Nghiên cứu sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình phát triển các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh bình phước

Xã hội và Nhân văn-Đại học Quốc gia Tp.HCM, là tác giả luận án “Nghiên cứu sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện ở Bình phước” xin c

NGUYỄN THỊ KIM LOAN

NGHIÊN CỨU SỰ THAY ĐỔI MƠI TRƯỜNG NHÂN VĂN TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CÁC CƠNG TRÌNH

THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN TỈNH BÌNH PHƯỚC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ MƠI TRƯỜNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 03/2010

NGUYỄN THỊ KIM LOAN

NGHIÊN CỨU SỰ THAY ĐỔI MƠI TRƯỜNG NHÂN VĂN TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CÁC CƠNG TRÌNH

THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN TỈNH BÌNH PHƯỚC

CHUYÊN NGÀNH: SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN MƠI TRƯỜNG

MÃ SỐ: 62 85 1501

LUẬN ÁN TIẾN SĨ MƠI TRƯỜNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

1 PGS.TS.HỊANG HƯNG

2 PGS.TS LÊ MẠNH HÙNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 03/2010

Xã hội và Nhân văn-Đại học Quốc gia Tp.HCM, là tác giả luận án “Nghiên cứu

sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện ở Bình phước” xin cam đoan như sau:

Luận án tiến sỹ này là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Hòang Hưng và PGS.TS Lê Mạnh Hùng cùng sự giúp đỡ của các thầy cô, lãnh đạo cơ quan, bạn bè đồng nghiệp và các đơn vị có liên quan… Các số liệu tổng hợp, tham khảo tài liệu là hòan tòan trung thực và được trích dẫn từ các nguồn tài liệu đáng tin cậy đã được công bố rộng rãi Trừ các bảng, sơ đồ có chú thích nguồn bên dưới, các số liệu khảo sát, phân tích và các bảng, biểu đồ, sơ đồ, hình ảnh minh họa… được thu thập trong phần kết quả nghiên cứu, cùng các đề xuất giải pháp thực hiện và các ý tưởng đề nghị nghiên cứu tiếp theo được trình bày trong luận án là hòan tòan trung thực và của riêng cá nhân tôi

Tôi xin cam đoan những nội dung ghi trên là đúng sự thật và hòan tòan chịu trách nhiệm về những nội dung này

Tác giả

Nguyễn Thị Kim Loan

thầy hướng dẫn trực tiếp là PGS.TS Hòang Hưng và PGS.TS Lê Mạnh Hùng Xin chân thành cám ơn cố PGS.TS Nguyễn Văn Tài đã giúp đỡ trong quá trình chọn đề tài và chuẩn bị đề cương nghiên cứu

Xin chân thành cám ơn cố TS Basil van Horen- trường đại học Queensland-Úc đã góp ý và tạo điều kiện cho tôi trong việc tham khảo tài liệu liên quan đến đề tài Xin chân thành cám ơn Ban Giám đốc nhà máy thủy điện Thác Mơ, Cần Đơn, Srokphumiêng đã tạo điều kiện cung cấp tài liệu và giúp đỡ tôi rất nhiều trong thời gian thực hiện luận án

Xin chân thành cám ơn TS Phạm Thị Bích Ngân, TS Ngô Thanh Loan, TS.Trần Nam Dũng, PGS.TS Võ Hưng, PGS.TS Trần Thị Kim Xuyến, PGS.TS Nguyễn Minh Hòa, TS Lê Hải Thanh, TS Đinh Công Sản đã tận tình hỗ trợ và góp ý cho tôi rất nhiều trong thời gian hoàn thành luận án

Xin chân thành cám ơn các bạn đồng nghiệp: ThS Trần Anh Tiến, Phạm Thị Quỳnh Trang, ThS.Nguyễn Anh Quân, Nguyễn Thanh Nga, Hòang Công Thảo, Đặng Viên Ngọc Trai, Trần Chí Quốc- Khoa xã hội học trường Đại học KHXH và Nhân văn, các sinh viên Khoa Xã hội học đã tham gia điều tra, phỏng vấn mẫu khảo sát trong quá trình tôi thực hiện đề tài

Xin chân thành cám ơn Ủy ban nhân dân xã Đa Kia, xã Bình Thắng, xã Long Bình

đã tạo điều kiện khảo sát, điều tra, phỏng vấn và giúp đỡ tôi rất nhiều trong thời gian thực hiện việc nghiên cứu

Xin cám ơn Ban Giám hiệu trường Đại học KHXH-NV và tập thể cán bộ Phòng CTCT-QLSV đã tạo điều kiện, động viên và giúp đỡ tôi rất nhiều trong thời gian thực hiện đề tài phục vụ luận án

Xin cám ơn các Thầy, cô, các anh chị và các bạn bè mà tôi chưa nêu tên ở đây đã khuyến khích, động viên tôi thực hiện luận án này

Xin chân thành cám ơn tất cả

dựng các công trình thủy lợi, thủy điện, vấn đề đền bù, di dời và tái định cư… trên thế giới và Việt Nam; trình bày những điều kiện hình thành các dự án thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình phước (điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội và chủ trương chính sách của nhà nước về việc xây dựng công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình phước); khảo sát, đánh giá sự thay đổi môi trường nhân văn tỉnh Bình Phước trong vùng dự án; phân tích các chính sách đền bù tái định cư đã áp dụng, Phân tích

ưu điểm và những vấn đề còn tồn tại Từ kết quả nghiên cứu thực tế, Luận án đã đề xuất các giải pháp mang tính khả thi có thể áp dụng ngay vào thực tiễn

Những kết quả mới của luận án :

- Lần đầu tiên những thay đổi về môi trường nhân văn khi xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện được nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống hơn theo hướng tiếp cận

đa ngành (Khoa học môi trường, Xã hội học, Địa lý học)

- Luận án đã phát hiện sự chênh lệch quá lớn giữa diện tích đất ngập thực tế với diện tích đất ngập theo tính tóan trong nghiên cứu tiền khả thi khi hồ chứa được hình thành Tác giả cũng chỉ ra những lý do dẫn đến sự chênh lệch, trong đó có sự bất hợp lý khi áp dụng công thức cơ bản tính tóan điều tiết lũ

- Đề xuất và trình bày những giải pháp có tính định hướng trong việc nhận thức và

xử lý đúng đắn, công bằng lợi ích của cá nhân và cộng đồng, bảo đảm cuộc sống của người dân bị thu hồi đất sau khi có dự án ít nhất là bằng hoặc hơn so với trước khi có dự án

- Đề xuất thay đổi quan điểm cho rằng những người tái định cư là những người bị ảnh hưởng, tác động bởi các dự án phát triển bằng quan điểm: những người dân vùng dự án trong đó có nguời tái định cư là những nguời tham gia đóng góp cho quá trình phát triển và họ phải là người làm chủ, được tham gia công bằng ngay từ đầu, trong suốt qúa trình dự án và được hưởng lợi nhiều nhất của quá trình này

vững Việc áp dụng kết quả đề xuất của đề tài không chỉ giới hạn ở tỉnh Bình Phước

mà còn áp dụng đối việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện ở những nơi khác nhằm nâng cao hiệu quả công trình và đem đến sự ổn định nhanh chóng, cần thiết cho người bị thu hồi đất, đặc biệt là người dân tộc thiểu số

