Đặc điểm thị trường độc quyền: Một ngành được xem là độc quyền hoàn toàn khi hội đủ ba điều kiện sau: Thứ nhất, số lượng nhà cung cấp ít Thứ 2, sản phẩm độc quyền là sản phẩm không có nh
Trang 1CHƯƠNG 01: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
1.1 Khái niệm thị trường độc quyền:
Thị trường độc quyền là thị trường mà trong đó chỉ có một người bán (hoặc một người mua) hoàn toàn kiểm soát một ngành (thị trường) hay một lĩnh vực trong nền kinh tế Nhà cung ứng duy nhất này được gọi là nhà độc quyền Nếu tình trạng độc quyền do một nhóm người tạo ra thì gọi là độc quyền nhóm
1.2 Đặc điểm thị trường độc quyền:
Một ngành được xem là độc quyền hoàn toàn khi hội đủ ba điều kiện sau:
Thứ nhất, số lượng nhà cung cấp ít
Thứ 2, sản phẩm độc quyền là sản phẩm không có những sản phẩm thay thế tương tự Thứ 3, giá cả sản phẩm do công ty độc quyền quyết định Do là người duy nhất cung ứng
hàng hóa ra thị trường nên đường cung của nhà độc quyền chính là đường cung của ngành và đường cầu của thị trường chính là đường cầu đối với sản phẩm của nhà độc quyền
Thứ 4, đối thủ cạnh tranh không thể gia nhập ngành Các nhà độc quyền (hay những nhóm
độc quyền) sẽ tạo nên những rào cản khó khăn ngăn cản sự gia nhập thị trường như sử dụng bản quyền, lợi thế kinh tế theo quy mô,…
1.3 Nguyên nhân hình thành thị trường độc quyền:
Độc quyền do kết quả của quá trình cạnh tranh Trong quá trình cạnh tranh, các doanh
nghiệp sản xuất yếu kém khi quyết đinh sai lầm sẽ bị các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn thôn tính, chiếm lĩnh thị phần, và bị đào thải khỏi thị trường Trong trường hợp cực đoan nhất là, tất cả các doanh nghiệp khác đều bị đào thải và chỉ có duy nhất một doanh nghiệp tồn tại được trên thị trường thì doanh nghiệp đó sẽ trở nên trở thành độc quyền
Độc quyền do được chính phủ nhượng quyền khai thác thị trường Nhiều hãng trở thành
độc quyền khi được chính phủ nhượng quyền khai thác một thị trường nào đó và trở thành độc quyền, ví dụ như công ty được độc quyền cung cấp nuớc cho thành phố Ngoài ra còn có một số ngành do đặc thù kinh tế được coi là chủ đạo quốc gia nên chính phủ tạo cho một cơ chế có thể tồn tại dưới dạng độc quyền của nhà nước như quốc phòng, an ninh lương thực…
Độc quyền do chế độ bản quyền đối với phát minh, sáng chế và sở hữu trí tuệ Chế độ bản
quyền là một cơ chế bảo vệ những phát minh sáng chế, khuyến khích họ bỏ thời gian công sức để sáng tạo ra, góp phần nâng cao năng lực, chất lượng sản xuất
Độc quyền do sở hữu được một nguồn lực đặc biệt.Việc nắm giữ một nguồn lực hay một khả
năng nào đó sẽ khiến cho doanh nghiệp có thể chiếm lĩnh thị trường
1.4 Phân loại thị trường độc quyền:
Độc quyền tình thế: công ty được ưu tiên sở hữu một vài yếu tố sản xuất, ví dụ độc quyền
khai thác khoáng sản, khai thác cơ sở hạ tầng,…
Độc quyền hợp pháp: công ty được chính phủ nhượng quyền khai thác thị trường, ví dụ độc
quyền cung cấp điện, nước, độc quyền các sản xuất vũ khí… hay được bảo vệ bản quyền đối với phát minh, sáng chế, sở hữu trí tuệ, điển hình như độc quyền của Microsoft,…
Độc quyền tự nhiên: một công ty sẽ hiệu quả hơn nếu có thể giảm liên tục chi phi sản xuất khi
mở rộng qui mô sản xuất, ví dụ như độc quyền về mạng viễn thông, đường sắt,…
1.5 Hệ quả của thị trường độc quyền:
1.5.1 Độc quyền tình thế và độc quyền hợp pháp (Độc quyền thường):
Trong thị trường cạnh tranh, để tối đa hóa lợi nhuận của mình, doanh nghiệp sẽ sản xuất tại điểm thỏa điều kiện giá bằng với chi phí biên (P = MC), còn khi doanh nghiệp là độc quyền, để đạt
GVHD: TH.S NGUYỄN THỊ THU TRANG LỚP: K12401T
THÀNH VIÊN – MSSV:
BÙI THANH THI – K124010088 NGUYỄN NGỌC MAI – K124012208
Trang 2được lợi nhuận tối đa, doanh nghiệp sẽ xác định mức sản lượng tại điểm doanh thu biên bằng chi phí biên (MR = MC) Điều đó sẽ giúp nhà độc quyền bán được với giá cao hơn, sản lượng thấp hơn thị trường cạnh tranh và thu được lợi nhuận siêu ngạch
Hình 01: Mô tả thị trường độc quyền về một sản phẩm.
