết lập lại sự thoát nước mắt để trả bệnh nhân về cuộc sống bình thường Mãi đến đầu thế kỷ XX phẫu thuật nối thông túi lệ mũi (DCR) mới đạt được kết quả ngoạn mục với tỉ lệ thành công từ 90 đến 95%, nhưng với điều kiện là lệ quản phải còn thông tốt Như vậy đối với những trường hợp bị tắc lệ quản thì phải làm sao? Đầu tiên các nhà nhãn khoa nghĩ rằng phải tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt phù hợp với sinh lý bằng cách dùng vật liệu tự thân như chuyển đáy túi lệ, dùng niêm mạc môi và tĩnh mạch nhưng các phẫu thuật này đòi hỏi kỹ thuật khó khăn, sự khéo léo và tính kiên nhẫn của thầy thuốc nên các phẫu thuật này không được phổ biến rộng rãi [115], [135], [136], [137], [139]

Năm 1962, Jones là người đầu tiên mô tả phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi (CDCR) với ống thuỷ tinh làm đường dẫn nước mắt từ hồ lệ đến mũi để điều trị tắc lệ quản, phẫu thuật này đơn giản dễ thực hiện Từ khi ra đời phẫu thuật này được tiếp nhận như một tiêu chuẩn để điều trị tắc lệ quản mặc dù rất khó khăn để duy trì vị trí giải phẫu cũng như chức năng của ống và gặp rất nhiều biến chứng do phải mang chất liệu nhân tạo này suốt đời [60], [51], [84], [109], [110], [113], [133]

đối với các nhà nhãn khoa thế giới cũng như các nhà nhãn khoa Việt Nam [19], [24], [29], [32], [33], [35], [38], [39], [50], [63]

Mặc dù phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi với ống Jones được xem là phương thức điều trị hiệu quả đối với bệnh nhân chảy nước mắt do tắc

lệ quản ngang, nhưng phẫu thuật này gắn liền với một số phiền phức do vấn

đề di chuyển của ống, nhiễm trùng, sẹo gây tắc đường hầm, hơn nữa bệnh nhân phải mang chất liệu nhân tạo suốt đời sau khi phẫu thuật Do đó chất liệu

tự thân vẫn còn nhiều tác giả ưa thích để tái tạo lại con đường dẫn lưu nước mắt [57], [79]

Đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu sử dụng chất liệu tự thân làm đường hầm được lót niêm mạc như sử dụng da, tĩnh mạch, động mạch, niêm mạc má Những phẫu thuật này đạt được kết quả đáng khích lệ và hạn chế được biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên, nhưng còn khuyết điểm là chất liệu ghép này mềm, miệng ống có thể xẹp mặc dù bơm rửa vẫn thông Để khắc phục nhược điểm này Yung dùng sụn vách ngăn tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt và đạt kết quả rất tốt Đến nay phương pháp dùng sụn vách ngăn

đã được đưa vào sách giáo khoa [26], [28], [83], [114], [122], [131]

Ở Việt Nam, có ba trung tâm lớn là Bệnh Viện Mắt Trung ương Hà Nội, Bệnh viện Trung ương Huế và Bệnh viện Mắt thành phố Hồ Chí Minh

đã có các công trình nghiên cứu điều trị chảy nước mắt, nhưng cũng mới tập trung vào hệ thống lệ đạo dưới là phẫu thuật nối thông túi lệ mũi Năm 1977, Nguyễn Xuân Trường thực hiện phẫu thuật ghép tĩnh mạch hiển trong phẫu

hiện trên mười bệnh nhân và theo dõi trong thời gian ngắn Từ đó đến nay, điều trị chảy nước mắt do tắc lệ quản vẫn còn bỏ ngỏ [8]

Tại Bệnh Viện Mắt phố Hồ Chí Minh, hằng năm có hàng trăm bệnh nhân chảy nước mắt do hậu quả của chấn thương, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, tai nạn sinh hoạt làm tắc lệ quản ngày càng nhiều Những bệnh nhân này yêu cầu được điều trị hết chảy nước mắt

Để khắc phục những biến chứng của việc dùng chất liệu nhân tạo, khắc phục nhược điểm do ghép da, tĩnh mạch, niêm mạc và tiếp thu ưu điểm của việc dùng sụn vách ngăn trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi Tôi quyết định dùng sụn kết mạc tự thân làm đường hầm lót niêm mạc dẫn lưu nước mắt từ hồ lệ đến mũi để điều trị tắc lệ quản ngang Bởi vì sụn kết mạc

mi trên vừa có niêm mạc vừa có độ cứng của sụn nên đường hầm vẫn hoạt

động tốt khi không có ống Vì thế, tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu sử dụng sụn kết mạc tự thân trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi” nhằm

mục tiêu:

1 Mô tả đặc điểm dịch tễ và lâm sàng của bệnh nhân tắc lệ quản ngang

2 Đánh giá kết quả điều trị và sự hài lòng của bệnh nhân trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ bằng sụn kết mạc tự thân

3 Nhận xét tình trạng giải phẫu của mí và chức năng của phim nước mắt trên mắt lấy sụn kết mạc

sản xuất, phân bố và dẫn lưu nước mắt Tuyến lệ chính và tuyến lệ phụ tiết ra phim nước mắt để bảo vệ bề mặt nhãn cầu và giúp duy trì thị lực tốt nhất Mi mắt và hoạt động chớp mắt giúp phân bố nước mắt ngang qua giác mạc và vận chuyển nước mắt đến hồ lệ Hệ thống bài tiết dẫn lưu nước mắt từ hồ lệ đến ngách mũi dưới [129]

Hình 1.1 Cấu tạo lệ bộ

“Nguồn Weber RK et al (2007)” [122]

Tuyến lệ chính nằm ở góc trên ngoài của hốc mắt, kích thước khoảng 20x12x5 mm Có thùy hốc mắt chính (ở phía trên) và thùy mi nhỏ hơn, phân cách nhau bởi những sợi dây chằng Whitenall, chẻ cân cơ nâng mi trên và sừng ngoài của nó Có từ 10 – 12 ống tiết mở vào cùng đồ kết mạc trên ngoài,

ta có thể dễ dàng nhận ra chúng khi nhỏ fluorescine 2% vào cùng đồ và soi dưới sinh hiển vi Tuyến lệ phụ được tìm thấy ở cùng đồ kết mạc và dọc theo

bờ trên sụn Có khoảng 20 - 40 tuyến lệ phụ Krause ở cùng đồ kết mạc mi trên và có 6-8 ở cùng đồ dưới Tuyến lệ phụ Wolfring ít hơn, khoảng 3 tuyến

ở bờ sụn mi trên và 1 ở bờ sụn mi dưới Những tuyến lệ phụ này chứa những

tổ nhỏ của tuyến lệ và dẫn lưu trực tiếp vào kết mạc [20], [34], [58], [100], [129]