- Qua nghiên cứu sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước, Luận án thấy có nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ và đề nghị tiếp tục nghiên cứu như: thực hiện tiếp các nghiên cứu lấy số liệu để

có cơ sở điều chỉnh công thức tính tóan cho đúng, không đơn giản hóa dẫn đến sai

số lớn khi tính toán diện tích đất bị ngập khi xây dựng hồ chứa Tiếp tục nghiên cứu vấn đề sức khỏe của dân cư trong vùng dự án (chú ý những bệnh sán lá gan, viêm gan, đau mắt hột…xuất hiện nhiều hơn so với trước khi có các công trình thủy lợi, thủy điện)… Hy vọng trong tương lai không xa sẽ có thêm nhiều nghiên cứu bổ sung và cho ra các giải pháp hỗ trợ góp phần tăng cường các ảnh hưởng tích cực và giảm thiểu các ảnh hưởng tiêu cực do việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện đem đến

and rehousing etc in Vietnam and in the world; presentation of condition leading to irrigational and hydroelectric projects in Binh Phuoc Province (natural condition, socio-economic condition and State policies about the building of irrigational and hydroelectric works in Binh Phuoc Province); investigation and survey, evaluation

of the change of the human environment in Binh Phuoc Province in the implementing area; analysis of compensation and rehousing policies which have been applied etc., analysis of strong points and shortcomings From investigation outcomes from in real life, the author tried to suggest feasible solutions which can applied

project-New research outcomes of the dissertation

- For the first time, changes of human environment when irrigational and hydroelectric works were built more thoroughly and more systematically in a multidisciplinary-approach way (environment science, sociology, geography)

- The author discovers the big difference between real inundated land and inundated land calculated in pre-feasibility research when water reservoirs are built The author also points out the reasons leading to the difference, in which there are unreasonable factors when basic calculated formulas for flood regulations are applied

- By the dissertation, the author also suggests and presents orientation-based solutions in raising the right awareness, in properly and fairly dealing with individual as well as community benefit, and in ensuring that the life of the inhabitants after their lands are taken when the project is introduced will be at least equal or more comfortable than prior the project

- In addition, the author proposes a replace in the viewpoint being those who rehouse are those who are affected with development projects, with the viewpoint favoring those in the project area in which there are rehoused inhabitants are those who participate in the development process They must be the owners with fair

- the new research outcomes from the dissertation are contributions in a scientific as well as practical manner which helps the management and use of resources to develop with sustainable development orientation The application of the research outcomes is not confined only to Binh Phuoc Province but also for the building of irrigational and hydroelectric works in other places in order to enhance the effectiveness of the works, to bring quick and necessary stability to those subject to land takings, especially minority groups

- Through research on the change of human environment in the process of building irrigational and hydroelectric works, as the author discovers a lot of issues which are still open, she suggests continuing research on 1) research for data to serve the regulation and correction of calculating formulas; 2) not to round the number so that there will be big odds during the process of calculating inundated land area when water reservoirs are built; 3) the health of inhabitants in the project area (paying close attention to liver fluke worm, hepatitis, trachoma etc which happen more frequently than prior to irrigational and hydroelectric works construction) etc The author hopes that in the near future there will be more additional research and solutions for assistance to foster positive impacts and to reduce negative impacts due to irrigational and hydroelectric works construction

LỜI CẢM ƠN

TÓM TẮT

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC SƠ ĐỒ

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

DANH MỤC HÌNH

MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề

2 Mục tiêu của luận án

3.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

4 Điểm mới của luận án

5 Khung phân tích

6 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG 11

1.1 KHÁI QUÁT VỀ MÔI TRƯỜNG NHÂN VĂN 11

1.1.1 Khái niệm về môi trường 1.1.2 Một số quan điểm về môi trường nhân văn 1.2 TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN 15

1.2.1 Những nghiên cứu trên thế giới và trong nước về tác động của việc xây dựng đập chắn nước và hồ chứa

1.2.2 Những nghiên cứu trên thế giới và trong nước về vấn đề đền bù, di dời, tái định cư trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện

di dời, tái định cư và những kiểu thiệt hại do chiếm dụng đất

CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH CÁC DỰ ÁN THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN TỈNH BÌNH PHƯỚC VÀ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG CỦA CHÚNG

2.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN TỈNH BÌNH PHƯỚC……… 34

2.1.1 Vị trí địa lý

2.1.2 Đặc điểm địa hình

2.1.3 Đặc điểm khí hậu

2.1.4 Đặc điểm tài nguyên thiên nhiên

2.2 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI TỈNH BÌNH PHƯỚC………38

2.4.1 Một số đặc trưng cơ bản của các công trình thủy lợi,

thủy điện tỉnh Bình Phước……… 45

2.4.1.1 Thác Mơ 2.4.1.2 Cần đơn 2.4.1.3 Srokphumiêng 2.4.2 Tác động môi trường của các công trình Thác Mơ, Cần Đơn và

Srokphumiêng………51

2.4.2.1 Công trình thủy điện Thác Mơ

BÌNH PHƯỚC TRONG VÙNG DỰ ÁN XÂY DỰNG CÁC CÔNG TRÌNH THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN 59

3.1 MA TRẬN TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG NHÂN VĂN CỦA CÁC CÔNG TRÌNH THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN 60

3.2 NHỮNG THAY ĐỔI TÍCH CỰC ĐỐI VỚI TỈNH BÌNH PHƯỚC 60 3.2.1 Tăng dân số cơ học, cung cấp nguồn nhân lực cho sự phát triển các khu công nghiệp trong tỉnh

3.2.2 Tạo thêm cảnh quan, làm tiền đề cho du lịch phát triển

3.2.3 Góp phần cải tạo hệ thống giao thông trong vùng

3.2.4 Góp phần cải tạo hệ thống điện, nước trong vùng

3.2.5 Nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

3.2.6 Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương, đạt được mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh

3.3 NHỮNG THAY ĐỔI ĐỐI VỚI NHÓM BỊ THU HỒI ĐẤT PHỤC VỤ CÁC CÔNG TRÌNH THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN 66

3.3.1 Những thay đổi về đời sống vật chất………71 3.3.1.1 Quyền sử dụng đất

3.3.2.2 Phương tiện hỗ trợ đời sống văn hóa tinh thần

3.3.2.3 Phong tục tập quán, truyền thống văn hóa

3.3.3.2.Các tổ chức xã hội

3.3.3.3 Công bằng xã hội

CHƯƠNG 4: CÁC CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ, TÁI ĐỊNH CƯ ÁP DỤNG TRONG CÁC DỰ ÁN THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN TỈNH BÌNH PHƯỚC VÀ CÁC ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP ĐỂ GIẢM THIỂU NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC

ĐẾN MÔI TRƯỜNG 121

4.1 CÁC CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ, TÁI ĐỊNH CƯ ÁP DỤNG TRONG CÁC DỰ ÁN THỦY LỢI, THỦY ĐIỆN TỈNH BÌNH PHƯỚC……….122

