Tìm hiểu hiện tượng mê tín dị đoan của tầng lớp thanh niên, sinh viên ở một số trường đại học tại hà nội, thực trạng nguyên nhân và khuyến nghị

Ngoài các buổi lễ hội truyền thống, sinh hoạt tôn giáo trong đạo Phật còn gắn liên với các buổi đi lễ chùa của nhân dân vào ngày mùng một đầu tháng, ngày rằm, hoặc là thực hiện việc ăn

KỶ YẾU KHOA HỌC

ĐỀ TÀI CẤP CƠ SỞ NĂM 1998

Đề tài: TÌM HIỂU HIỆN TƯỢNG MÊ TIN DI DOAN

CỦA TẦNG LỚP THANH NIÊN, SINH VIÊN

Ở MỘT SỐ TRƯỜNG ĐẠI HỌC TẠI HÀ NỘI:

THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN

VÀ KHUYẾN NGHỊ

Cơ quan chủ trì: Viện chủ nghĩa xã hội khoa học Chủ nhiệm đề tài: Thạc sĩ Bùi Thị Minh

Thư ký đề tài: Cử nhán Nguyễn Dương Hùng

“Rin bop OO Pa SEE

HÀ NỘI- 1998

1 Thac si Bui Thi Minh (Chu nhiém dé tai)

2 PTS Phan Thanh Khoi

1 NCV Lê Thanh Bình: Những sinh hoạt tôn giáo, tín

ngưỡng hiện nay sen HH nick 1

2 NCV Trần Kim Bình: Mấy suy nghĩ về tình hình tín

ngưỡng tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội 7

3 NCV Dinh thi Minh Châu: Đặc điểm nhân cách, tình

thần và nhận thức xã hội của thanh niên, sinh viên

hiện nay e«-cceeeeereeerrerrittrrttirriitriiririrerree 15

4 NCV Nguyễn Thị Hà: Những sinh hoạt tôn giáo,

tín ngưỡng hiện nay (đạo Phật) 28

5 NCV Phạm Thu Hiền: Thực trạng mê tín dị đoan ở nước

ta biỆn nẠY su nhưng Hàn HH 14103 em ee 35

ó NCV Nguyễn Dương Hùng: Một số loại hình mê tín

đị đoan ở nước ta hiện nay -<cseccesx 43

7 NCV Nguyễn Dương Hùng: Thực trạng, nhu cầu

tôn giáo, tín ngưỡng trong các tầng lớp thanh niên,

sinh viên hiện nay ở Hà Nội -.- - <2 58

§.PTS Phan Thanh Khôi: Ý nghĩa và tâm quan trọng của

các văn bản gần đây của Đảng đối với đời sống tín

TIPƯỠNG - Ăn nh HH1 1921231 111001011 0 901 68

9 PTS Nguyễn Quốc Phẩm: Góp bàn về tín ngưỡng dân gian

và mê tín đị đoan -<«s sen re §2

10 PTS Nguyễn Quốc Phẩm: Khái quát chung về tôn giáo,

tín ngưỡng, mê tín đị đoan ss-esseeeese 90

11 NCV Lê Huy Thực: Về tính chất phức tạp và vấn để xác

định bản chất của tôn giáo ssceeeieeesee 100 12.NCV Phạm Hữu Xuyên: Bước đầu tìm hiểu nguyên

nhân của những hiện tượng tôn giáo, tín ngưỡng

trong sinh viên một số trường đại học hiện nay 113

13 Kết quả khảo sát của 6 trường Đại học - 117

14 Tài liệu tham khảo -.-. -x sec neneseeiererreerrrrrie 147

Lê Thanh Bình Viện CNXHKH

Hiện nay chúng ta đang sống trong một bầu không khí mới: đất nước đổi mới trên mọi mặt: kinh tế, văn hoá, xã hội Trong đó mỗi một

người chúng ta đều có quyền tự khẳng định mình, được sống và làm việc

theo pháp luật Và cái quan trọng là được biểu hiện nhu cầu về tâm linh của cá nhân mình: có quyền tin hay không tin vào một tôn giáo nào đó

Nghị quyết đại hội VII của Đảng đã ghi rõ: “Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tỉnh thần của một bộ phận nhân dân Đảng và Nhà nước ta tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân, thực hiện

bình đẳng, đoàn kết lương giáo và giữa các tôn giáo” ' Vậy tôn giáo, tín

ngưỡng là gì 2 Tôn giáo, tín ngưỡng còn có các tín ngưỡng như: thờ phụng tổ tiên, thờ kính các vị anh hùng của dân tộc Trong bài viết này chỉ xin đề cập đến các sinh hoạt tín ngưỡng, sinh hoạt tôn giáo trong đạo

