Động cơ thúc đẩy hãng hàng không quốc gia Việt Nam (VietNam Airlines) đầu tư trực tiếp vào Campuchia

Quá trình đầu tư ra nước ngoài giúp doanh nghiệp trưởng thành từng bước về năng lực tài chính, trình độ công nghệ- kỹ thuật và kinh nghiệm quản lý, đầu tư nhưng cũng đem đến không ít khó

I MỞ ĐẦU

Trong suốt chặng đường phát triển đất nước, đầu tư ra nước ngoài ngày

càng khẳng định vị thế và vai trò của mình, đóng góp tích cực vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và là bộ phận cấu thành không thể thiếu của nền kinh

tế Quá trình đầu tư ra nước ngoài giúp doanh nghiệp trưởng thành từng bước

về năng lực tài chính, trình độ công nghệ- kỹ thuật và kinh nghiệm quản lý, đầu tư nhưng cũng đem đến không ít khó khăn, thách thức khi mà quy mô vốn đầu tư ra nước ngoài của các doanh nghiệp còn nhỏ do tiềm lực tài chính hạn chế, mới chỉ bước qua giai đoạn thăm dò nên hiệu quả hoạt động đầu tư nhìn chung còn thấp, công tác dự báo thị trường chưa đủ mạnh để giúp doanh nghiệp định hướng đầu tư… Bởi vậy, mục tiêu thúc đẩy hiệu quả hoạt động đầu tư ra nước ngoài không chỉ cần các chính sách khuyến khích, tạo môi trường đầu tư trong nước và quốc gia sở tại mà cần cả sự nỗ lực tự thân của mỗi doanh nghiệp; đó là sự nhanh nhạy trong cập nhật thông tin, lựa chọn ngành và đối tác đầu tư hiệu quả với thế mạnh doanh nghiệp, tăng cường trình

độ quản lý, tích lũy nguồn lực và sử dụng hiệu quả đội ngũ lao động

Để thấy rõ hơn thực trạng đầu tư ra nước ngoài của một doanh nghiệp

Việt, em đã lựa chọn đề tài: “Động cơ thúc đẩy hãng hàng không quốc gia

Việt Nam (VietNam Airlines) đầu tư trực tiếp vào Campuchia” để nghiên

cứu

Có nhiều hướng để phân tích đề tài đã chọn, tuy nhiên với bài viết này,

em sẽ đi theo hướng đưa ra tình huống về quá trình đầu tư thành lập hãng hàng không quốc gia Campuchia- Cambodia Angkor Air của VietNam Airlines, vấn đề, hướng giải quyết vấn đề trong quá trình đầu tư và kết quả đạt được

II ĐỘNG CƠ THÚC ĐẨY VIETNAM AIRLINES ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP VÀO CAMPUCHIA

2.1 Động cơ thúc đẩy VietNam Airlines đầu tư trực tiếp vào Campuchia:

Đất nước Campuchia giàu tiềm năng đang vươn lên phát triển mạnh mẽ với các thành tựu kinh tế to lớn, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại và du lịch Thực hiện chính sách tự do hóa kinh tế và được coi là một trong những nền kinh tế cởi mở nhất châu Á, nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và phát triển du lịch của Campuchia mở ra cơ hội hợp tác trong nhiều lĩnh vực, nhất là lĩnh vực hàng không Theo ông Lê Minh Điển, chuyên viên Bộ Kế hoạch và Đầu

tư, luật đầu tư tại Campuchia khá thông thoáng, nguồn tài nguyên phong phú Campuchia nằm ở vùng trung tâm khu vực Đông Nam Á- khu vực có nền kinh tế phát triển nhanh và năng động với một thị trường đầy tiềm năng, đầu

tư vào Campuchia, nhà đầu tư không chỉ được hưởng lợi từ thị trường nội địa

mà còn có cơ hội xâm nhập thị trường ASEAN và ưu đãi tiếp cận thị trường châu Âu cùng các nước phát triển khác Sự gần gũi về vị trí địa lý, tương đồng văn hóa giúp các doanh nghiệp Việt, trong đó có VietNam Airlines phát huy tối đa lợi thế cạnh tranh khi xâm nhập thị trường này