4.1.1 Chính sách đền bù, di dời và tái định cư bắt buộc trước năm 1993 4.1.2 Chính sách đền bù, di dời và tái định cư bắt buộc từ năm 1993 đến nay 4.1.3 Những bất cập về chính sách trong quá trình thực hiện đền bù, tái định cư 4.2 GIẢM THIỂU NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC ĐẾN MÔI TRƯỜNG NHÂN VĂN: CÁC ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP……….138

4.2.1 Cơ chế chính sách

4.2.2.Tổ chức quản lý

4.2.3.Công tác chỉ đạo và thực hiện

PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 149

KẾT LUẬN

KIẾN NGHỊ

ĐỀ XUẤT CÁC NGHIÊN CỨU TIẾP THEO CÓ LIÊN QUAN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN PHỤ LỤC

thay đổi môi trường nhân văn

2 Bảng 1.2 Thống kê một số trạm thủy điện ở Việt Nam 20

3 Bảng 1.3 Hạng mục công trình thủy lợi-thủy điện và lọai tác

động tái định cư

31

4 Bảng 1.4 Những kiểu thiệt hại do chiếm dụng đất 32

5 Bảng 2.1 Dân số trung bình tỉnh Bình Phước năm 2007 38

6 Bảng 2.2 Dân số trung bình tỉnh Bình Phước năm 2007 phân

chia theo dân tộc

39

7 Bảng 2.3 Tổng hợp số liệu dân cư, đất đai tỉnh Bình Phước bị

ảnh hưởng bởi các công trình thủy lợi, thủy điện

13 Bảng 2.9 Thiệt hại sản phẩm nông nghiệp lòng hồ Cần đơn 56

14 Bảng 2.10 Thiệt hại khi xây dựng hồ Cần Đơn 56

15 Bảng 2.11 Thống kê diện tích đất các lọai bị ngập chìm trong

khu vực lòng hồ

57

16 Bảng 2.12 Thống kê các hộ gia đình nằm trong vùng chịu ảnh

hưởng và thiệt hại về tài sản

57

17 Bảng 3.1 Bảng ma trận tác động môi trường nhân văn của công

trình thủy lợi, thủy điện

60

18

Bảng 3.2 Một số số liệu kinh tế xã hội tỉnh Bình Phước từ 65

20 Bảng 3.4 Giới tính người trả lời bảng hỏi 67

21 Bảng 3.5 Trình độ học vấn của người trả lời bảng hỏi 68

22 Bảng 3.6 Thành phần dân tộc của người trả lời bảng hỏi 69

23 Bảng 3.7 Thành phần tôn giáo của người trả lời bảng hỏi 69

24 Bảng 3.8 Quy mô hộ gia đình 70

25 Bảng 3.9 Kết quả khảo sát tình hình thu hồi đất 71

26 Bảng 3.10 Thống kê số đợt đền bù đã thực hiện và tổng diện

tích đất đã đền bù khi xây dựng công trình thủy điện Cần Đơn

73

27 Bảng 3.11 Thống kê số đợt đền bù đã thực hiện và tổng diện

tích đất đã đền bù khi xây dựng công trình thủy điện

30 Bảng 3.14 Nguồn thu nhập chính trước khi bị thu hồi đất 83

31 Bảng 3.15 Nguồn thu nhập chính sau khi bị thu hồi đất 84

32 Bảng 3.16 So sánh mức thu nhập trước và sau khi thu hồi đất 85

33 Bảng 3.17 Nguồn điện sử dụng 88

34 Bảng 3.18 So sánh tài sản mà người dân có trước đây và hiện

nay

91

35 Bảng 3.19 Phân lọai nhà ở trước đây 91

36 Bảng 3.20 So sánh phương tiện hỗ trợ đời sống văn hóa tinh

thần hiện nay so với trước đây

95

37 Bảng 3.21 Lựa chọn dịch vụ chữa bệnh khi đau ốm 98

38 Bảng 3.22 Nơi cư trú hiện nay so với trước kia 99

39 Bảng 3.23 Ý kiến so sánh về mối quan hệ hàng xóm hiện nay 100

42 Bảng 3.26 Ý kiến về vấn đề đền bù 107

43 Bảng 3.27 Tình hình khiếu kiện 109

44 Bảng 3.28 Ý kiến về thủ tục giấy tờ để nhận tiền đền bù 110

45 Bảng 3.29 Ý kiến về cách làm việc của nhân viên kiểm kê, đền

bù

112

46 Bảng 3.30 Ý kiến về thời gian nhận đền bù 114

47 Bảng 3.31 Ý kiến về nơi bố trí tái định cư 115

48 Bảng 3.32 Những hỗ trợ mà các hộ bị thu hồi đất được nhận 118

49 Bảng 4.1 các văn bản quy định về đất đai và đền bù tái định cư

áp dụng trong các dự án thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước

121

2 Biểu đồ 3.2 Thành phần tôn giáo 70

3 Biểu đồ 3.3 Công việc của chủ hộ bị thu hồi đất được

phỏng vấn

81

4 Biểu đồ 3.4 Mức thu nhập trước và sau khi thu hồi đất 85

5 Biểu đồ 3.5 Nguồn điện sử dụng 89

6 Biểu đồ 3.6 Phương tiện hỗ trợ văn hóa tinh thần so với

trước

95

9 Biểu đồ 3.7 Nơi khám chữa bệnh 98

7 Biểu đồ 3.8 Sự thay đổi nơi cư trú 99

8 Biểu đồ 3.9 Mối quan hệ hàng xóm 101

9 Biểu đồ 3.10 Hình thức nhận đền bù 106

10 Biểu đồ 3.11 Ý kiến đánh giá về thủ tục khi nhận đền bù 111

11 Biểu đồ 3.12 Mức độ đánh giá về cách làm việc của nhân

viên

112

12 Biểu đồ 3.13 Mức độ hài lòng về thời gian nhận đền bù 114

2 Hình 2.2 Sơ đồ khai thác bậc thang trên sông Bé- tỉnh Bình

Phước

44

8 Hình 2.8 Một góc nhà máy thủy điện Srokphumiêng 50

10 Hình 3.2 Núi Bà Rá và hồ Thác Mơ 62

11 Hình 3.3 Đường phố Đồng Xòai ngày nay 64

12 Hình 3.4 Phương pháp giản đơn dùng để tính tuổi thọ công trình

và độ dài nước dâng

75

13 Hình 3.5 Quá trình bồi lắng trong hồ chứa 77

14 Hình 3.6 Xác định đường mặt nước trong hồ chứa 78

16 Hình 3.8 Một gia đình người Stiêng 97

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

Các công trình thủy lợi, thủy điện được xây dựng ngày càng nhiều trên khắp cả nước mang lại nguồn lợi lớn góp phần cho sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước Một công trình thủy lợi, thủy điện bao gồm hệ thống các hạng mục: đập, hồ chứa, kênh dẫn, nhà máy, hệ thống truyền tải… Trong các hạng mục này, hồ chứa là hạng mục quan trọng, giữ vai trò chủ đạo của hệ thống Hồ chứa mang lại nhiều lợi ích kinh tế bằng các hình thức khai thác khác nhau như: sản xuất điện năng, cấp nước sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp, nuôi trồng thủy sản, phát triển giao thông thủy, tạo cảnh quan du lịch, giảm nhẹ thiên tai do lũ lụt, hạn hán gây ra…