Hình 1.2 Tuyến lệ và cấu tạo của mi mắt

“Nguồn Catherine B (2005)” [30]

- Sự tiết nước mắt của tuyến lệ bao gồm tiết cơ bản và tiết phản xạ [3], [6]

+ Tiết phản xạ hay tiết chính: Do tuyến lệ chính đảm trách, chiếm 95%

thành phần nước của nước mắt, dưới sự điều khiển của thần kinh phó giao cảm Phản xạ có nguồn gốc trung ương hoặc ngoại biên

- Phim nước mắt trước giác mạc chủ yếu duy trì chức năng bình thường cho giác mạc cũng như khúc xạ tốt nhất cho nhãn cầu Phim nước mắt dầy khoảng 40 µm, chiều dày giảm khi mở mắt do sự bốc hơi Tuổi càng lớn thể tích nước mắt càng giảm và khi gây tê giác mạc Phim nước mắt có ba lớp [20], [100], [122]:

+ Lớp lipid ngoài cùng: Lớp lipid dầy 0,1µm được tiết chủ yếu từ

tuyến Meibomius, và một ít từ tuyến Zeis và tuyến Moll Lớp này có ba chức năng chính là làm chậm sự bốc hơi nước, gia tăng sức căng bề mặt và trợ giúp làm ổn định phim nước mắt Do đó nước mắt không chảy quá nhiều về bờ mi dưới

+ Lớp nước ở giữa: Lớp giữa dầy khoảng 7µm, chiếm 20% toàn bộ

chiều dầy Lớp nước này được tiết ra bởi tuyến lệ chính và tuyến lệ phụ Lớp này có bốn chức năng: cung cấp oxy cho biểu mô giác mạc, có tính diệt khuẩn như lactoferin và lysozyme, làm trơn láng bề mặt nhãn cầu, rửa trôi các mảnh

vỡ tế bào từ kết mạc và giác mạc

+ Lớp nhầy bên trong: Lớp nhầy dầy khoảng 30 µm, lớp này do tế bào

đài kết mạc và tế bào biểu mô giác mạc tiết ra, có tác dụng làm kết dính nước mắt vào vi nhung mao của biểu mô giác mạc

Hình 1.3 Phim nước mắt

“Nguồn Catherine B (2005)” [30]

- Về thần kinh và mạch máu của tuyến lệ: Máu nuôi dưỡng tuyến lệ được cung cấp bởi nhánh lệ của động mạch mắt và đôi khi bởi nhánh dưới

hốc của động mạch hàm; Thần kinh chi phối tuyến lệ gồm 3 mạng thần kinh:

thần kinh sinh ba, thần kinh mặt và thần kinh giao cảm Điều khiển tiết nước mắt là do thần kinh đối giao cảm chi phối, xuất phát từ nhân nước bọt trên ở cầu não, trụ giác theo thần kinh mặt, xuyên qua hạch gối (không tiếp vận ở đây), tiếp tục theo thần kinh đá lớn nông để vào hạch bướm hàm và tiếp vận ở đây Sợi hậu hạch sẽ theo thần kinh gò má rồi thần kinh lệ để đến tuyến lệ Sợi giao cảm chủ yếu vận mạch đến từ mạng giao cảm quanh động mạch cảnh, vào thần kinh đá sâu rồi liên kết với thần kinh đá lớn nông thành thần kinh giường (thần kinh Vidian), vào hạch bướm hàm Từ đây sợi giao cảm sẽ

đi kèm sợi hậu hạch đối giao cảm để tới tuyến lệ [58]

- Tổ chức xơ sụn có thể xem như một cái khung của mi mắt, hệ thống

xơ này khá vững chắc và bao gồm nhiều bộ phận:

+ Sụn mi trên dài khoảng 30 mm, cao 10-12 mm ở phần giữa, hai góc sụn thon nhỏ hình thành một hình bầu dục nằm ngang Sụn mi trên hơi lõm về phía sau ôm sát mặt trước nhãn cầu Sụn mi dưới giống hình chữ nhật, dài 30

mm, cao 3-4 mm, hơi lõm ở mặt sau

+ Cấu trúc của sụn mi là một tổ chức liên kết mà các sợi được ép chặt khiến cho có mật độ giống như sụn Độ dầy của sụn mi khoảng 1mm Trong sụn mi có tuyến Meibomius, có khoảng 25 tuyến ở sụn mi trên và 20 tuyến ở sụn mi dưới các động mạch mi chạy ngang trước mặt trước của sụn [1]

Hình 1.4 Khung sụn xơ của mí mắt

“Nguồn Catherine B (2005)” [30]

- Cơ vòng cung mi bao quanh khe mi, chịu sự chi phối của thần kinh số

7, có nhiệm vụ nhắm mắt Cơ có nhiều thớ vòng đồng tâm, các thớ này tập

phần mi gồm có cơ vòng cung mi trước sụn và trước vách Đầu nông cơ vòng trước sụn và trước vách bao xung quanh lệ quản và bám vào mào lệ trước, đầu sâu cơ vòng trước sụn (cơ Horner), đầu sâu cơ vòng trước vách bám vào mạc lệ và mào lệ sau Cơ vòng hốc mắt bám vào mào lệ trước Chỗ bám cơ vòng cung mi rất quan trọng vì nó giải thích được cơ chế của bơm lệ

Hình 1.5 Sơ đồ chỗ bám của cơ vòng cung mi

Hình 1.6 Liên quan giữa cơ vòng cung mi và lệ quản

“ Nguồn Catherine B (2005)” [30]

1.1.3 Dẫn lưu nước mắt

Nước mắt do tuyến lệ tiết ra trong 24 giờ khoảng 10 ml, với động tác chớp mắt, nước mắt được bơm dọc theo bờ mi trên và dưới để đến hồ lệ ở góc trong của mắt Ở trạng thái bình thường, hầu hết nước mắt bị mất bởi sự bốc hơi nước, chỉ có một phần nhỏ nước mắt đi xuống ngang qua ống lệ mũi Hệ thống bài tiết nước mắt bao gồm: [1], [2], [3], [6], [10], [20]

- Điểm lệ: trên và dưới bình thường hơi lộn về phía nhãn cầu và nằm

trong hồ lệ Lỗ lệ nở rộng ra tạo thành bóng lệ có độ dài 2mm và hướng vuông góc với bờ mi [46], [49], [100], [103]

- Lệ quản: mỗi lệ quản dài từ 8-10 mm, có khoảng 90% bệnh nhân có 2

lệ quản hợp lại với nhau tạo ra 1 lệ quản chung đi vào thành ngoài túi lệ Một nếp gấp niêm mạc (van Rosenmuller) bình thường ngăn sự trào ngược nước mắt từ túi lệ vào lệ quản bằng hoạt động của bơm nước mắt Khi ống lệ mũi bị tắc, chất nhầy hoặc mủ ứ đọng trong trong túi lệ có thể gây giãn túi lệ, khi day