Từ phía Chính phủ Campuchia, tại diễn đàn nâng cao khả năng hội nhập của doanh nghiệp Việt Nam ở Campuchia hồi cuối tháng 04/2009, ông Yeav Kim Hean, Tham tán Thương mại Vương quốc Campuchia tại Việt Nam, kêu gọi tăng cường đầu tư vào đất nước này để được hưởng ưu đãi, cũng như thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội hai nước; ngoài ra, việc ban hành các văn bản pháp quy nhằm bảo về quyền lợi nhà đầu tư như cam kết không phân biệt đối

xử, không bị quốc hữu hóa, không giới hạn vốn đầu tư, không bị can thiệp vào giá cả, được tự do chuyển tiền về nước cùng với tình hình chính trị tương đối

ổn định trong thập kỷ qua của Campuchia cũng là một trong những nhân tố cơ

bản tạo nên bối cảnh thuận lợi cho hoạt động đầu tư của VietNam Airlines nhằm đạt được mục tiêu trong tương lai gần

Cơ hội mở ra cho VietNam Airlines là rất lớn khi hiện nay, 40% khách quốc tế trước khi vào Campuchia qua trung chuyển tại Việt Nam Hợp tác thành lập hãng hàng không quốc gia Campuchia (Cambodian Angkor Air), VietNam Airlines có lợi thế hơn do khách hàng có thể chọn cách bay thẳng đến Campuchia hoặc đến Việt Nam rồi nối chuyến Hiện tần suất bay của Vietnam Airlines đến Campuchia khá lớn, gồm 10 chuyến đến Siem Reap và

3 chuyến đến Phnom Penh mỗi ngày và dự tính con số này con tăng cao hơn nữa trong bối hợp tác đầu tư sau này

Cơ quan “Societe Concessionaire des Aeroports” (SCA- Pháp), hiện quản lý và điều hành hoạt động hai sân bay quốc tế của Campuchia, dự báo rằng số chuyến bay và lượng hành khách tới Campuchia bằng đường không trong năm 2010 sẽ tăng gần 10% so với năm 2009, lượng khách thông qua cảng hàng không quốc tế Pochentong, thủ đô Phnom Penh tăng 5%, qua cảng hàng không Siem Reap tăng 8% và số chuyến bay tới sân bay này cũng tăng 4% so với năm 2009 Đó là cơ hội lớn cho VietNam Airlines khi quyết định đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh khi mà thị trường hàng không của Campuchia còn hạn chế và hiện tại không có hãng hàng không nào tại đất nước Chùa Tháp này thực hiện các chuyến bay nội địa, chủ yếu là giữa Siem Reap và Phnom Penh, sau khi hãng Siem Reap Airways bị Tổ chức hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) cấm bay vì không đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn quốc tế và chính thức phá sản năm 2008

Theo nhận định chung của SCA và ông Kajompoj Suesuwan- phó Giám đốc hãng hàng không Bangkok Airways, kinh doanh của ngành hàng không thế giới sẽ tăng trưởng mạnh trong năm 2010 do ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính toàn cầu đối với các nền kinh tế đã giảm nhiệt, đó là động lực rất lớn

cho quyết định đầu tư của VietNam Airlines nhằm mở rộng thị trường, tận dụng thời cơ tiến tới kinh doanh đạt hiệu quả cao nhất

2.2 Quá trình đầu tư trực tiếp vào Campuchia của VietNam Airlines:

2.2.1 Quá trình đầu tư:

Tối 26/07/2009, tại thủ đô Phnom Penh, Vương quốc Campuchia, trước

sự chứng kiến của lãnh đạo Chính phủ Việt Nam và Campuchia, đại diện

Vietnam Airlines và các đối tác của Campuchia đã công bố lễ ký kết hợp đồng liên doanh thành lập Hãng hàng không Quốc gia Campuchia (Cambodia Angkor Air) với mục tiêu chia sẻ lợi ích, hợp tác cùng phát triển