- Đối với thị trường cạnh tranh hoàn hảo thì điểm tối ưu là A (Q*, P*), tuy nhiên đối với nhà độc quyền để tối đa hóa lợi ích thì sản lượng sản xuất sẽ là Q < Q* và mức giá là P > P* Ta có: Nếu sản xuất từ Q đến Q* thì:
MB = ABQQ*
MC = ACQQ*
Lợi ích tăng thêm: ABC Ngược lại khi không sản xuất lượng trên thì tổn thất vô ích do độc quyền là ABC
Như vậy thị trường độc quyền đã sử dụng nguồn lực không hiệu quả
1.5.2 Độc quyền tự nhiên:
Do đây là độc quyền tự nhiên nên đường chi phí trung bình của hãng sẽ giảm dần khi quy mô sản xuất mở rộng, do đó đường MC cũng dốc xuống, nằm dưới đường AC
Trang 3Hình 02: Mô tả thị trường độc quyền tự nhiên về một sản phẩm.
- Theo nguyên tắc tối đa hóa lợi nhuận, nhà độc quyền sẽ sản xuất tại mức sản lượng Q1 và mức giá P1, lợi nhuận thu được là P1EGF
- Mức sản lượng hiệu quả của thị trường cạnh tranh hoàn hào là Qo và mức giá Po
Tổn thất phúc lợi do độc quyền gây ra là EJA, như vậy thị trường độc quyền tự nhiên
Tuy nhiên nếu đặt mức giá tại Po thì với việc mức giá này thấp hơn chi phí trung bình, hãng không đủ bù đắp các chi phí sản xuất và không thể tồn tại được trong thị trường
1.6 Giải pháp khắc phục thị trường độc quyền:
Tăng cạnh tranh cho doanh nghiệp độc quyền: luật chống độc quyền, ban hành những qui
định cho phép kiểm tra việc định giá và cung ứng sản lượng, các chính sách khuyến khích cạnh tranh
Áp đặt qui định cho doanh nghiệp độc quyền: áp đặt mức giá trần, đánh thuế, định giá bằng
chi phí trung bình, định giá theo chi phí biên, định giá 2 phần
Biến độc quyền tư nhân thành độc quyền Nhà nước: Nhà nước độc quyền các loại độc
quyền tự nhiên, những ngành trọng điểm quốc gia
Khi chi phí của thất bại về thị trường thấp hơn chi phí của chính sách công thì biện pháp tốt
nhất là Nhà nước không làm gì.