Phật

Người Việt Nam thường ngoài tôn giáo của mình đều có thờ phụng

tổ tiên Thờ cúng tổ tiên nghĩa là lập bàn thờ tại nhà và cúng bái trong

những ngày giỗ tết Bỏ tổ tiên không thờ phụng tức là quên nguồn gốc,

quên ởng bà cha mẹ đã sinh dưỡng mình - là đứa con bất hiếu Chính vì vậy trong những này giỗ người Việt Nam thường tụ hợp đông đủ tại gia đình người trưởng nam Trong những ngày ấy thường có mâm cơm đặt lên bàn thờ mời các cụ và người được giỗ về hưởng Người Việt Nam luôn cho rằng vong hồn gia tiên luôn ở gần mình, tiếp xúc với mình qua việc

' Văn kiện dai hoi VIL Dang cộng sản Việt Nam, nha xuất bản sự thật, Hà Nội, 1987.

lòng hiếu thảo của mình Khi có mỗi biến cố xảy ra trong gia đình, gia

chủ đều khấn vái gia tiên, trước là để trình bày sự kiện, sau là để xin sự phù hộ giúp đỡ Các biến cố đó có thể là việc hiếu, hỉ, mùa có của mới,

gạo mới, gặp may mắn trong làm ăn, con cái thị đỗ, vợ sinh con .,hay trong nhà có người ốm đau, gặp những chuyện không hay như buôn bán

thua lẽ, bị kiện cáo

Ngoài sinh hoạt tín ngưỡng thờ phụng tổ tiên, nhân dân Việt Nam

còn có sinh hoạt tín ngưỡng thờ cúng các vị anh hùng dân tộc Cũng giống như trong đạo Phật, các sinh hoạt tín ngưỡng này gắn chặt với các

buổi lễ hội Thiết nghĩ rằng cũng cần phải hiểu sơ qua về nghi thức của một lễ hội hiện đại Mặc dù là lễ hội truyền thống nhưng nhập gia tuỳ tục, đất lẻ quê thói nên nghi thức của một lễ hội truyền thống hiện đại ở mỗi

làng quê mỗi khác Ngoài ra, tuỳ thuộc vào điều kiện hoàn cảnh, nên việc

tế tự, rước sách của lễ hội truyền thống không hoàn toàn lặp lại mô hình

của thời quá khứ Mức độ thay đổi do chính ban tổ chức, ban khánh tiết của từng lễ hội cụ thể bàn bạc, quyết định Tuy vậy các lễ hội truyền

thống vẫn có những nội dung chủ yếu như:

- Tiến hành việc cúng tế, rước kiệu với các trang phục và tiến trình của thời quá khứ tuy có sự gia giảm,châm chước ít nhiều Nói chung nhân đân ta vẫn rất coi trong việc cúng tế, rước kiệu trong tiéng nhạc của

phường bát âm, phường đồng văn Nghệ thuật đánh trống tế cũng là một nét van hoá truyền thống đáng được trân trọng Tuy nhiên các nghi thức

khấn vái, quỳ lạy cũng được cải tiến phù hợp với điều kiện thực tế

- Bên cạch việc cúng tế, rước sách, các lễ hội ngày nay thường chú trọng tiết mục lễ dâng hương.

kỹ thuật, đốt pháo bông ban đêm

Sinh hoạt tín ngưỡng thờ phụng các vị anh hùng dân tộc gắn liền với các ngày lễ hội lịch sử nổi bật như lễ hội chiến thắng Đống Đa, Hội

Đền Hùng, Hội Đên Lý Bát Đế, Hội Hai Bà Trưng, Hội Dóng

Lễ hội chiến thắng Đống Đa được tổ chức tại gò Đống Đa, thành

phố Hà Nội Đây là lễ hội lớn được tổ chức vào mùng 5 tháng giêng hàng năm để kỷ niệm chiến thắng oanh liệt ngày mùng 5 tháng riêng năm Kỷ Dậu (1789) của vua Quang Trung chống quân xâm lược nhà Thanh Nghỉ

thức có lễ đốt pháo, rước thần chiến thắng, rước rồng Ngoài ra vào ngày này nhân dân thường mang vàng hương tới đốt tại gò Đống Đa để