Cambodia Angkor Airlines có số vốn đầu tư ban đầu là 100 triệu USD, trong đó tỷ lệ góp vốn của Vietnam Airlines là 49%, chính phủ Hoàng gia Campuchia 29% và các đối tác khác của Campuchia 22% Theo ông Phạm Ngọc Minh, Tổng giám đốc VietNam Airlines, doanh nghiệp này sẽ hợp tác toàn diện và hỗ trợ tối đa cho Cambodia Angkor Air trong quá trình triển khai hoạt động, mở rộng và phát triển Theo định hướng, Cambodia Angkor Air sẽ hoạt động theo mô hình hãng hàng không truyền thống với tiêu chí an toàn, hiện đại, hiệu quả và được ưa chuộng Ban đầu, Cambodia Angkor Air chỉ hoạt động trên các chuyến bay nội địa, từ tháng 11/2009, hãng bắt đầu có các đường bay quốc tế đến Việt Nam và sau đó là một số nước trong khu vực châu Á

Cambodia Angkor Air sẽ có những lợi thế dựa trên quan hệ chặt chẽ của Vietnam Airlines với các tập đoàn lớn trên thế giới để đi thẳng vào dòng công nghệ hiện đại, với các thế hệ máy bay mới như Airbus 321-200, ATR 72-500 Bên cạnh đó, Vietnam Airlines sẽ hỗ trợ Cambodia Angkor Air trong các hoạt động bảo dưỡng, sửa chữa, hợp tác thương mại thông qua các thoả thuận với

nhiều ưu đãi đặc biệt Giai đoạn đầu, Vietnam Airlines sẽ ủng hộ về nguồn lực chất xám với các cán bộ quản lý, kỹ sư, thợ kỹ thuật, phi công, tiếp viên giàu kinh nghiệm để giúp Cambodia Angkor Air hoạt động hiệu quả và tuyệt đối an toàn Đồng thời, Vietnam Airlines sẽ giúp phía Campuchia đào tạo đội ngũ cán bộ người Campuchia có khả năng làm chủ công nghệ, quản lý một hãng hàng không hiện đại theo tiêu chuẩn quốc tế

Đầu tiên, VietNam Airlines đã chuyển giao cho Cambodia Angkor Air

ba máy bay hiện đại thế hệ mới gồm hai máy bay ATR72 - 500 để kịp thực hiện chuyến bay chuyên cơ VIP đầu tiên phục vụ Chính phủ Hoàng gia Campuchia; Airbus A321 - 182 ghế sẽ được giao trong đầu tháng 02/0099 Tháng 03/2010, Cambodia Angkor Air được bổ sung một chiếc ATR72 - 500 mới do hãng ATR trực tiếp bàn giao Đây là chiếc máy bay mở màn trong kế hoạch tiếp nhận 5 máy bay hoàn toàn mới mà VietNam Airlines đã chuyển giao đơn hàng để Cambodia Angkor Air khai thác trong năm 2010, gồm ba chiếc Airbus A321 - 200 và hai chiếc ATR 72 - 500, nâng tổng số máy bay của Cambodia Angkor Air lên 8 chiếc khi hãng chưa đầy 12 tháng tuổi Cũng theo kế hoạch, đến năm 2015, Cambodia Angkor Air sẽ khai thác một đội bay gồm 12 chiếc với độ tuổi máy bay trung bình trẻ nhất trong khu vực

Ngay sau lễ ra mắt, vào ngày 27/07/2009, hãng đã khai trương tuyến bay Phnom Penh, Siem Reap- chuyến bay nội địa đầu tiên kể từ khi hãng Siem Reap Airways chính thức phá sản năm 2008