Tuy nhiên, việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện cho đến nay đã làm thay đổi môi trường nhân văn trong vùng dự án Thành phần và tính chất của môi trường nhân văn có nhiều thay đổi với sự xuất hiện của hệ thống tự nhiên (có dấu ấn của con người) và các hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật do con người tạo ra Cuộc sống của con người (chủ thể của môi trường nhân văn) cũng vì thế mà không thể như cũ Việc xây dựng các hạng mục của công trình thủy lợi, thủy điện đã buộc một bộ phận dân cư phải rời bỏ nơi đang sinh sống để đến nơi ở mới Những người bị thu hồi đất

có khả năng phải thay đổi việc làm, nghề nghiệp, nếp sống, sinh họat bình thường, phải đối mặt với những khó khăn về vật chất cũng như tinh thần để từng bước thích nghi với cuộc sống mới

Trên thế giới, các công trình thủy lợi, thủy điện xuất hiện khắp nơi, vì vậy việc nghiên cứu những thay đổi về môi trường nhân văn cũng diễn ra ở nhiều quốc gia khác nhau với nhiều mức độ quan tâm khác nhau Tại các nước phát triển, vấn đề di dân, tái định cư bắt buộc do sự xuất hiện của hồ chứa được nghiên cứu kỹ lưỡng

Chính vì vậy, những thiệt hại do tái định cư, kế họach tái định cư, chương trình khôi phục thu nhập… được ghi nhận hết sức cụ thể trong nhiều tài liệu

Ở Việt Nam, các công trình thủy lợi, thủy điện được xây dựng ngày càng nhiều

và trải dài từ Bắc đến Nam, nhưng việc đánh giá những ảnh hưởng của các công trình chưa đầy đủ Đặc biệt những thay đổi về đời sống vật chất, tinh thần… của những người bị thu hồi đất được quan tâm khảo sát song vẫn chưa lường hết hậu quả của nó trong quá trình triển khai thực hiện Các chính sách về đền bù, tái định cư của các dự

án thủy lợi, thủy điện chưa đầy đủ, rõ ràng, dẫn đến những bất cập khi thực hiện, ảnh hưởng đến đời sống của người dân sau tái định cư

So với nhiều tỉnh thành khác, Bình Phước là tỉnh có nhiều công trình thủy lợi, thủy điện nhất trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam Từ năm 1990 đến nay, tại tỉnh này, hàng loạt các công trình như Thác Mơ, Cần Đơn, Srokphumiêng, Phước Hòa

đã được xây dựng Các công trình này đã đem lại những lợi ích kinh tế xã hội to lớn, nhưng bên cạnh đó cũng kéo theo nhiều tác động tiêu cực Vì thế việc lựa chọn đề tài:

“Nghiên cứu sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công

trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình phước” chính là nhằm hướng đến việc xem xét

những thay đổi môi trường nhân văn một cách hệ thống tại ba công trình : Thác Mơ, Cần Đơn, Srokphumiêng trên cùng một dòng sông trong một hệ thống chính sách của nhà nước luôn được sửa đổi bổ sung Từ đó đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao lợi ích kinh tế và xã hội của dự án, đồng thời giúp những người bị ảnh hưởng mau chóng ổn định cuộc sống

Trong phạm vi luận án, những nghiên cứu của đề tài đứng trên quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử, xem xét những thay đổi môi trường nhân văn thông qua họat động thực tiễn của con người

Hy vọng kết quả đề tài sẽ chuyển tải được những vấn đề về lý luận và thực tiễn, vận dụng được những kiến thức về mặt lý thuyết và kinh nghiệm của các dự án

trên thế giới vào hoàn cảnh nghiên cứu cụ thể ở Việt Nam Từ đó đưa ra các giải pháp khả thi nhằm tăng cường các ảnh hưởng tích cực và giảm thiểu các ảnh hưởng tiêu cực do việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện đem đến

2 Mục tiêu của luận án

- Xác định được những thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tại tỉnh Bình Phước

- Đề xuất được các nhóm giải pháp về kinh tế, kỹ thuật và chính sách tạo điều kiện cho những người sống trong vùng dự án, bị ảnh hưởng bởi các công trình thủy lợi, thủy điện nhanh chóng ổn định cuộc sống, bảo đảm sự công bằng về lợi ích và điều kiện sống giữa cá nhân và cộng đồng theo quan điểm phát triển bền vững…

3 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

3.1.Ý nghĩa lý luận

- Luận án làm sáng tỏ mối quan hệ giữa các yếu tố khác nhau trong môi trường nhân văn thông qua họat động của con người đồng thời khẳng định rằng sự thay đổi môi trường nhân văn chịu sự tác động của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan

- Là tài liệu tham khảo cho môn học: “Hành vi con người và môi trường xã hội” trong các trường Đại học

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Thông qua việc phân tích các chính sách tái định cư và ảnh hưởng của nó đến đời sống của cộng đồng sau tái định cư, luận án cung cấp một góc nhìn xã hội học về chính sách tái định cư đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số

- Đề xuất một số đóng góp cho các nhà quản lý, các nhà họach định chính sách xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội, ban hành các chính sách phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả của các công trình

- Ứng dụng vào quá trình thực hiện việc đền bù, di dời và tái định cư, nhằm đem đến

sự ổn định nhanh chóng và cần thiết cho người bị thu hồi đất

4 Những điểm mới của luận án

- Lần đầu tiên những thay đổi về môi trường nhân văn khi xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện được nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống hơn theo hướng tiếp cận

đa ngành (Khoa học môi trường, Xã hội học, Địa lý học)

- Luận án đã phát hiện sự chênh lệch quá lớn giữa diện tích đất ngập thực tế với diện tích đất ngập theo tính tóan trong nghiên cứu tiền khả thi khi hồ chứa được hình thành Tác giả cũng chỉ ra những lý do dẫn đến sự chênh lệch, trong đó có sự bất hợp

lý khi áp dụng công thức cơ bản tính tóan điều tiết lũ

- Đề xuất và trình bày những giải pháp có tính định hướng trong việc nhận thức và

xử lý đúng đắn, công bằng lợi ích của cá nhân và cộng đồng, bảo đảm cuộc sống của người dân bị thu hồi đất sau khi có dự án ít nhất là bằng hoặc hơn so với trước khi có

5 Khung phân tích

-Hệ thống đường giao thông, điện, nước…

của con người)

Quá trình phát triển các công trình thủy lợi,

thủy điện tỉnh Bình phước

Sự thay đổi môi trường nhân văn tại khu vực xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện

tỉnh Bình phước

Con người

Đời sống vật chất

Đời sống tinh thần

- Các mối quan hệ -Tính công bằng, bình đẳng…

công trình thủy lợi, thủy điện

6 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

- Sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước

- Sự tái định cư của những người bị thu hồi đất trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước

- Sự tác động của các chính sách kinh tế xã hội đến đời sống người dân tại khu vực có công trình thủy lợi, thủy điện ở Bình Phước

Phạm vi nghiên cứu

Môi trường nhân văn tỉnh Bình Phước tại khu vực xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện gồm Thác Mơ, Cần Đơn và Srokphumiêng