cúng cho những vong hồn của các binh lính của vua Quang Trung đã hy

sinh cũng như siêu độ cho mấy vạn quân Thanh đã bỏ mình nơi chiến địa

Hội Đền Hùng hay giỗ tổ Hùng Vương là một hội lễ tưởng niệm 18

đời vua Hùng Hội được tổ chức vào ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm

tại quần thể di tích núi Hùng (gồm Lăng Miếu, đến chùa, giếng nước)

thuộc huyện Phong Châu tỉnh Vĩnh Phú Nghi lễ gồm có các cuộc rước

truyền thống: rước kiệu, rước voi, rước lọng thần Vào ngày này nhân dân

nhiều làng trong vùng đều tích cực tham gia với các đồ lễ như bánh dây,

xôi màu, vàng mã Phần kết thúc của lễ hội là các trò vui như thi rước kiệu, thi hát xoan

Hội đền Lý Bát Đế tục gọi đền Đô thờ 8 vị vua Triểu Lý Lễ hội

kéo đài 3 ngày (từ 15 đến 18 tháng 3) để kỷ niệm vua Lý Thái Tổ lên

ngôi Ngày thứ nhất được mở đầu bằng nghỉ lễ tạ ơn Thánh Mẫu, tổ tiên

và thần linh Ngày thứ hai là cảnh rước kiệu của 8 ông vua Lý long trọng

Ngày thứ ba là các cuộc thi đấu cờ tượng trưng cho ngày mở nước

hùng Hội có nhiều nghỉ lễ suy tôn tưởng nhớ các vị nữ anh hùng và có tổ chức biểu diễn các điệu múa cổ Tiêu biểu nhất là hội đền Bát Môn ở Hà Tay tổ chức 3 lần trong một năm: ngày 6/3, ngày 4/9 và 24/12

Vào tháng 4 hàng năm, ở huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội có tổ chức Hội Dóng nổi tiếng Với hàng trăm người tham dự và với các đám rước lớn, đốt pháo hoa, múa cờ lệnh, dâng lễ vật lễ hội diễn lại sự tích

và chiến công hiển hách chống ngoại xâm của người anh hùng Dóng

Với lịch sử chống giặc ngoại xâm hiển hách, dân tộc Việt Nam luôn tưởng nhớ đến các vị anh hùng dân tộc như Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo Hàng năm, trên khấp mọi miền của đất nước đã diễn ra hàng

mấy chục các lễ hội tưởng nhớ đến các vị anh hùng của dân tộc

Trên đây chỉ là một số lễ hội tiêu biểu Các lễ hội đó vừa mang tính chất tín ngưỡng, vừa mang tính văn hoá Đó cũng chính là biểu hiện lòng

biết ơn, lòng tưởng nhớ của thế hệ mai sau đối với các thế hệ trước đã

không tiếc xương máu giữ gìn đất nước Đó cũng chính là truyền thống lâu đời của người Việt Nam: uống nước nhớ nguồn, ăn quá nhổ kẻ trồng

cây Các lễ hội đó mang tính chất tín ngưỡng vì vào các ngày đó nhân dân

khắp nơi về dự lễ hội đều thấp nén hương cầu mong các vị anh hùng dân

tộc linh thiêng phù hộ cho gia đình, dân tộc luôn luôn may mắn, sống hoà

thuận, mùa màng tươi tốt, hạnh phúc bền lâu

Các sinh hoạt tôn giáo trong đạo phật cũng gắn liền với các buổi lễ hội Nhưng khác với các buổi lễ hội lịch sử nới trên, các buổi lễ hội trong đạo phật gắn chặt với giáo lý của đạo phật và thường để phụng thờ các

đức phật trong đạo phật Tham gia các lễ hội trong đạo phật thường là các

tín đồ trung thành của đạo phật hoặc những người khác không phải là tín

đồ của đạo phật nhưng ít nhiều cũng tin theo các giáo lý của đạo phật Có

Hội Chùa Dâu là hội của bốn ngôi chùa Tứ Pháp ở vùng Dâu, hội được tổ chức ở làng Thuận Thành-Hà Bắc và cả ở một số làng thuộc Hải

Hưng giáp với Hà Bắc Chính hội được tổ chức vào ngày mùng 8 tháng tư

để kỷ niệm ngày sinh của Phật Mẫu Man Nương Hội có nghỉ lễ tắm

tượng Phật và rước Phật Mẫu cùng bốn vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi,