CHƯƠNG 02: ĐỘC QUYỀN TỰ NHIÊN TRONG DỊCH VỤ VẬN TẢI ĐƯỜNG SẮT TẠI
VIỆT NAM
2.1 Thực trạng thị trường độc quyền trong dịch vụ vận tải đường sắt Việt Nam:
2.1.1 Đường sắt Việt Nam: thị trường độc quyền tự nhiên:
2.1.1.1 Số lượng người mua bán trên thị trường:
Số lượng người bán: Hiện nay, dịch vụ vận tải đường sắt Việt Nam chỉ duy nhất do Tổng Công
ty Đường sắt Việt Nam cung cấp
Số lượng người mua: nhu cầu sử dụng dịch vụ đường sắt Việt Nam rất lớn, nếu tính trên đường sắt Thống Nhất thì đã có hai vạn hành khách đi tàu mỗi ngày
J
Trang 4Như vậy dịch vụ chỉ được một Tổng Công ty cung cấp cho một lượng khách hàng rất lớn như vậy là một trong những đặc điểm của độc quyền
2.1.1.2 Tính chất của hàng hóa, dịch vụ:
Không có sp thay thế Nếu ko đi tàu lửa của đường sắt vn thì ko còn đi tàu lửa của hãng nào khác được
Quyền quyết định giá của doanh nghiệp:
Tự định giá
Về giá cước vận tải hành khách, hiện vé tàu đang quá cao so với cước của nhiều loại hình vận tải khác Đơn cử, giá vé tàu nằm mềm, điều hòa Hà Nội - Sài Gòn của tàu Thống Nhất từ 1,7 triệu đồng/vé đến gần 2 triệu đồng/vé, trong khi giá vé ô tô từ Hà Nội đi Sài Gòn cũng giường nằm, máy lạnh chỉ trên dưới 1 triệu đồng/vé Nếu so với giá vé máy bay loại tiết kiệm của Vietnam Airlines (khoảng từ 1,4 đến 2 triệu đồng) thì vé tàu tương đương nhưng lại thua xa về thời gian và chất lượng dịch vụ
Như vậy lại khẳng định một lần nữa những yếu kém của ngành đường sắt, đặc biệt là giá cả quá đắt đỏ, là xuất xuất phát từ thế độc quyền, khép kín cửa ngành gây ra
2.1.1.3 Rào cản gia nhập ngành đường sắt Việt Nam:
-Chỉ có 1 hệ thống đường ray
- Chi phí đầu tư xây dựng quá lớn
- Bộ máy cồng kềnh
Chi phí lắp đặt cơ sở hạ tầng tương quan với số lượng người dùng (đặc điểm riêng của độc quyền tự nhiên):
Theo như phân tích, chi phí của việc cung cấp dịch vụ vận tải đường sắt rất lớn, tập trung chủ yếu vào hai việc chính:
Chi phí cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng: chi phí cho việc thiết lập đường ray, các trạm tàu,… Chi phí chi việc hoạt động: chi phí để duy trì một bộ máy khổng lồ với các công ty con và hơn
40000 lao động
Trong đó, chi phí đầu tiên là chi phí bỏ ra cho vốn đầu tư ban đầu, là loại chi phí bắt buộc nếu muốn gia nhập ngành Tuy nhiên sau khi đã ổn định thì chi phí này giảm đáng kể và chỉ duy trì ở mức tu sửa, bảo trì hệ thống
Vậy nên có thể thấy rằng chi phí sản xuất đối với các nhà cung cấp dịch vụ vận tải ngành đường sắt ban đầu rất lớn nhưng giảm dần theo quy mô người tiêu dùng Đó là một đặc điểm quan trọng của thị trường độc quyền tự nhiên
CHƯƠNG 03: HỆ QUẢ CỦA ĐỘC QUYỀN TỰ NHIÊN TRONG NGÀNH ĐƯỜNG SẮT TẠI VIỆT NAM
Độc quyền tự nhiên là một dạng thất bại trong ngành đường sắt tại Việt Nam
3.1 Phân tích tổn thất người tiêu dùng và phúc lợi xã hội dưới góc độ giá thị trường
Do ngành đường sắt là ngành độc quyền tự nhiên nên đường chi phí trung bình AC và đường chi phí biên MC dốc xuống khi càng có nhiều khách hàng sử dụng phương tiện vận tải ngành đường sắt MC luôn nằm dưới AC
Trang 5Hình 03: Tổng Công ty đường sắt Việt Nam quyết định giá và số lượng vé bán dựa trên chi phí
biên
Từ đó đến nay, trong vị thế độc quyền trong lĩnh vực cung cấp dịch vụ vận tải đường sắt, giá
vé tàu ngày càng tăng cao đến chóng mặt qua các năm, đặc biệt là vào các dịp nghỉ lễ, nghỉ hè hay Tết,… việc Tổng Công ty đường sắt Việt Nam luôn tăng giá quá nhạy đối với sự thay đổi của từng yếu tố chi phí làm cho Tổng Công ty đường sắt Việt Nam luôn giữ được lợi nhuận tối đa và người tiêu dùng luôn chịu thiệt trước sự tăng giá này
3.2 Phân tích tổn thất của người tiêu dùng và phúc lợi xã hội dưới góc độ sản lượng
Những phân tích về giá trên làm cho số lượng người tiêu dùng dịch vụ vận tải ngành đường sắt chấp nhận dịch vụ và trả tiền ít so với tiềm năng phát triển của ngành
3.3 Tổn thất phúc lợi khác do độc quyền gián tiếp gây ra cho người tiêu dùng
Về chất lượng tàu và cơ sở hạ tầng: Các ga tàu thì ngày càng xuống cấp.