Thời gian nghiên cứu

Thời gian nghiên cứu trực tiếp là 3 năm, từ 2004 đến 2007

Giả thuyết nghiên cứu:

Việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện sẽ tác động đến môi trường nhân văn tại vùng dự án theo 2 chiều hướng tích cực và tiêu cực Tác động này khác nhau đối với hai nhóm người kinh và người dân tộc thiểu số Chính sách tác động mạnh mẽ đến những thay đổi về môi trường nhân văn trong vùng dự án

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Cơ sở phương pháp luận

Nghiên cứu sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước được đặt trong bối cảnh phát triển kinh tế, xã hội chung của đất nước từ năm 1990 đến nay Đây là thời kỳ đổi mới, thời kỳ mà cả nước

nói chung và tỉnh Bình Phước nói riêng chuyển sang nền kinh tế thị trường, dưới sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện cũng có nghĩa là thu hẹp một phần diện tích đất nông nghiệp để làm hồ chứa và những hạng mục khác của nhà máy Điều này dẫn đến đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần của người dân bị thu hồi đất có nhiều thay đổi Vấn đề cần giải quyết là phải làm sao để những chuyển biến, thay đổi này, mang tính tích cực bền vững, bảo đảm xã hội ổn định và phát triển

Vì vậy, phương pháp luận chủ yếu của đề tài dựa trên quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, xem xét sự thay đổi môi trường nhân văn thông qua họat động thực tiễn của con người

7.2 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Nghiên cứu, xử lý lại và phân tích các tài

liệu có sẵn liên quan đến đề tài Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các nguồn chính sau:

* Một số báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và nghiên cứu thực nghiệm trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước của các Ban quản lý

dự án và của các Sở tài nguyên môi trường tỉnh Bình Phước, Bình Dương

*Báo cáo về tình hình kinh tế-xã hội của tỉnh Bình Phước

*Số liệu thống kê 15 năm xây dựng và phát triển tỉnh Bình Phước

*Niên giám thống kê tỉnh Bình Phước qua các năm

* Sách báo và các phương tiện truyền thông khác

* Phương pháp điều tra xã hội học chủ yếu sử dụng phương pháp định lượng bằng

bảng hỏi kết hợp với một số công cụ thu thập thông tin định tính (quan sát, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm)

Đây là phần tự nghiên cứu của nghiên cứu sinh Phiếu điều tra, phỏng vấn được thu thập tại xã Đa Kia, xã Long Bình, xã Bình Thắng trong 2 cuộc điều tra khảo sát năm

2004 và 2007

Phiếu phỏng vấn:

Bảng hỏi sử dụng để khảo sát các hộ bị ảnh hưởng được thiết kế gồm 31 câu (đính kèm trong phần phụ lục) Trong bảng hỏi, các biến số định tính và định lượng chủ yếu sau đã được sử dụng để khảo sát và phân tích:

- Công việc trước và sau khi nhận đền bù

- Nguồn và mức thu nhập trước và sau khi bị ảnh hưởng, nhận đền bù

- Cơ hội tiếp cận với các dịch vu xã hội: điện, nước, y tế, giáo dục, tín dụng trước và sau khi bị ảnh hưởng, nhận đền bù

- Phương thức kiếm sống, kế sinh nhai trước và sau khi bị ảnh hưởng, nhận đền bù

- Những thay đổi về các mối quan hệ: hàng xóm, tổ chức xã hội tại địa phương, phương tiện giải trí, sự hiểu biết về pháp luật

- Sự thay đổi về các chính sách liên quan đến vấn đề đất đai, đền bù… của nhà nước

và tác động của chúng đến người dân bị ảnh hưởng

Thường người ta cộng thêm vào dung lượng mẫu chính một mẫu phụ bằng 10-30% mẫu chính để trừ tỷ lệ từ chối hoặc tỷ lệ rủi ro khi gặp đối tượng khảo sát

( Phạm Văn Quyết, Nguyễn Quý Thanh (2002), Phương pháp nghiên cứu xã hội

học, Đại học Quốc gia Hà Nội)

Trong đề tài nghiên cứu, N=2830, t=3, Є=0.1, tỷ lệ mẫu phụ bằng 15% Từ đó tính được n=240

Tiêu chí chọn hộ:

-Chỉ chọn những hộ bị ảnh hưởng bởi công trình thủy lợi, thủy điện gồm nhóm bị ảnh hưởng phải di dời toàn bộ nhà ở, đất canh tác và nhóm bị ảnh hưởng một phần nhà ở, đất canh tác Vì những người thuộc nhóm bị ảnh hưởng gồm đồng bào dân tộc ít

người và người kinh nên tác giả đã xác lập các nhóm nghiên cứu có cả người kinh và người dân tộc

Trên cơ sở xác định tiêu chí chọn hộ như vậy, tác giả thảo luận với cán bộ của huyện, của xã, của nhà máy và của tổ đền bù thuộc dự án để lấy danh sách tất cả các hộ trong diện được đền bù rồi chọn 240 hộ dân tiến hành khảo sát

Các hộ tham gia khảo sát chịu ảnh hưởng của công trình Cần Đơn là 100 và chịu ảnh hưởng của công trình Srokphumiêng là 140

Phỏng vấn sâu : Thực hiện đối với những cán bộ có trách nhiệm công tác tại Ủy ban nhân dân xã Đa Kia, Thanh Hòa, Long Bình, Hưng Phước, Thiện Hưng…, huyện Phước Long, Bình Long, Bù Đốp, Lộc Ninh, Ban quản lý dự án và Ban Giám đốc nhà máy thủy điện Cần Đơn và Srokphumiêng

Thảo luận nhóm:

Những người tham gia nhóm thảo luận gồm: Một số trưởng thôn, đại diện cho dân cư trong vùng bị ảnh hưởng, một số người trong diện được cấp đất tái định cư, một số người dân tộc cư trú tại thôn 4

Xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm thống kê SPSS

- Phương pháp logic-lịch sử: Nghiên cứu tư liệu lịch sử của địa phương

- Phương pháp so sánh: So sánh sự khác biệt về không gian và thời gian

- Phương pháp ma trận môi trường (matrix method): Đây là sự phối hợp liệt kê

các hành động của công trình thủy điện với những yếu tố của môi trường bị tác động Phương pháp này cho phép thấy được quan hệ nhân quả của những tác động khác nhau một cách đồng thời

CHƯƠNG 1

1.1 KHÁI QUÁT VỀ MÔI TRƯỜNG NHÂN VĂN

1.1.1 Khái niệm về môi trường

Các tác giả Trung Quốc, Lương Tử Dung, Vũ Trung Giang cho rằng:“môi trường là hoàn cảnh sống của sinh vật, kể cả con người, mà sinh vật và con người đó không thể tách ra khỏi điều kiện sống của nó” [4]

Nhà bác học Anhstanh cho rằng: “ môi trường là tất cả những gì ngoài tôi ra” [4] Chương trình môi trường của UNEP định nghĩa:“Môi trường là tập hợp các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, kinh tế xã hội, tác động lên từng cá thể hay cộng đồng” [4] Theo luật môi trường của Việt Nam : “Môi trường là tổng hợp các yếu tố tự nhiên và những yếu tố vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống sản xuất và sự phát triển của con người và sinh vật” [73]