Rosenmuller mất chức năng vào lệ quản để thoát ra ngoài kết mạc

Hình 1.7 Giải phẫu lệ đạo

“Nguồn Cohen AJ et al (2006)” [34]

- Túi lệ: Tú lệ nằm trong hố lệ ở thành trước trong của hốc mắt Túi lệ

cao 12-15 mm, chiều trước sau 1-6 mm, rộng 2-3 mm Túi lệ có đáy ở phía trên, cổ ở phía dưới tiếp giáp với ống lệ mũi Hố lệ được lót bởi màng mỏng xương hốc mắt và nó tiếp tục với màng xương của mỏm trán và thân xương hàm trên Màng xương này dễ dàng tách khỏi hố xương trong phẫu thuật nối thông túi lệ mũi Túi lệ có 4 mặt:

Hình 1.8 Hố lệ

“Nguồn Olver J et al (2002)” [100]

+ Mặt trước: có quan hệ với gân thẳng của dây chằng mi trong, dây

này đi ngang qua chỗ nối 1/3 trên và 2/3 dưới của túi lệ Đây là mốc quan trọng của túi lệ, người ta phải hết sức chú ý khi làm phẫu thuật về túi lệ

Hình 1.9 Dây chằng mi trong và mào lệ trước

“Nguồn Olver J et al (2002)” [100]

+ Mặt sau: liên quan chặt chẽ với gân quặt sau của dây chằng mi trong,

dây này bám vào mào lệ sau của xương lệ

+ Mặt ngoài: cách vòm túi lệ khoảng 2 mm về phía dưới có lệ quản

chung đi vào túi lệ

Dây chằng

mi trong

Mào lệ trước Máng lệ

- Ống lệ mũi: là sự tiếp tục của túi lệ đi xuống dưới tới ngách mũi dưới

Ống lệ mũi có phần trong xương (khoảng 12 mm) và phần trong vách mũi (khoảng 5 mm) Ống này mở vào mũi và phần trước của thành ngoài trong ngách mũi dưới lỗ của ống lệ mũi thay đổi kích thước và hình dạng Trong ống lệ mũi có nhiều nếp niêm mạc tạo thành các van Van Rosenmuller ở chỗ nối của lệ quản chung và túi lệ, van Hasner giữa lỗ của ống lệ mũi và ngách mũi dưới, van Krause giữa túi lệ và ống lệ mũi Các van này chỉ cho nước mắt

di chuyển một chiều và ngăn chặn di chuyển ngược dòng của vi khuẩn

Hình 1.12 Liên quan giữa túi lệ và ngách mũi giữa

“Nguồn Woog JJ et al (2004)” [128]

1.2 CÁC THỬ NGHIỆM ĐÁNH GIÁ CHẢY NƯỚC MẮT

1.2.1 Thử nghiệm sinh lý

- Thử nghiệm làm sạch thuốc nhuộm DDT (Dye Disappearance test):

nguyên tắc của thử nghiệm là đánh giá lượng fluorescein còn lại sau khi nhỏ một giọt fluorescein vào cùng đồ kết mạc mà không gây tê Thử nghiệm này không phân biệt khiếm khuyết về chức năng hay giải phẫu, nhỏ một giọt fluorescein 2% vào cùng đồ dưới kết mạc không gây tê Sau 5 phút đo chiều dầy fluorescein của liềm nước mắt với ánh sáng xanh cobalt Kết quả có 4 mức độ [122]:

- 0: không còn fluorescein trong cùng đồ

- 1: lớp mỏng liềm fluorescein

- 2: còn lại nhiều fluorescein hơn mức độ 1

- 3: còn lại tất cả fluorescein

a: 0 b:1 c:2 d:3

Hình 1.13 Thử nghiệm làm sạch thuốc nhuộm

“Nguồn Weber RK et al (2007)” [122]

- Thử nghiệm Jones I: Thử nghiệm này chỉ được thực hiện khi bơm rửa

lệ đạo thông, đó là trường hợp tắc không hoàn toàn của hệ thống lệ đạo Thử nghiệm Jones I là một thử nghiệm sinh lý và phải thực hiện trong điều kiện sinh lý, bệnh nhân ngồi với mắt không được gây tê, cho phép nháy mắt bình thường Co niêm mạc mũi Nhỏ một giọt fluorescein vào cùng đồ kết mạc Đặt bông gòn vào mũi dưới xương xoăn mũi dưới cách xa lỗ của ống lệ mũi Kết quả được đánh giá sau 5 phút:

+ Dương tính: nếu thuốc nhuộm thấm vào bông gòn điều đó cho thấy

lệ đạo thông suốt về mặt giải phẫu và chức năng sinh lý bình thường, nguyên nhân của chảy nước mắt là do tăng tiết, không cần làm thêm các xét nghiệm khác

Hình 1.14 Thử nghiệm Jones I

“Nguồn Olver J et al (2002)” [100]

- Chụp lấp lánh (Scintigraphy) : là một thử nghiệm sinh lý không xâm lấn, đơn giản để đánh giá sự thông suốt của hệ thống lệ đạo Chụp lấp lánh sử dụng vết phóng xạ technetium-99 và được khám phá với máy chụp hình gamma Trong khi chụp túi lệ có cản quang rất hữu dụng trong trường hợp tắc

lệ đạo hoàn toàn, chụp lấp lánh chỉ được sử dụng ở bệnh nhân bị chảy nước mắt nhưng bơm rửa lệ đạo thông suốt Chụp lấp lánh rất có tác dụng trong những trường hợp khó với tắc hệ thống lệ đạo không hoàn toàn mà chụp túi lệ

có cản quang không giải thích thỏa đáng có nên phẫu thuật hay không Bệnh nhân ngồi trước máy chụp hình gamma, không nhỏ thuốc tê, bệnh nhân nháy mắt bình thường, nhỏ một giọt technetium-99 vào cùng đồ hai mắt bệnh nhân Bệnh nhân nhìn thẳng trong 20 phút để ghi lại hình ảnh của chất phóng xạ trong hệ thống lệ đạo (sau khi nhỏ thuốc 3, 5, 10, 15 và 20 phút) Bằng cách này ta có thể quan sát được tiến trình chất phóng xạ trong nước mắt đi vào lệ quản, túi lệ và ông lệ mũi Bởi vì chất phóng xạ này không được bơm vào lệ quản mà nó được nhỏ vào mắt nên nó đồng nhất với nước mắt và được tiết ra ngoài trong điều kiện sinh lý bình thường [122], [129]

Hình 1.15 Chụp lấp lánh

“Nguồn Weber RK et al (2007)” [122]