2.2.2 Khó khăn gặp phải trong quá trình đầu tư:

2.2.2.1 Khó khăn từ cơ sở hạ tầng và hệ thống luật pháp:

Khi hợp tác đầu tư vào Campuchia, VietNam Airlines phải đối mặt với thực trạng cơ sở hạ tầng còn nhiều yếu kém, đặc biệt là các vấn đề về điện, viễn thông và công nghệ thông tin Nguồn điện ở Campuchia đang nhập từ

các nước láng giềng, có giá cao hơn so với Việt Nam và nhiều quốc gia khác nên ảnh hưởng đến sức mạnh trong cạnh tranh về giá của hãng so với các hãng hàng không khác có đường bay trực tiếp tới lãnh thổ Campuchia; hệ thống viễn thông còn lạc hậu làm hạn chế việc thu thập thông tin và kết quả truyền phát, chuyển đổi thành tín hiệu, do đó tốn kém chi phí trong việc kiểm tra, đánh giá lại; trình độ công nghệ thông tin còn nhiều yếu kém làm suy giảm năng lực hoạt động kinh doanh của Cambodia Angkor Air nói chung, VietNam Airlines nói riêng, vì trình độ công nghệ thông tin thấp nên cơ chế thanh toán được thiết lập mang tính chất thủ công, chủ yếu dùng tiền mặt, do vậy không tốt cho các giao dịch lớn về vé, việc giao dịch qua internet gặp nhiều khó khăn, công nghệ yếu kém làm giảm tỷ lệ giữa sản phầm đầu ra là lượng khách đi máy bay và doanh thu từ bán vé với sản phầm đầu vào là nguyên, nhiên, vật liệu, hệ thống máy móc, thiết bị, nhân lực phục vụ cho quá trình bay

Khi hợp tác đầu tư, VietNam Airlines còn phải đối mặt với tình hình luật pháp thiếu nhất quán của Campuchia, các bộ luật có thể thường xuyên bị điều chỉnh mà không thông qua trước, một số đạo luật liên quan đến các hoạt động kinh tế được ban hành nhưng chưa có nghị định hướng dẫn thực hiện; các quy định pháp luật giữa hai quốc gia chậm sửa đổi, đặc biệt là Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư, chậm tiến hành đàm phán và ký kết các văn kiện pháp

lý mới như hiệp định tránh đánh thuế hai lần, hiệp định hợp tác Lao động, hiệp định tương trợ Tư pháp… nên doanh nghiệp cần chuẩn bị chu đáo, linh hoạt để có thể đối mặt với mọi tình huống Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Tích, Trưởng ban Thông tin tuyên truyền Hội phát triển hợp tác kinh tế Việt Nam - Lào - Campuchia, thì cho rằng, theo quy định của Campuchia, các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài chỉ được phép thuê 10% lao động nước ngoài, trong khi đó lao động có tay nghề ở Campuchia rất thiếu, trình độ văn hóa hạn chế, đất đai và tài nguyên ở đây chủ yếu thuộc tư nhân nên doanh

nghiệp Việt phải thương thảo với từng người dân, Nhà nước không can thiệp,

do đó bất lợi của VietNam Airlines khi góp vốn đầu tư thành lập liên doanh Cambodia Angkor Air là quá trình thương thảo, đàm phán ký kết hợp đồng cung ứng nhiên liệu kéo dài, thiếu nguồn lao động kỹ thuật tay nghề cao, do

đó ảnh hưởng không nhỏ tới cơ hội và kết quả hoạt động kinh doanh

Ngoài ra, khi thực hiện đầu tư sang Campuchia, VietNam Airlines cũng gặp không ít khó khăn từ chính các cơ quan chức năng nước nhà Chính phủ chưa có chính sách và cơ chế đặc thù để hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp Việt Nam đầu tư sang Campuchia Trong quá trình thực hiện, nhiều quy định còn thiếu cụ thể, đồng bộ, nhất quán, nhiều điều khoản không còn phù hợp, không bao quát sự đa dạng của các hình thức đầu tư ra nước ngoài Cụ thể, theo điều 9 NĐ 78/2006/NĐ-CP, dự án đầu tư của VietNam Airlines buộc phải được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận và theo điều 18 của cùng nghị định, lợi nhuận thu được từ quá trình đầu tư này, nếu muốn đầu tư vào một liên doanh hàng không khác như vậy, VietNam Airlines buộc phải được Bộ