Người ta có thể chia môi trường thành ba lọai:

Môi trường tự nhiên : Là tất cả những môi trường mang tính tự nhiên: sông, suối,

đất, nước, không khí, rừng, biển…[4]

Môi trường xã hội: Bao gồm những hoạt động xã hội của một vùng dân cư, quan hệ

nghề nghiệp, quan hệ giữa người với người, giữa các tổ chức chính trị, giai cấp chính trị của một quốc gia hay nhiều quốc gia [4]

Theo từ điển Trung Quốc thì :

Môi trường xã hội được cấu thành bởi các yếu tố

- Chính trị

- Kinh tế

- Văn hóa

Trong đó : + Kinh tế là cơ sở

+ Chính trị là biểu hiện của kinh tế

+ Văn hóa phản ánh trước hết là tư tưởng, đạo đức, lối sống, sau đó là kinh tế và chính trị

Môi trường xã hội là sản phẩm của họat động nhân loại, nhưng ngược lại nó cũng là điều kiện ràng buộc họat động của xã hội đồng thời nó cũng là nhân tố quyết định mối quan hệ giữa môi trường tự nhiên và nhân lọai

Môi trường nhân văn

1.1.2 Một số quan điểm về môi trường nhân văn

Dù hội thảo về môi trường nhân văn đã được tổ chức tại Tam Đảo năm 1999, với

sự tham gia của rất nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng cho đến thời điểm này, vẫn chưa có một khái niệm chung và thống nhất về môi trường nhân văn

Một số khái niệm mà tác giả quan tâm gồm:

* “Môi trường nhân văn bao gồm những kiến trúc xung quanh, tình hình cư trú

và họat động của con người nơi đó” [70]

* “Môi trường nhân văn gồm các vấn đề liên quan đến con người như giáo dục,

văn hóa, tín ngưỡng…” [6]

* Nguyễn Văn Thủ cho rằng: “Nói đến môi trường xã hội nhân văn là nói đến mối quan hệ giữa con người với con người Môi trường nhân văn là một môi trường

mà cái chung và cái riêng hòa nhập với nhau, quyền lợi của tập thể và quyền lợi cá

nhân gắn bó chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau và làm tiền đề cho nhau phát triển”[72]

Nhận xét: Các khái niệm trên đều lấy con người làm trung tâm Các vấn đề liên

quan đến con người như giáo dục, văn hóa, tín ngưỡng, không gian sống, mối quan hệ giữa con người với con người… đều được chú ý Tuy nhiên mối quan hệ giữa con người và môi trường chưa được quan tâm

* “Môi trường nhân văn là toàn bộ các hệ thống tự nhiên và hệ thống kỹ thuật do

con người tạo ra ở xung quanh mình, trong đó con người sinh sống và bằng lao động

đã khai thác những tài nguyên tự nhiên hoặc nhân tạo cho phép thỏa mãn những nhu cầu vật chất và tinh thần của con người, để phát triển và hòan thiện nhân cách, giữ gìn

và phát triển bản sắc văn hóa của dân tộc” [48]

Nhận xét: Khái niệm này quá rộng, tác giả chú trọng đến cả hệ thống tự nhiên và

hệ thống kỹ thuật do con người tạo ra Tuy nhiên tác giả lại chỉ quan tâm đến tác động của con người đến tài nguyên tự nhiên và nhân tạo mà chưa quan tâm đến mối quan

hệ giữa con người với con người (thành phần chủ yếu của môi trường nhân văn)

* “Môi trường nhân văn lấy con người làm trung tâm, các thành phần vật chất và

môi trường khác liên quan chặt chẽ với sự sinh tồn và phát triển của lòai người” [6]

* “Môi trường nhân văn là môi trường do con người tạo ra và phục vụ cho cuộc sống của con người ngày càng tốt đẹp hơn Trong quá trình tác động vào tự nhiên, con người đã sáng tạo ra môi trường sống bao gồm cả môi trường tự nhiên và môi trường

xã hội Tính nhân văn của môi trường được thể hiện ở đây trước hết là dấu ấn con người lên thế giới tự nhiên, là “nhân hóa tự nhiên”, “tự nhiên thứ hai” tính người Môi

trường nhân văn thực chất là mối quan hệ giữa con người với xã hội và tự nhiên” [5]

Nhận xét: Hai khái niệm trên khá đầy đủ, hợp lý

Qua tham khảo, nghiên cứu phân tích tài liệu, công trình nghiên cứu từ những tác giả

đi trước trong lĩnh vực môi trường và môi trường nhân văn tác giả đưa ra quan điểm

về môi trường nhân văn như sau:

Môi trường nhân văn là môi trường do con người tạo ra và phục vụ cho cuộc sống của con người ngày càng tốt đẹp hơn

Thành phần của môi trường nhân văn bao gồm con người (giữ vai trò đặc biệt quan trọng), hệ thống tự nhiên (có dấu ấn của con người) và hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật do con người tạo ra

Tính chất của môi trường nhân văn gắn liền với họat động sống của con người Con người là chủ thể của môi trường nhân văn

Các mối quan hệ chủ yếu trong môi trường nhân văn:

+ Quan hệ con người đối với môi trường: Đây là một quan hệ mang tính văn hóa, đạo đức

+ Quan hệ giữa con người với con người (giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng, giữa cộng đồng này với cộng đồng khác, tính công bằng và bình đẳng

xã hội trong nhóm và trong mối quan hệ với cộng đồng lớn hơn…)

+ Quan hệ với chính bản thân

Những thay đổi về môi trường nhân văn là những thay đổi liên quan đến đời sống vật chất, đời sống tinh thần của con người, thể chế, pháp luật, các qui ước xã hội, tính công bằng và bình đẳng xã hội trong nhóm và trong mối quan hệ với cộng đồng lớn hơn

Các yếu tố chính được quan tâm khi nghiên cứu sự thay đổi môi trường nhân văn trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện tỉnh Bình Phước gồm:

Bảng1.1 : Các yếu tố chính được quan tâm khi nghiên cứu sự thay đổi môi trường

y tế, giáo dục…

-Các mối quan hệ -Tính công bằng

- Các mối quan hệ cộng đồng

- Công bằng xã hội (chính sách di dời, đền bù và tái định cư)

Hệ thống cơ sở kỹ thuật hạ

tầng do con người tạo ra

- Nhà máy thủy điện

- Hệ thống đường giao thông, điện, nước

- Cơ sở hạ tầng khác

(Nguồn: Kết quả nghiên cứu của tác giả)

1.2 TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÁC CÔNG TRÌNH THỦY LỢI,

THỦY ĐIỆN

Theo Nghị định của Chính phủ số 209/2004/NĐ-CP ngày 16/12/2004 về quản lý chất lượng công trình xây dựng thì :

Công trình thủy lợi gồm: hồ chứa nước; đập; cống; trạm bơm; giếng; đường ống dẫn

nước; kênh; công trình trên kênh và bờ bao các loại

Nhiệm vụ chính của công trình thủy lợi: TƯỚI, TIÊU

Nhiệm vụ thứ yếu: Phát điện, thủy sản, môi trường ( Ví dụ hồ dầu tiếng xả nước để đẩy mặn…)