1.2.2 Thử nghiệm không sinh lý

- Bơm rửa lệ đạo: là một thử nghiệm không sinh lý bởi vì sử dụng áp

lực thủy tĩnh cao hơn dòng chảy nuớc mắt bình thường Kết quả thử nghiệm này giải thích sự liên quan với thử nghiệm làm sạch thuốc nhuộm và khám lâm sàng Sau vài lần nhỏ thuốc tê, nong và làm giãn điểm lệ và bóng lệ, đưa kim bơm rửa vào lệ quản dưới với mi dưới được kéo xuống dưới và ra ngoài Kim đưa vào khoảng 3-7mm, đầu tiên đưa thẳng góc sau đó nằm ngang với

mi dưới được kéo căng, sau đó dánh giá kết quả [58], [66], [100]:

+ Khi nước trào: ở điểm lệ đối diện chứng tỏ tắc lệ quản chung, trào tại

chỗ chứng tỏ tắc lệ quản ngang, túi lệ căng phình chứng tỏ tắc ống lệ mũi

+ Nước xuống mũi: hệ thống lệ thông suốt về mặt giải phẫu nhưng

chưa chắc về mặt chức năng Nước một phần xuống mũi, một phần trào ngược: bán tắc hệ thống lệ đạo Bơm rửa thông suốt tự nó không có ý nghĩa rằng hệ thống lệ đạo bình thường và không liên quan đến chức năng lệ và vì thế các thử nghiệm khác phải được thực hiện để xác định nguyên nhân chảy nước mắt trước khi phẫu thuật

Hình 1.16 Bơm rửa lệ đạo

“Nguồn Olver J et al (2002)” [100]

- Thử nghiệm Jones II: đây là thử nghiệm không sinh lý giúp phân biệt

vị trí có thể tắc của một phần lệ đạo Khi thử nghiệm Jones I âm tính gợi ý sự chậm trễ trong sự vận chuyển qua hệ thống lệ đạo nhưng không phân biệt do rối loạn sinh lý hay tắc giải phẫu Thử nghiệm Jones II đánh giá sự thông suốt

về mặt giải phẫu trong những trường hợp như thế Các bước tiến hành sau khi fluorescein thừa được rửa sạch, nhỏ thuốc tê vào mắt bệnh nhân Hệ thống lệ đạo sau đó được bơm rửa bằng nước muối sinh lý, sau đó đánh giá kết quả [67]:

+ Sự hiện diện bất kỳ dịch nào ở mũi chỉ ra thông suốt về mặt giải phẫu của lệ đạo Trong tình huống này tắc hoàn toàn không hiện diện bởi vì dịch đã

đi qua lệ đạo dưới áp lực

+ Thu hồi nước có thuốc nhuộm ở mũi chứng tỏ giải phẫu của điểm lệ,

lệ quản bình thường Bởi vì thuốc nhuộm đã đi tự do vào trong túi lệ trong quá trình thực hiện thử nghiệm Jones I Kết quả này thích hợp với tắc giải phẫu một phần ở mức độ túi lệ hoặc ống lệ mũi Tuy nhiên bơm rửa đã cố gắng đẩy thuốc nhuộm qua chỗ tắc vào trong mũi Với kết quả này có thể điều trị bằng phẫu thuật nối thông túi lệ-mũi

điểm lệ, lệ quản, lệ quản chung, hoặc suy yếu bơm lệ đạo Thuốc nhuộm đã không đi vào túi lệ trong quá trình thực hiện thử nghiệm Jones I Trong trường hợp này thông và bơm rửa lệ đạo sẽ loại trừ bệnh của lệ quản, do đó xác định sự hiện diện của suy yếu bơm lệ

+ Nếu dịch không đến mũi mà trào ngược ở điểm lệ đối diện chứng tỏ tắc hệ thống lệ đạo trên Sự trào ngược dịch có thuốc nhuộm gợi ý tắc ở túi lệ hoặc ống lệ mũi

Hình 1.17 Thử nghiệm Jones II

“Nguồn Olver J et al (2002)” [100]

- Chụp túi lệ cản quang (Dacryocystography): được thực hiện khi bơm

rửa lệ đạo có tắc nghẽn vì thế nó giúp ta có được hình ảnh giải phẫu bên trong của hệ thống lệ đạo bị tắc Chụp túi lệ cản quang đánh giá tốt hình ảnh của túi

lệ và ống lệ mũi, nhưng không tốt đối với giải phẫu của lệ quản Chụp túi lệ cản quang hiếm khi cần thiết với tắc hoàn toàn mà không có chấn thương Nó đặc biệt có tác dụng trong trường hợp tắc lệ đạo do chấn thương, phẫu thuật lệ không thành công trước đó Các bước tiến hành bệnh nhân nằm ngửa và gây

tê tại chỗ, giãn điểm lệ và lệ quản, sau đó bơm chất cản quang vào lệ quản và chụp phim, thực hiện hai bên để so sánh

Hình 1.18 Chụp túi lệ cản quang

“Nguồn Weber RK et al (2007)” [122]

- Thông lệ đạo: được thực hiện chỉ khi nào bơm rửa lệ đạo và các thử

nghiệm khác chứng minh là có tắc lệ đạo Sau khi nhỏ thuốc tê, giãn điểm lệ, chọn que thông có kích thước thích hợp đưa vào lệ quản Đầu tiên que thông qua đoạn thẳng sau đó qua đoạn ngang với mi mắt được kéo ra ngoài cho đến khi que thông chạm vào xương lệ hoặc gặp chỗ tắc lệ quản Nếu que thông vào lệ quản và chạm xương lệ gọi là điểm dừng cứng (hard stop) Điều đó gợi

ý que thông đã đi vào túi lệ, chạm vào thành trong của nó, và lệ quản chung thông suốt Nếu bơm rửa lệ đạo có trào ngược ở điểm lệ đối diện và có điểm dừng cứng gợi ý có tắc ở túi lệ hoặc ống lệ mũi Nếu có tắc nghẽn ở gần túi lệ, que thông không thể đi vào túi lệ được để tới điểm dừng cứng, thì ta có điểm dừng mềm (soft stop) Cảm giác mềm này gợi ý tắc bên trong lệ quản chung

và que thông ấn lệ quản chung vào thành ngoài chống lại thành trong của túi

lệ Nếu có tắc lệ quản, chiều dài của que thông được đo và chiều dài này ghi nhận đoạn lệ quản gần thông suốt Đó là khoảng cách giữa điểm lệ và chỗ tắc được đo