Kế hoạch- Đầu tư cấp giấy chứng nhận… các quy định này thực sự không còn phù hợp với quá trình và phương thức đầu tư trong giai đoạn hiện nay Đóng vai trò như những viên đá tảng mở đường cho dòng đầu tư Việt Nam ra nước ngoài là các Hiệp định, Nghị định thư, luật, thỏa thuận và các định chế pháp

lý trong nước và quốc tế khác liên quan trực tiếp và gián tiếp đến hoạt động đầu tư, lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, lao động qua biên giới quốc gia; các Hiệp định kinh tế, thương mại song phương vì thế được sử dụng như “mũi chủ công” tạo đột phá và mở cửa cho doanh nghiệp Việt thâm nhập vào thị trường một quốc gia khác Mặc dù vậy, trên thực tế, Việt Nam chưa có một quan hệ pháp lý trực tiếp cần thiết để triển khai các hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài song phương thuận lợi theo các tiêu chuẩn, nguyên tắc và thông lệ quốc tế hiện hành, các chủ trương và quy định chính thức mang tính pháp lý cần thiết nhằm định hướng và hỗ trợ cho các doanh nhân, doanh nghiệp trong

nước đầu tư ra nước ngoài cũng chưa đầy đủ và nhất quán, “khoảng trống” pháp lý chưa được lấp đầy để tạo ra môi trường đầu tư đồng nhất trong khuôn khổ quốc tế, do đó rủi ro cho các doanh nghiệp đi đầu tư là tương đối lớn và VietNam Airlines không nằm ngoài xu thế này

2.2.2.2 Khó khăn từ đối thủ cạnh tranh:

Với sự phát triển mạnh mẽ trong lĩnh vực thương mại và du lịch,

Campuchia hiện là điểm đến, là thị trường phát triển chiến lược của nhiều hãng hàng không, đặc biệt là là các hãng mạnh đến từ các quốc gia châu Á như hãng hàng không quốc gia Hồng Kông (Cathay Pacific), hãng hàng không quốc gia Hàn Quốc (Korean Airlines), hãng hàng không Phương Nam

và Phương Đông, Trung Quốc, hãng hàng không quốc gia Malaysia (Malaysia Airlines) Mặt khác, do không có một hãng hàng không lớn của riêng mình trước khi Cambodia Angkor Airlines ra đời, Campuchia đã áp dụng chính sách “vùng trời mở” và các hãng giá rẻ được chào đón nhiệt tình, trong đó phải kể đến Air Asia, Jet Star Asia hay SilkAir… Ngày càng có nhiều hãng tiến hành đàm phán với Chính phủ Campuchia để sớm mở đường bay trực tiếp tới nước này trong thời gian sớm nhất Do vậy sự cạnh tranh gay gắt giữa các hãng là không thể tránh, ảnh hưởng không nhỏ tới chiến lược hoạt động của VietNam Airlines khi lần đầu tiên quyết định đầu tư vào đất nước này Thời điểm ban đầu sau khi hợp tác thành lập, Cambodia Angkor Airlines chỉ hoạt động trên các chuyến bay nội địa Từ tháng 11/2009, hãng mới bắt đầu có các đường bay quốc tế đến Việt Nam và sau đó là một số nước trong khu vực châu Á Trong khi đó, từ Bắc Á, các hãng Cathay Pacific, Korean Airlines, Japan Airlines và Qatar Airways đều có các chuyến bay trực tiếp đến quốc gia này Cạnh tranh vào cửa ngõ khu vực Đông Dương của Vietnam Airlines có nguy cơ bị đe dọa

Từ phía Trung Quốc, ngày 12/07/2007, hãng hàng không Phương Nam đã khai thông tuyến bay từ Quảng Châu tới Angkor (Siem Reap), Campuchia và ngày 01/10/2007 công ty nhánh Vân Nam của hãng hàng không Phương Đông cũng đã khai thông tuyến bay từ Nam Ninh tới Phnom Penh, thủ đô Campuchia, và đây luôn là hai đối thủ lớn của các hãng hàng không thâm nhập thị trường Campuchia cho tới thời điểm hiện tại