Pháp Điện để diễn lại sự tích Phật Mẫu Man Nương - một cô gái Việt

Nam hoá thân thành Phật Ngoài ra hội còn có nghỉ lễ rước nước, cầu mưa

là nghi lễ truyền thống của vùng

Hội chùa keo được tổ chức vào 13 đến 15 tháng chin ở huyện Vũ

Tiên, Thái Bình Đây là hội lễ Phật gắn với sự tích Dương Không Lộ thời

Lý Phần nghi lễ có lễ dâng bánh, lễ tắm tượng Phật; lễ rước thánh Các

trò vui gồm có thi bơi chải, thi đọc văn cúng lễ thánh, thi thổi kèn, thí đánh trống

Hội Chùa Láng được tổ chức tại Chùa Láng thuộc quận Đống Đa

Hà Nội Chùa Láng là ngôi chùa chính trong quần thể di tích liên quan

đến Từ Đạo Hạnh - một vị thiền sư Triều Lý (thế ký XI) Hội mở vào ngày mùng 7 tháng 3 âm lịch và 15 năm mới mở một lần Phần nghỉ lễ

của hội là có đốt pháo để làm lễ “dấu thần”, rước kiệu và rước tượng

thánh, có các cô gái múa nhạc, múa bài bông các nghỉ lễ trên được tiến hành theo hành trình qua các chùa trong quân thể để diễn lại sự tích của

Từ Đạo Hạnh Hội chùa Láng tuy 15 năm mới mở một lần nhưng là một

lễ hội độc đáo, để lại nhiều ấn tượng và thu hút nhiều làng ở quanh vùng cùng tham gia

Hội chùa Thầy được tổ chức ở tỉnh Hà Tây Chùa Thầy là ngôi

chùa trong cụm di tích kiến trúc Phật - thuộc núi Sài Sơn huyện Thạch

pháp Sư triéu Lý: Từ Đạo Hạnh Hội có nghỉ lễ rước Phật và cuộc hành

hương của các du khách theo dọc các chùa, hang, động trong quần thể di tích Có nhiều trò vui, đặc biệt là trò múa rối nước truyền thống

Hội lễ Chùa Hương là một lễ hội độc đáo, được đông đảo quần

chúng nhân dân tham gia Chùa Hương là một hệ thống Chùa nằm sâu

_ trong vùng núi của tỉnh Hà Tây Hội được tổ chức vào dịp đầu tháng hai

và kếo dài suốt trong mấy tháng xuân Phần lễ nghỉ là lễ Phật thông qua cuộc hành hương đi tìm dấu tích Phật tổ và viếng thăm phong cảnh

Hương Sơn của khách thập phương

Trên đây chỉ là một số lễ hội tiêu biểu của đạo Phật Tuy các lễ hội

đều có các phần như lễ Phật, rước Phật nhưng mỗi lễ hội đều có những

nét độc đáo riêng Đó cũng chính là những nội dung mang tính văn hoá

phong phú, đa dạng Cùng gắn với đạo Phật, cùng thờ Phật nhưng mỗi một lễ hội lại mang đậm bản sắc truyền thống của từng địa phương, và cao hơn nữa là biểu hiện lòng tín, lòng khát khao mơ ước của nhân dân hướng tới Đức Phật, cầu mong Đức Phật phù hộ cho những mong muốn

đời thường trở thành hiện thực Tham dự các buổi lễ hội, ngoại trừ những tín đồ trung thành của đạo Phật, những người tham gia khác ít nhiều đều tin tưởng, hướng tới Đức Phật, cầu mong Đức Phật phù hộ cho bản thân,

cho gia đình luôn gặp nhiều may mắn, hạnh phúc trong cuộc sống Ngoài các buổi lễ hội truyền thống, sinh hoạt tôn giáo trong đạo Phật còn gắn liên với các buổi đi lễ chùa của nhân dân vào ngày mùng một đầu tháng,

ngày rằm, hoặc là thực hiện việc ăn chay niệm Phật, cầu kinh vào một số ngày nhất định trong tháng Vào các ngày đó, ngoài việc đi lễ chùa người

ta có thể tiến hành các nghỉ lễ trên tại gia đình mình./.

phục hồi và phát triển; trong đó có sự phục hồi những phong tục tập quán

văn hoá cổ truyền của dân tộc đặc biệt các loại hình tín ngưỡng tôn giáo ở

nhiều địa bàn khác nhau Nhìn chung các tín ngưỡng tôn giáo này bị chi phối bởi ba tôn giáo là Phật, Đạo, Nho đặc biệt là chuộng đạo Phật theo truyền thống của người phương Đông