- Thử nghiệm Schirmer I: giấy lọc trắng Whatman 35x5mm, gập một

đầu 5mm và đặt vào chỗ nối 1/3 ngoài và 2/3 trong của mi dưới Bệnh nhân trong phòng ánh sáng yếu, không nhỏ bất kỳ thuốc nhỏ mắt nào, bệnh nhân nháy mắt bình thường trong 5 phút Số lượng giấy ướt được đo từ nếp gấp đến suốt chiều dài của giấy Có sự phân biệt giữa thử nghiệm có nhỏ thuốc tê và không nhỏ thuốc tê Thử nghiệm Schirmer I (đo tiết phản xạ và tiết cơ bản)

loại trừ nước mắt phản xạ do kích thích tại chỗ của giấy lọc Dây thần kinh sinh ba sau đó được kích thích bằng bông gòn ở niêm mạc mũi hoặc bằng ngửi amoniac Số lượng giấy lọc ướt sẽ nhiều hơn trong tiết cơ bản Tuy nhiên thử nghiệm này hiếm khi được sử dụng bởi vì tiết phản xạ luôn luôn còn nguyên vẹn Đánh giá tình trạng sản xuất nước mắt dựa vào số lượng ướt giấy lọc sau 5 phút giúp [48], [68], [122]:

+ Đối với thử nghiệm Schirmer I không thuốc tê: 15 mm ở bệnh nhân dưới 40 tuổi, 10 mm ở bệnh nhân trên 40 tuổi và có thể thay đổi từ 10- 35

mm, thử nghiệm Schirmer II bình thường là 15mm hoặc nhiều hơn

+ Đối với thử nghiệm Schirmer I có thuốc tê: 10 mm ở bệnh nhân dưới

40 tuổi, 5 mm ở bệnh nhân trên 40 tuổi

- Thử nghiệm thời gian phá vỡ phim nước mắt (Break-Up Time: B.U.T): thử nghiệm này chỉ ra chức năng của lớp mucin Một giọt fluorescein được nhỏ vào góc ngoài của mi dưới và bệnh nhân được hướng dẫn nháy mắt sau đó vẫn mở mắt Những điểm đen xuất hiện trên phim nước mắt ở giác mạc khi quan sát bằng sinh hiển vi với ánh sáng xanh cobalt Bình thường B.U.T là 15-30 giây Nếu B.U.T ít hơn 10 giây chỉ ra khiếm khuyết của phim nước mắt

Hình 1.20 Thử nghiệm Schirmer

“ Nguồn Bệnh nhân hồ sơ 198 ”

1.3 NGUYÊN NHÂN VÀ PHÂN LOẠI CHẢY NƯỚC MẮT

1.3.1 Nguyên nhân chảy nước mắt

Để nhận biết và điều trị chính xác nguyên nhân chảy nước mắt chúng ta phải phân biệt chảy nước mắt là do tăng tiết (sản xuất quá mức) hay do dẫn lưu kém hiệu quả (chảy nước mắt) Ở đây chúng tôi chỉ tập trung giải quyết vấn đề dẫn lưu kém hiệu quả Chảy nước mắt có thể gây bởi bất kỳ nguyên nhân nào trên con đường dẫn lưu nước mắt [122]

Các nguyên nhân gây chảy nước mắt thường gặp như: Tắc nghẽn sự di chuyển của phim nước mắt; Dị dạng đường viền mí; Bơm lệ (liệt thần kinh VII, mi mắt không chuyển động được: tổn thương do bỏng, mô sẹo; Bất thường điểm lệ (tắc điểm lệ Lật mí); Tắc lệ quản (Viêm kết mạc hóa sẹo: bệnh Herpes, Zona, hội chứng Steven-Johnson, chấn thương đứt lệ quản, viêm lệ quản, dùng thuốc tại chỗ, hóa trị liệu, sau xạ trị, thông lệ quản nhiều lần); Bệnh lý túi lệ (viêm túi lệ, sỏi túi lệ, u túi lệ); Bệnh lý ống lệ mũi (tắc nghẽn ống lệ mũi nguyên phát và mắc phải; chấn thương ống lệ mũi); Bệnh lý trong mũi (viêm mũi dị ứng Sẹo xoăn mũi do phẫu thuật, u bướu)

1.3.2 Phân loại chảy nước mắt

Triệu chứng chảy nước mắt có thể phân loại từ cảm giác ướt mắt từng lúc cho đến nước mắt thường xuyên chảy xuống má Chảy nước mắt xấu hơn

1.4 CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY TẮC LỆ QUẢN

1.4.1 Tắc lệ quản bẩm sinh

- Hẹp lệ quản: do sự thất bại trong sự tạo ống của lệ quản, có thể xảy ra

trong sự liên kết với hẹp hoặc không có điểm lệ

- Không có lệ quản: ở bệnh nhân bị loạn sản trung bì, điểm lệ và lệ

quản có thể không có, túi lệ và ống lệ mũi bình thường nhưng không liên kết với bề mặt của mí được

- Dò lệ: một kết quả từ sự giãn rộng thêm của thừng biểu mơ phôi thai,

một đầu nối với da, đầu kia nối với lệ quản, túi lệ hoặc ống lệ mũi Lổ của ống này mở ra dưới điểm lệ, ở bờ mi hoặc góc trong của mi dưới [129]

1.4.2 Tắc lệ quản mắc phải

Tắc có thể xảy ra ở lệ quản trên, lệ quản dưới hoặc lệ quản chung Nguyên nhân của tắc lệ quản bao gồm:

- Viêm kết mạc hoá sẹo: Tắc hoặc hẹp lệ quản có thể xảy ra sau nhiễm:

Herpes simplex, Herpes Zoster, Vaccinia, Trachoma, hội chứng Johson, Ocular pemphigoid Viêm kết mạc, mi mắt nguyên phát do Herpes simplex là bệnh tiêu biểu ở trẻ em và người trưởng thành, mặc dù nhiều bệnh nhân không biểu hiện lâm sàng cho đến thời gian sau khi nhận ra chảy nước mắt là hậu quả của nhiễm trùng Lệ quản với đường kính 0,5 mm và được lót biểu mô lát tầng, liên tục với kết mạc, lệ quản có khuynh hướng giống những rối loạn của kết mạc Phù nề và chảy nước mắt luôn hiện diện trong viêm kết mạc cấp do Herpes simplex Herpes simplex di chuyển ngang qua lệ quản (từ

Steven-Chảy nước mắt thường ngưng sau khi viêm cấp giảm xuống, nhưng trong vài trường hợp mô phù có thể làm viêm mô dưới biểu mô với hậu quả là xơ hoá

và làm tắc lòng lệ quản trước khi thoái hoá biểu mô Cả 2 lệ quản trên và dưới đều bị hẹp với mức độ giống nhau, thường ở đoạn giữa bởi mô sợi dầy đặc

Vị trí thường từ 2-5 mm cách điểm lệ và có thể kéo dài đến lệ quản chung [122]