Công trình thủy điện: Gồm hệ thống các hạng mục: đập, hồ chứa, kênh dẫn, nhà máy,

hệ thống truyền tải…

Nhiệm vụ chính của công trình thủy điện là: Phát điện

Nhiệm vụ thứ yếu: cắt lũ ( Ví dụ thủy điện Hòa Bình, Sơn La…), tưới, nuôi trồng thủy sản, môi trường, du lịch

Các công trình thủy lợi, thủy điện được xây dựng ngày càng nhiều trên khắp thế giới nên ảnh hưởng của chúng đến môi trường nhân văn và môi trường tự nhiên đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhà lý luận trong và ngòai nước

1.2.1 Những nghiên cứu trên thế giới và trong nước về tác động của việc xây dựng đập chắn nước và hồ chứa

Đối với việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện thì đập chắn nước và hồ chứa là những hạng mục chính, vì vậy các nghiên cứu đều tập trung xoay quanh vấn

* Steven A Brandt và Fehri Hassan với nghiên cứu “ Đập chắn nước và vấn đề

quản lý di sản văn hóa” (Dams and cultural Heritage management), tháng 8-2000 đề

cập đến ảnh hưởng của việc xây dựng các đập chắn nước đối với di sản văn hóa trong vùng dự án [68]

* Những hậu quả về môi trường, xã hội và sức khỏe của những dự án hồ chứa lớn ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm trên tòan thế giới [54] (Baviska and Singh 1994; McCully 1996; IUCN and World Bank 1997)

* Công trình thủy lợi, thủy điện rất quan trọng cho việc cung cấp nước, điện, quản

lý lũ lụt… nhưng có nhiều ảnh hưởng tiêu cực về mặt xã hội, sức khỏe con người đã được ghi nhận [60] (Godsmith and Hildyard 1984; Hunter et al 1982; Scudder 1997)

*Tác phẩm “Ảnh hưởng đến sức khỏe của những đập chắn nước lớn” (Health impacts of large dams) của Leonard B Lerer và Thayer Scudder đã trình bày những

ảnh hưởng về mặt sức khỏe của người dân sống trong vùng dự án khi những hồ chứa được xây dựng Tác giả cũng nêu rõ mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và vấn đề sức khỏe khi xây dựng các hồ chứa ở các nước đang phát triển [65]

* Các hồ chứa lớn không những ảnh hưởng đến sức khoẻ dân cư ở vùng hồ chứa,

mà còn đến dân cư vùng thượng nguồn, hạ nguồn, trên phương diện vùng miền và quốc gia Sự gia tăng các loại bệnh, phổ biến là sán máng, sốt rét, viêm não, sốt xuất huyết, viêm dạ dày ruột, ký sinh đường ruột, giun chỉ … được ghi nhận sau khi các công trình đập chắn nước và hồ chứa được khánh thành Các đập chắn và hồ chứa cũng ảnh hưởng đến sức khoẻ của thú vật thông qua việc gia tăng các loại bệnh như sán lá và bệnh trùng mũi khoan (Stanley và Alpers 1975) [67]

* Sự thay đổi dòng chảy, sinh thái dòng sông, thay đổi ranh giới mặn, giao thông thuận tiện nhờ các đập điều khiển, mối quan hệ của con người, sự ô nhiễm, hệ thống kênh đào và nông nghiệp làm cho các loại bệnh truyền nhiễm phát triển trong môi

trường nhiệt đới và cận nhiệt đới ở các nước chậm phát triển, nơi mà các hồ chứa mới nhất được xây dựng (Brantly and Ramsey 1998; Hunter 1992; Hunter et al 1982).[55]

* Fuggle,R.; Smith,WT.; Hydrosult Canada Inc.; and Agrodev Canada Inc.2000 với bài: “Đập chắn nước lớn và sự phát triển tài nguyên năng lượng ở Trung Quốc”(Large Dams in water and Energy Resource Development in The People /s Republic of China (PRC)” đề cập đến vai trò to lớn của các công trình thủy lợi, thủy điện cũng như những tác động tiêu cực của chúng với nhiều vấn đề về mặt xã hội như: Sự công bằng giữa nhà đầu tư và người dân sống trong vùng dự án (người bản ngữ, nhóm dân tộc thiểu số, nhóm dễ bị tổn thương) trong việc chia sẻ lợi ích; trách nhiệm của nhà đầu

tư, của chính quyền trong việc đền bù thiệt hại và khôi phục thu nhập cho người bị thu hồi đất nhằm đảm bảo cuộc sống của họ sau khi có dự án không tệ hơn trước khi có

dự án Từ đó tác giả cũng cho thấy những sự thay đổi, tiến triển trong các chính sách môi trường, khuôn khổ thể chế của nhà nước Trung Quốc trong việc khai thác và quản lý nguồn tài nguyên nước cũng như những giải pháp đem đến sự ổn định đời sống của người dân sau khi có dự án [58]

- Quĩ Hoang dã Thế giới WWF cho rằng mặc dù có nhiều tiến bộ về mặt công nghệ xây dựng, các đập thủy điện vẫn hủy hoại nghiêm trọng môi trường và gây ra các hậu

quả về mặt xã hội Vì vậy báo cáo của WWF nhấn mạnh “Cùng với nguy cơ hiện hữu

về khủng hoảng nước và năng lượng, chúng ta phải lựa chọn những giải pháp phù hợp nhất để ít làm hại môi trường và không gây xáo trộn cho xã hội”

Trong nước

Ở nước ta, việc xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện được thực hiện từ rất lâu Tuy nhiên trước năm 1984, thuật ngữ “Đánh giá tác động môi trường” là thuật ngữ ít người quan tâm Mãi đến năm 1985, những kiến thức cơ bản về đánh giá tác động môi trường bước đầu mới được áp dụng để góp phần vào nội dung: “Luận chứng kinh tế kỹ thuật của công trình thủy điện Trị An”

Trong những năm gần đây hầu hết những dự án thủy lợi, thủy điện vừa và lớn thường đi sâu phân tích đánh giá tác động môi trường tự nhiên do dự án mang đến nhưng phần đánh giá tác động môi trường nhân văn thì chưa thật sự đi sâu Bước đầu chỉ quan tâm đến diện tích vùng bị ngập hoặc những phần đất cần di dời, giải tỏa… để triển khai công trình Còn tác động của những công trình đó khi triển khai sẽ tác động như thế nào đến môi trường nhân văn thì chưa thật sự đi sâu phân tích

Bảng1.2: Thống kê một số trạm thủy điện ở Việt Nam

(Nguồn [33])

Tên trạm thủy

điện Tên sông Thời gian xây dựng (năm xây dựng-năm hịan thành) N (MW) Tổng V hồ (triệu m3 )