Về vệ sinh: Các phòng vệ sinh trên tàu rất bẩn, chất thải đổ ngay xuống đường ray nơi đoàn
tàu chạy qua Vệ sinh trên tàu không đảm bảo
Về vận chuyển hàng: Mức độ liên kết rất yếu kém Vì tuyến đường bị cắt xé nhiều, nên khi
vận chuyển hàng hóa theo các đơn đặt hàng thông qua đường sắt thường không về đến nơi đến chốn
Về giờ giấc: Sự chậm trễ ở các chuyến tàu thường xuyên xảy ra, lịch tàu luôn luôn bị chậm.
CHƯƠNG 04: GIẢI PHÁP CHO ĐỘC QUYỀN NGÀNH ĐƯỜNG SẮT TẠI VIỆT NAM
*Bài học kinh nghiệm
Cụ thể ở Đức, Nhà nước làm đường ray sau đó giao cho tư nhân sử dụng đường ray làm dịch
vụ vận tải có thu phí Cách đây 10 năm, đã có 260 công ty tư nhân ở Đức tham gia vào vận tải đường sắt.Và nhờ các hãng xe lửa cạnh tranh với nhau quyết liệt để giành thị trường và lôi kéo khách hàng nên chất lượng phục vụ hành khách không ngừng được nâng cao, các sự số được giải quyết rất nhanh
4.1 Giải pháp của tư nhân
Trang 64.1.1.1 Tăng cường kiểm tra, giám sát các hoạt động bán vé công khai minh bạch và thực hiện bình
ổn giá vé
+ Giúp hành khách thuận tiện hơn trong việc đặt, mua vé, nhất là trong những dịp cao điểm như lễ, Tết…
+ Hành khách có thể thanh toán tiền với nhiều hình thức thanh toán khác
- Hạn chế :
+ Số lượng vé mỗi hành khách được đặt mua mỗi lần bị giới hạn
+ Giới hạn đối tượng mua vé qua mạng: giai đoạn đầu, hệ thống bán vé điện tử chỉ phục vụ khách cá nhân
+ Quy trình phối hợp giữa ngành đường sắt, hệ thống ngân hàng, bưu điện vẫn chưa đồng bộ +Người dân chưa hiểu, chưa quen với hình thức mua vé qua mạng, nhất là với người già, người dân lao động không quen với công nghệ
4.1.1.2 Kết nối mạng giao thông vận tải chung
Tổng Công ty đường sắt Việt Nam nên thực hiện kết nối với mạng giao thông vận tải chung, đầu tư xây dựng hạ tầng đồng bộ để nâng cao năng lực vận tải, nhất là với vận tải đường bộ
+ Tận dụng lợi thế phát triển của các ngành giao thông vận tải khác.
+ Nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng đến nơi đến chốn các đơn đặt.
Gây phức tạp trong công tác quản lý; tốn kém thêm chi phí nhân công, chi phí quản lý, chi phí xây dựng cơ sở hạ tầng
4.2 Giải pháp của Nhà nước
4.2.1 Can thiệp vào giá
Nhà nước có thể can thiệp vào giá vé tàu thông qua việc trực tiếp ấn định giá hoặc theo hình thức trợ giá
+ Tránh tình trạng ép giá
+ Hành khách tiết kiệm được một khoản chi phí
- Hạn chế :
Giải pháp này không triệt để vì chỉ giải quyết được bề nổi tảng băng là giá, phần chìm là chất lượng thật sự của ngành đường sắt Việt Nam vẫn chưa được giải quyết
4.2.2 Tách bạch quản lý hạ tầng với kinh doanh vận tải, khuyến khích tư nhân tham gia vào vận tải
đường sắt
Tiến hành cổ phần hóa các đơn vị vận tải để đảm bảo hoạt động vận tải có sự cạnh tranh minh bạch.Các công ty tư nhân tham gia vận tải đường sắt sẽ được cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp Nhà nước
+ Tách quản lý hạ tầng ra khỏi kinh doanh vận tải sẽ góp phần tiến đến chuyên môn hóa các công việc, phân rõ trách nhiệm của từng đơn vị vụ trách
+ Thị trường cạnh tranh trong việc cổ phần hóa các đơn vị vận tải sẽ tạo áp lực buộc các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nâng cao chất lượng, hạ giá thành và người tiêu dùng sẽ được hưởng lợi
Trang 7Là giải pháp mới nên có thể gây khó khăn cho công tác quản lý, thực hiện đấu thầu cũng như giao việc cho các doanh nghiệp tư nhân, nhất là khi số lượng doanh nghiệp tư nhân đăng kí tham gia đông