- Chấn thương: Bỏng do hoá chất hoặc nhiệt, chấn thương sẽ gây tắc

hoặc hẹp lệ quản Sang thương của lệ quản xảy ra hơn 16% tất cả các trường hợp tổn thương mi mắt, nguyên nhân chủ yếu là do chó cắn, bạo lực và tai nạn

xe cộ Đứt lệ quản là tổn thương thông thường nhất của hệ thống lệ đạo vì vị trí của chúng bộc lộ ra bên ngoài, lệ quản dưới thường bị tổn thương hơn lệ quản trên Bất kỳ tổn thương của lệ quản đều dẫn đến sẹo và hẹp về sau và sẽ gây chảy nước mắt [34]

- Xạ trị: Tắc lệ quản và điểm lệ xảy ra sau xạ trị ung thư tế bào đáy hầu

như là 100% mặc dù luồn ống silicone có thể ngăn chặn được vài trường hợp Liều lượng xạ trị gây tắc lệ quản rất thay đổi, có khi chỉ cần liều nhỏ 1800 rad

là có thể gây tổn thương lệ quản Chảy nước mắt là hậu quả của tắc giải phẫu

lệ quản kết hợp với tổn thương biểu mô kết mạc và tế bào đài Người ta khuyến cáo rằng nên luồn ống silicone cho những bệnh nhân xạ trị góc trong,

và corticoid tại chỗ có thể hữu ích cho việc ngăn chặn hẹp lệ quản [128]

- U bướu: Ung thư có thể liên quan đến hệ thống lệ quản, u của chính lệ

quản thì rất hiếm, thường là viêm giả u như u hạt kết hợp với viêm lệ quản U hạt xảy ra khi bị kích thích lâu ngày như viêm mạn tính, dị vật hoặc chấn thương sau thông lệ đạo, trong những trường hợp này u hạt sẽ trồi ra ngoài điểm lệ [129]

thư đường toàn thân như 5-Fluorouracil và Docetaxel làm tăng chảy nước mắt

và viêm kết mạc Hẹp lệ quản thứ phát là do thuốc ảnh hưởng đến bài tiết nước mắt và xơ hoá lệ quản [34]

- Thông lệ đạo nhiều lần: Một trong những nguyên nhân thông thường

nhất gây tắc lệ quản là thông nhiều lần với bất cứ lý do gì Thông đuôi heo là nguyên nhân gây tổn thương lệ quản do thầy thuốc gây nên và nó được xem là dụng cụ có hại tiềm ẩn Đã có báo cáo trường hợp bệnh nhân bị đứt 1 lệ quản với thông đuôi heo đã dẫn đến tắc cả 2 lệ quản và bệnh nhân phải làm phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi [34]

- Viêm lệ quản: Viêm lệ quản có thể thứ phát sau viêm túi lệ Vi khuẩn

thông thường nhất là Streptomyces, Actinomyces Israelli, Arachnia propionica, Candida Albican, Aspergillus Niger Tổn thương thường ở lệ quản dưới và bệnh nhân bị chảy nước mắt, sưng phồng và viêm góc trong mắt, điểm lệ sưng đỏ tiết nhầy và mủ nhầy Bơm rửa có thể thông hoặc không, thông lệ đạo sẽ gặp kháng lực của sạn Chẩn đoán: ấn vùng lệ quản sẽ trào ra sạn màu vàng, kiểm tra tế bào học chỉ ra nhánh sợi gram âm [128]

1.5 CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ TẮC LỆ QUẢN

Tùy theo vị trí tắc của lệ quản mà có các phương pháp điều trị khác

nhau Tắc lệ quản chung phẫu thuật nối thông lệ quản túi lệ mũi được thực

hiện [58], [61] (Canaliculodacryocystorhinostomy)

Hình 1.21 Phẫu thuật nối thông lệ quản túi lệ mũi “Nguồn Jaypee (2002)” [58]

Tắc cả 2 lệ quản hoặc suy yếu bơm lệ phẫu thuật nối thông kết mạc túi

lệ mũi(Conjunctivodacryocystorhinostomy: CDCR): được thực hiện

Hình 1.22 Phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi “Nguồn Jones LT (1965)” [61]

Phẫu thuật nối thông kết mạc mũi (conjunctovorhinostomy): được thực hiện khi không có túi lệ hoặc sau thất bại của phẫu thuật DCR hoặc CDCR

Hình 1.23 Phẫu thuật nối thông kết mạc mũi “Nguồn Jaypee (2002)” [58]

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ xử lý tắc nghẽn lệ đạo

đoạn cuối phía ngoài Nối thông lệ quản túi lệ mũi

Tắc 1 lệ quản > 8mm Lệ quản đối

diện còn thông

DCR

Tắc 1 lệ quản > 8mm Lệ quản đối

diện tắc Nối thông lệ quản túi lệ mũi

Tắc toàn bộ 1 lệ

quản

Lệ quản đối diện thông

DCR

Tắc toàn bộ 2 lệ

quản

Lệ quản đối diện tắc

Nối thông kết mạc túi lệ mũi

1.6.1 Trên thế giới

Chảy nước mắt do tắc hệ thống lệ quản trên bao gồm: tắc điểm lệ, tắc lệ quản ngang, tắc lệ quản chung Điều trị tắc điểm lệ bằng các thủ thuật one-Snip, two-Snip, three-Snip Điều trị tắc lệ quản chung bằng phẫu thuật nối thông lệ quản túi lệ mũi Nhưng kết quả các phẫu thuật này rất nghèo nàn và hậu quả cuối cùng làm tắc lệ quản ngang Do đó, mọi nghiên cứu đều tập trung vào điều trị tắc lệ quản ngang [53], [58]

- Từ lúc khởi đầu để điều trị tắc lệ quản ngang các nhà Nhãn khoa đều mong muốn tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt tự nhiên của cơ thể bằng chất liệu tự thân giống như kết quả phẫu thuật DCR Vào năm 1940, Stallard là người đầu tiên dùng đáy túi lệ nối thông với hồ lệ để điều trị tắc lệ quản ngang nhưng kỹ thuật khó khăn và hiệu quả không cao Năm 1947, Bangerter ghép niêm mạc môi để tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt Vào thập niên 60 -

70 các tác giả Olson, Hanna, Paufique và Durand tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt bằng cách ghép tĩnh mạch trong phẫu thuật CDCR Tác giả Chanterelle dùng động mạch để tái tạo lại con đường dẫn lưu nước mắt Tác giả Bacin dùng da để tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt Vào những thập niên này trình độ kỹ thuật và trang thiết bị chưa phát triển nhiều nên kết quả các phẫu thuật này còn rất hạn chế và không được sử dụng rộng rãi [15], [54], [101], [115], [135], [136], [137]