Thác Bà Chảy 1960-1972 108-120 3940

Đa Nhim Đa Nhim 1961-1964 160 165

Hịa Bình Đà 1979-1989 1920 945

Trị An Đồng Nai 1985-1990 400 2800

Vinh Sơn Ba 1985-1991 66 -

Thác Mơ Bé 1990-1994 102 1470

Yali Sê San 1992-2000 720 -

Sơng Hinh Hinh 1994-2000 70 399

Pleikrong Sê San - 120 -

Sê San 3 Sê San 2002-1010 259 -

Sê San 4 Sê San - 340 -

Thượng

Kontum Sê San - 260 -

Đồng Nai 4 Đồng Nai - 288 1345,9

Đồng Nai 8 Đồng Nai - 200 1327,2

Đại Ninh Đồng Nai - 254 200,7

Buơn Kuốp Sê rê pốp - 85 -

Liên quan đến việc đánh giá ảnh hưởng của các công trình thủy lợi, thủy điện có các công trình nghiên cứu của tác giả Hòang Hưng gồm:

* Tác động công trình thủy lợi Dầu Tiếng đến các điều kiện tài nguyên môi trường sau 10 năm khai thác, Đề tài cấp Bộ, 8/1995

* Ảnh hưởng của công trình thủy điện Trị An đến chế độ thủy văn hạ lưu Đề tài nghiên cứu, Trường Đại học Tổng hợp Tp.HCM, 9/1995

* Đánh giá tác động môi trường, NXB Đại học quốc gia, 2007

* Những vấn đề cần quan tâm trong việc bảo vệ môi trường sau khi hòan thành quy họach thủy lợi, thủy điện trên hệ thống sông Đồng Nai; Báo cáo Hội nghị các khoa học tự nhiên, Đại học Tổng hợp Tp.HCM, 1995

* Tác động của việc xây dựng tòan bộ hệ thống thủy lợi, thủy điện trên lưu vực sông Đồng Nai đến môi trường tự nhiên và xã hội vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học quốc gia năm 2007

Ngòai ra còn có một số công trình nghiên cứu của các tác giả Lê Thạc Cán và của các

cơ quan chuyên môn như: Trung tâm công nghệ xử lý môi trường- Bộ quốc phòng, Liên đoàn địa chất miền Nam, Công ty xây dựng thủy điện sông Đà, Yaly, Hòa Bình-Sơn La, Tuyên Quang, Thác Bà, Trị An, Đa Mi-Hàm Thuận, Đại Ninh, Thác Mơ, Công ty khảo sát thiết kế điện 2…

Kết quả nghiên cứu của các tác giả nêu trên và các cơ quan chuyên môn cho thấy những ảnh hưởng của công trình thủy lợi, thủy điện đến môi trường tự nhiên tại khu vực khi các công trình thủy lợi, thủy điện xuất hiện gồm: Mực nước ngầm nâng cao; tăng độ ẩm cho đất; tăng độ ẩm không khí trong vùng; thu hẹp diện tích rừng tự nhiên; gia tăng mức độ xói lở ở hạ lưu; tạo ra những đọan sông chết…

1.2.2 Những nghiên cứu trên thế giới và trong nước về vấn đề đền bù, di dời, tái định cư trong quá trình xây dựng các công trình thủy lợi, thủy điện

Liên quan đến những ảnh hưởng của công trình thủy lợi, thủy điện đến môi trường nhân văn khu vực triển khai dự án có các nghiên cứu sau:

* Nghiên cứu của Ahmad và Sammy, 1981, Bartelmus, 1986- “Đánh giá tác động môi trường ở Ghana, vấn đề tái định cư- trường hợp dự án thủy điện Kpong”

(Environmental impact assessment in Ghana-an ex post evalution of the Volta Resettlement Scheme: the case of the Kpong Hydro-electric Project): Dự án thủy điện

ở Ghana cho thấy việc xây dựng các hồ chứa gây ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế xã hội của người tái định cư thì lớn hơn rất nhiều so với ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy rằng đời sống của người tái định cư không tốt hơn, thậm chí còn tệ hơn so với nơi ở cũ Điều đó thật cần thiết cho những người làm chính sách và lập kế hoạch rút kinh nghiệm [53]

* Vấn đề di dời, giải tỏa bắt buộc được thừa nhận là ảnh hưởng tiêu cực nhất của các dự án phát triển tài nguyên nước (hồ chứa của các nhà máy thủy điện) Khoảng 60 triệu người trên thế giới phải di dời do việc xây dựng các hồ chứa (Mc Cully, O.1996) Ngân hàng thế giới (World Bank) đã nhìn lại 192 dự án trên toàn thế giới từ năm 1986 đến 1993 và ghi nhận rằng có khoảng 4 triệu người phải di dời mỗi năm với khoảng 300 hồ chứa được xây dựng [69]

Các dự án phát triển tài nguyên nước, đặc biệt là các dự án hồ chứa, vấn đề đền

bù, di dân và tái định cư là một vấn đề phức tạp hay gây ra những rắc rối và có thể ảnh hưởng đến tâm lý dân cư và ổn định xã hội Diện tích mặt hồ chứa lớn nên số dân phải di dời nhiều, từ đó gây những ảnh hưởng đời sống người dân trong vùng, ảnh hưởng đến tình hình xã hội

* Quan điểm cho rằng di dời một bộ phận dân số là việc “hy sinh” một số ít người

để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều người hơn đang dần được thay đổi Chính sách của ngân hàng thế giới là hạn chế tối đa sự di dời Những người bị di dời cần phải được trợ giúp một cách tốt nhất

Hai ngân hàng có vai trò lớn trong việc xây dựng khung lý thuyết cho việc tái định

cư là Ngân hàng thế giới (World Bank) và Ngân hàng phát triển châu Á (Asian Development Bank)

* Ngân hàng thế giới là một trong những cơ quan viện trợ phát triển quốc tế đầu tiên đã đề ra chính sách về vấn đề tái định cư cho người dân bị giải tỏa Chính sách này được đưa ra như là một hướng dẫn nội bộ đến các thành viên vào tháng 2 năm

1980 Từ năm 1986-1993, Ngân hàng thế giới đã hỗ trợ cho các nước ở Đông Nam Á

và Nam Á tiến hành di dời và ổn định chỗ ở cho khỏang 2 triệu người Trong những năm gần đây, khỏang 100 dự án được Ngân hàng thế giới tài trợ với khỏang 600.000

hộ di dời ở Bangladesh, Indonesia, Pakistan và Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả khả quan

* Từ năm 1994, Ngân hàng thế giới không ngừng hòan thiện lý thuyết về tái định

cư Các dự án lớn trên thế giới đều lấy lý thuyết của Ngân hàng thế giới làm cơ sở cho việc thực hiện các chương trình tái định cư thuộc dự án

Chính sách tái định cư của ngân hàng thế giới nêu rõ:

- Tránh di dân bắt buộc ở bất kỳ nơi nào cho phép

- Giảm thiểu tái định cư nếu không thể tránh được di dân, đảm bảo những người phải

di chuyển được hỗ trợ, tốt nhất là theo chính sách của dự án, để họ có thể duy trì được mức sống tối thiểu bằng mức họ đã đạt được trước khi có dự án

Ba yêu cầu quan trọng của tái định cư bắt buộc là:

- Đền bù tài sản bị thiệt hại, nghề nghiệp và thu nhập bị mất

- Hỗ trợ di chuyển trong đó có cấp nơi ở mới với các dịch vụ và phương tiện phù hợp

- Trợ cấp khôi phục để ít nhất đạt tới mức sống họ có được nếu không có dự án