Trước đó, tháng 12/2001, Đông Nam Á xuất hiện hãng hàng không giá rẻ đầu tiên là Air Asia (Malaysia) và nhanh chóng phát triển thành hãng hàng không lớn nhất khu vực, tích cực thu hút một lượng không nhỏ khách hàng tiềm năng trên toàn thế giới Điểm đỗ mới trong năm 2006 của họ là Campuchia, vào tháng 10/2006, Air Asia bắt đầu thực hiện các chuyến bay đầu tiên từ Phnom Penh và Siem Reap tới Bangkok và Kuala Lumpur và từng bước gặt hái nhiều thành công to lớn, phát triển mạnh mẽ chiến lược cạnh tranh về giá Jet Star Asia được hãng hàng không Qatas của Australia hậu thuẫn, cũng làm nên hiện tượng tương tự, khi bắt đầu mở các chuyến bay giữa Signapore và Campuchia SilkAir, chi nhánh khu vực của Singapore Airlines từng đưa ra mức giá 400 USD cho một chuyến khứ hồi, nhưng sự xuất hiện của Jet Star Asia buộc SilkAir phải giảm giá xuống một nửa Đây có thể coi là một sự thay đổi đáng mừng cho Campuchia, khi dân chúng có thêm những sự lựa chọn khác nhau, đồng thời cũng là một thách thức lớn cho các hãng hàng không khác khi muốn thâm nhập thị trường này, đương nhiên không ngoại trừ quá trình đầu tư của VietNam Airlines hồi tháng 07/2009 trong bối cảnh thương mại và du lịch Campuchia phát triển mạnh mẽ, khối lượng hàng hóa, hành khách chu chuyển bằng đường không ngày càng lớn và không ngừng tăng lên

Ngoài đối thủ cạnh tranh là các hãng hàng không đến từ các quốc gia khác- chủ yếu là các quốc gia châu Á, khi đầu tư vào Campuchia, liên doanh của VietNamAirlines với các đối tác Campuchia là Cambodia Angkor Air còn

phải đương đầu với Siem Reap Airways- hãng hàng không có trụ sở chính tại sân bay quốc tế Phnom Penh đã chính thức phá sản năm 2008 do thua lỗ nhưng trong thời gian gần đây, người phát ngôn chính thức của Siem Reap Airways cho biết, họ đang ở giai đoạn cuối của quá trình chỉnh trang để trở lại hoạt động Có thể nói, cùng với hãng hàng không Thái Lan- Bangkok Airway hoạt động trên đường bay từ Phnom Penh đến Siem Reap từ nhiều năm nay, đây là đối thủ chính cạnh tranh các tuyến bay nội địa với Cambodia Angkor Air khi hãng chính thức đi vào hoạt động

2.2.3 Hướng giải quyết vấn đề:

2.2.3.1 Đối với cơ sở hạ tầng và hệ thống luật pháp:

Theo những thỏa thuận đã đạt được, VietNam Airlines sẽ hợp tác toàn diện

và hỗ trợ tối đa cho Cambodia Angkor Air trong quá trình triển khai hoạt động, mở rộng và phát triển Nhằm khắc phục tình trạng yếu kém về viễn thông và công nghệ thông tin, giai đoạn đầu, Vietnam Airlines sẽ ủng hộ về nguồn lực chất xám với các cán bộ quản lý, kỹ sư, thợ kỹ thuật, phi công, tiếp viên giàu kinh nghiệm, trang thiết bị hiện đại để liên doanh hoạt động nhằm thu về hiệu quả tối đa với ưu đãi đặc biệt

Để tránh các rủi ro về luật pháp, chính trị trước khi trực tiếp đầu tư vào Campuchia, đại diện VietNam Airlines đã chuẩn bị kỹ càng từ khâu nghiên cứu thị trường, chính sách pháp luật và tập quán, thói quen, tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như chính sách thuế của quốc gia Chùa Tháp để đi đến lựa chọn cơ hội đầu tư phù hợp nhất, cụ thể là hoạt động đầu tư thành lập liên doanh hàng không với tên gọi “hãng hàng không quốc gia Campuchia- Cambodia Angkor Air”; nắm vững những quy định, điều luật của quốc gia, của các tổ chức kinh

tế khu vực và thế giới nhằm hạn chế và tránh các tranh chấp bất ngờ