- Vào năm 1962, Jones thực hiện phẫu thuật CDCR bằng 2 cách Cách thứ nhất giống như tác giả Stallard chuyển đáy túi lệ đến nối thông với hồ lệ; Cách thứ 2 dùng chất liệu nhân tạo là ống thuỷ tinh dẫn lưu nước mắt từ hồ lệ đến mũi Jones nhận xét rằng cách thứ nhất đòi hỏi kỹ thuật khó khăn tỉ mỉ nhưng kết quả không cao, cách thứ 2 kỹ thuật đơn giản dễ thực hiện, kết quả cao nhưng biến chứng cũng rất nhiều Điều mà trước đó Heermann cũng đã

Hình 1.24 Phẫu thuật nối thông đáy túi lệ với hồ lệ

Hình 1.25 Carrol [29] dùng ống silicone trong

phẫu thuật CDCR và cho rằng ống được dung nạp tốt, có tính ái nước và điều chỉnh ống dễ dàng Struck [118] khẳng định dùng ống silicone hiệu quả hơn ống polyethylene

Hình 1.26 Gladstone và Putterman [50] cải

tiến ống Jones bằng cách tạo ra một chỗ phình cách cổ ống 4-6mm, chỗ phình này nhằm giảm

sự di chuyển của ống và dùng để điều trị mất ống tái phát

Hình 1.27 Chung [33] cải tiến bằng cách nối

thêm ống cao su vào ống Jones nhằm làm cho đầu cuối của ống nằm trong khoang mũi, bất chấp bệnh nhân có vẹo vách ngăn hay không

Hình 1.28 Maluf [89] cố định ống bằng cách

dùng chỉ vircyl 6.0 luồn vào ống Jones và sau

đó cột lại ngay cổ ống và cố định vào góc trong nhằm hạn chế sự di chuyển của ống

Hình 1.29 Daily [36] và cộng sự cải tiến ống

Jones bằng cách làm cho bề mặt ngoài của ống trở nên nhám và xù xì để bám vào mô tốt hơn

Hình 1.30 Mombaerte [93] cải tiến ống bằng

cách kéo dài cổ ống đến tận lỗ xương để giảm

sự di chuyển quá mức của ống

- Chandler cải tiến kỹ thuật bằng cách tạo đường hầm từ cục lệ đến túi

lệ không qua khoang mũi và đặt ống Polyethylene từ cục lệ qua đường hầm xuống ống lệ mũi [31], [32]

và kích thước của đường hầm chỉ bằng ống Jones

- Lee, Liu cải tiến kỹ thuật bằng cách không rạch da bên ngoài, rạch vào cục lệ và cùng đồ dưới qua đó tạo đường hầm xuyên qua xương lệ đến khoang mũi sau đó đặt ống Jones vào [78], [87]

- Schwarcz cải tiến kỹ thuật bằng cách không cắt cục lệ mà tạo đường hầm từ kết mạc góc trong đến mũi [112]

Ưu điểm của hai phương pháp cải tiến trên là dễ thực hiện, khắc phục được một vài yếu điểm của ống Jones cổ điển nhưng khuyết điểm là vẫn mang ống Jones suốt đời và xảy ra nhiều biến chứng

Hình 1.32 Deveto [38], [39], [64]

cải tiến kỹ thuật bằng cách dùng kim luồn tĩnh mạch số 14 đi từ cục lệ đến ngách mũi giữa, dưới sự hổ trợ của nội soi, sau đó nong rộng đường hầm và đặt ống

Cùng với những tiến bộ của khoa học kỹ thuật, phẫu thuật nội soi phát triển các nhà Nhãn Khoa lại tập trung phẫu thuật CDCR bằng nội soi với hy vọng mang lại kết quả tốt hơn và hạn chế được biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên Phẫu thuật bằng đường bên trong mũi để điều chỉnh sự tắc nghẽn dòng chảy nước mắt đã được mô tả hơn 100 năm trước đây Từ năm 1893, Caldwell đã thực hiện phẫu thuật nối thông túi lệ-mũi qua đường mũi Năm

1991 Gonnering là người đầu tiên mô tả sự kết hợp giữa nội soi và Laser [52], [127]

Phẫu thuật CDCR nội soi không được mô tả trong y văn cùng thời với phẫu thuật nối thông túi lệ-mũi nội soi và mãi đến năm 2000 mới được thực hiện lần đầu tiên Năm 2000 Trotter và cộng sự thực hiện phẫu thuật CDCR nội soi, lỗ xương được tạo ra bằng kiềm Kerrisor Năm 2005-2006 Boboridis, Pelin dùng Laser để tạo lỗ xương Năm 2005 Kominek cho rằng rất khó khăn

để đặt ống Jones trong phẫu thuật nội soi, do đó ông ta cải tiến bằng cách luồn ống cao su vào ống Jones, sau đó đưa ống cao su vào cục lệ đến lỗ xương và kéo ra ngoài mũi, từ đó kéo ống Jones vào đường hầm rồi lấy ống cao su ra Năm 2007 Park và cộng sự thực hiện CDCR nội sọi và rút ra kết luận nguyên nhân của thất bại là do chiều dài ống không chính xác và vị trí ống bất thường [23], [74], [102], [105], [120]

Hình 1.33 Phẫu thuật CDCR nội soi

“Nguồn Woog JJ (2004)” [128]

Ưu điểm của phẫu thuật nội soi là thời gian phẫu thuật ngắn, ít chảy máu, không có sẹo bên ngoài nhưng khuyết điểm là tỉ lệ thành công thấp và cũng còn biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên

Các nhà Nhãn khoa nhận thấy rằng phẫu thuật nội soi cũng không mang lại kết quả như mong muốn, nên chuyển hướng điều trị tắc lệ quản ngang bằng cách loại bỏ chổ tắc ngay tại lệ quản Grover để điều trị tắc lệ quản bằng cách thực hiện phẫu thuật DCR trước, sau đó dùng que thông vào

lệ quản đến vị trí tắc đẩy nhẹ vào bên trong lòng túi lệ rồi dùng dao cắt chỗ tắc và luồn ống silicone [53]

Hình 1.34 Để đơn giản hoá Khoubian

[72] tạo ra khoan lệ quản và dùng khoan này khoan qua chỗ tắc rồi luồn ống silicone

Hình 1.35 Với tiến bộ của khoa học

ngày nay, đã dùng nội soi qua đường lệ quản và dùng Laser đốt chỗ tắc rồi luồn ống silicone [75], [80], [95], [122] Phẫu thuật lệ quản có ưu điểm là nhẹ nhàng, khuyết điểm là trang thiết bị đắt tiền, nhưng kết quả không cao

Qua quá trình phát triển của phẫu thuật CDCR dùng chất liệu nhân tạo, các nhà Nhãn Khoa nhận thấy rằng khi dùng chất liệu nhân tạo kỹ thuật đơn giản dễ thực hiện nhưng vẫn không hạn chế được biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên Do đó các nhà Nhãn Khoa có khuynh hướng quay trở lại dùng chất liệu tự thân để tái tạo lại đường dẫn lưu nước mắt được lót niêm mạc là cách tốt nhất để loại bỏ biến chứng Ưu điểm của phương pháp dùng chất liệu tự thân là hạn chế biến chứng do chất liệu nhân tạo mang lại Khuyết điểm đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và kiên nhẫn của phẫu thuật viên

- Năm 1982, Soll ghép tĩnh mạch hiển trong kết hợp với ống Jones để tạo đường hầm được lót niêm mạc trong phẫu thuật CDCR, với kết quả không

có biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên và rút ống sau 6 tháng đường hầm bị tắc [114]

- Năm 1983, Campbell và cộng sự ghép niêm mạc má kết hợp với ống Jones tạm thời để tạo đường hầm được lót niêm mạc trong phẫu thuật CDCR, với kết quả không có biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên và 4 trường hợp được rút ống sau 6 tháng đường hầm hoạt động tốt sau 13 tháng theo dõi [26]

- Năm 1999, Can I cũng ghép niêm mạc má kết hợp với ống Jones tạo đường hầm được lót niêm mạc trên 14 bệnh nhân, với kết quả sau 6 tháng rút ống có 2 trường hợp đường hầm được lót niêm mạc hoạt động tốt sau 12 tháng theo dõi, 9 trường hợp đường hầm bị tắc lại và chỉ có 14,3% có biến chứng lệch ống [28]

- Yung nhận thấy rằng các tác giả trước dùng mô mềm (niêm mạc, tĩnh mạch) để tạo đường hầm được lót niêm mạc có khuyết điểm là đường hầm có thể xẹp xuống sau khi rút ống làm cho phẫu thuật thất bại, nên ông ta dùng sụn vách ngăn tạo đường hầm lót niêm mạc dẫn lưu nước mắt từ hồ lệ đến mũi sẽ khắc phục được nhược điểm của việc dùng mô mềm và ông ta đã thành công trong việc dùng sụn vách ngăn để tạo đường hầm được lót niêm mạc trong phẫu thuật CDCR [131]

(A) Niêm mạc môi và ống Jone (B) Đặt ống niêm mạc vào đường hầm

Hình 1.37 Ghép niêm mạc môi trong phẫu thuật CDCR

“Nguồn Can I (1999)” [28]

1.6.2 Tại Việt nam

Năm 1977, Nguyễn Xuân Trường đã tiến hành phẫu thuật CDCR với ghép tĩnh mạch hiển để điều trị tắc lệ quản ngang thực hiện trên 10 bệnh nhân

và theo dõi trong thời gian 2 tuần, cho đến nay chúng tôi chưa thấy có công trình nào được công bố về điều trị tắc lệ quản Do đó, tôi tiến hành đề tài này với mục đích khắc phục được biến chứng do chất liệu nhân tạo gây nên, khắc phục được khuyết điểm của việc ghép mô mềm và tiếp thu ưu điểm của dùng sụn vách ngăn nên tôi dùng sụn kết mạc mi trên để tạo đường hầm lót niêm mạc dẫn lưu nước mắt từ hồ lệ đến mũi vì sụn kết mạc mi trên vừa có niêm mạc, vừa có độ chắc của sụn nên đường hầm không bị xẹp khi rút ống, để giải quyết tình trạng bệnh nhân chảy nước mắt do tắc lệ quản ngày càng tăng [8]

Là dân số bệnh nhân bị chảy nước mắt do tắc lệ quản

2.1.2 Dân số chọn mẫu

Tất cả các bệnh nhân đến khám tại Bệnh Viện Mắt thành phố Hồ Chí Minh với triệu chứng là chảy nước mắt và được chẩn đoán tắc lệ quản, được điều trị phẫu thuật tại khoa Tạo hình thẩm mỹ và Thần kinh nhãn khoa từ tháng 02/ 2005 đến tháng 02/ 2008

2.1.2.1 Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu

- Tắc lệ quản ngang trên và dưới không thể thông được do bất kỳ nguyên nhân nào

- Có khả năng theo dõi tái khám, có thể liên lạc được khi cần

- Bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu

Tiêu chuẩn chọn bệnh của chúng tôi tuân thủ chặt chẽ Sơ đồ 1.1 xử lý tắc lệ đạo dựa trên vị trí tắc của tác giả Weber Có nghĩa là bệnh nhân phải có tắc lệ quản trên và lệ quản dưới cho dù bất kỳ nguyên nhân nào Bởi vì nếu chỉ tắc một lệ quản và bệnh nhân bị chảy nước mắt nhiều thì dùng phương pháp phẫu thuật nối thông túi lệ-mũi và luồn ống silicone [122]

Hình 2.38 Tắc lệ quản trên dưới ở các vị trí khác nhau

“Nguồn Weber RK et al (2007)” [122]

- Biến dạng vùng xương mũi và cấu trúc góc trong

- Sẹo gây mất cấu trúc hồ lệ

- Sẹo kết mạc mi trên: cản trở việc lấy sụn kết mạc

- Bệnh lý toàn thân nặng không thể tiến hành phẫu thuật được

Trong nghiên cứu này tôi loại bỏ những trường hợp tắc lệ quản chung

Để phân biệt là tắc lệ quản chung hay tắc lệ quản ngang tôi tiến hành bơm rửa

lệ đạo, nếu nước chỉ trào tại chỗ là tắc lệ quản ngang, nếu nước vừa trào tại chổ vừa trào điểm lệ trên là tắc lệ quản chung Sở dĩ tôi tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn này bởi vì cách xử trí hoàn toàn khác nhau [49]:

- Nếu tắc lệ quản ngang, tôi tiến hành phẫu thuật CDCR

- Nếu tắc lệ quản chung thì tiến hành phẫu thuật nối thông lệ quản túi lệ mũi hoặc tiến hành phẫu thuật CDCR phối hợp với luồn ống silicone lệ quản

Hình 2.39 Tắc lệ quản chung

“Nguồn Weber RK et al (2007)” [122]

giữa hai lô tôi đưa ra tiêu chuẩn này

2.2 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU

Thực nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (R C T: Randomized Control Trial)

- Nhóm nghiên cứu: sử dụng sụn kết mạc tự thân kết hợp với ống Jones làm cầu nối trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi

- Nhóm chứng: sử dụng ống Jones đơn thuần làm cầu nối trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi

2 2 2

1 1

) 1 ( )

2 / 1 (

)pp(

)p1(p)p1(pZ

)p1(p2Z

p 1 2Theo kết quả nghiên cứu thử nghiệm thăm dò ban đầu của tôi thực hiện trên 24 trường hợp, chia làm 2 lô, mỗi lô 12 trường hợp Lô nghiên cứu dùng sụn kết mạc tự thân kết hợp với ống Jones làm cầu nối trong phẫu thuật nối thông kết mạc túi lệ mũi Lô chứng dùng ống Jones đơn thuần trong phẫu