Từ quan niệm của người xưa cho rằng con người có linh hồn và đời sống con người hiện hữu thì ngắn ngủi và có chu kỳ nên tín ngưỡng tôn giáo

trên nhiều địa bàn đều thờ cúng ba đối tượng chính: thờ cúng vong linh tổ tiên đã khuất, thờ cúng thần linh ngự trị khắp cõi và thờ cúng vật linh tồn tại quanh ta

Riêng ở Hà Nội, tín ngưỡng tôn giáo cũng đang phục hồi theo chiều hướng tự phát

Theo số liệu của Hội Phật giáo Trung ương hiện nay trên địa bàn Hà Nội có khoảng 500 đình chùa Riêng ở 5 huyện ngoại thành thì tuỳ theo số

Xã trong huyện mà số lượng đình chùa nhiều hay ít.Phần lớn là mỗi xã có 1 đình, ¡ chùa - còn trong thành phố thì rải rác không đều nhau; phần lớn đều

là những di tích xưa mang dấu ấn lịch sử, tồn tại từ thời xa xưa - nhiều nơi là nơi thờ tự những người anh hùng dân tộc

Nói chung, chính quyển các cơ sở đều tôn trọng những nơi thờ tự theo

tín ngưỡng dân gian của nhân dân - Đó là những nơi thờ tự có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh của nhân dân Mái đình, ngôi chùa tồn tại trong tâm thức của nhân dân là hình ảnh một chốn thân thương, là nơi thờ

mảnh đất sinh sống của mình Nhìn chung, hệ thống tín ngưỡng tôn giáo trên địa bàn Hà Nội hàm chứa những điều tốt và còn nhiều điều lạc hậu - nhưng

trên thực tế người dân cũng cảm nhận được - đúng hay sai và mức độ thể

hiện cũng tuỳ nơi tuỳ lúc và tuỳ những đối tượng khác nhau

Sự lính thiêng là yếu tố đặc trưng không thể thiếu tại các địa điểm hành sự tín ngưỡng

Hàng năm ở các ngôi đình lằng cũng diễn ra những nghỉ thức tế lễ các

vị thành hoàng làng - có làng thờ 2,3 vị có làng thờ 5,7 vị thành hoàng đều là

phúc thần tạo nên một sự đa dạng về diện mạo và thể hiện tâm linh, tôn giáo giữa các làng Việc thờ thần làng với chức năng bảo vệ và phát triển

cộng đồng Trên thực tế, thần hoàng làng phần lớn là do các triều đình phong

kiến phong chức cho những người có công với triểu đình và làng xã - cũng

có thể do dân suy tôn tuỳ theo công đức (ví dụ thờ ông tổ nghề của làng .) Ngoài ra các thổ thần của làng: thần núi, thần suối, thần cây

Hệ thống thờ tổ tiên lại gần như cốt lõi của các tôn giáo mới lập ở Việt Nam - nhiều người thường coi đạo tổ tiên như một phần của đạo Phật - bàn thờ được coi là nơi thờ Phật và tổ tiên

Thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng phổ biến ở địa bàn Hà Nội, chỉ phối sâu

sắc nếp nghĩ lối sống, phong tục tập quán, hình thành những đường nét diện mao văn hoá tinh thần của dân tộc Nhân dân ta xem thờ cúng tổ tiên là đạo

làm người và là yếu tố cần thiết để hình thành diện mạo tỉnh thần và lối sống

của người Việt Nam, nhân dân ta có thói quen dâng hương trước bàn thờ, nơi đền miếu đình chùa, cần một hiện vật linh, một không khí thiêng, thiếu sự

linh thiêng này không tạo nên tâm thế giao cảm âm dương, giảm hẳn sức

mạnh của nghỉ lễ;khai thác mặt lành mạnh của tín ngưỡng trong mọi lĩnh vực

của đời sống, góp phần tăng cường khối đoàn kết dân tộc, ổn định xã hội,

răn đe cái ác, khuyến khích cái thiện làm bền đẹp quan hệ giữa người với

vũ trụ - thiên địa vạn vật nhất thể - mùa xuân là bắt đầu một chu kỳ đổi mới

của đất trời và con người theo hướng tốt hơn Vì thế ngày đầu năm là ngày

thiêng liêng người ta mong muốn những điều tốt lành và cầu mong với niềm

tin là những mong ước ấy trở thành hiện thực Vì thế, vấn đề tín ngưỡng tâm linh nếu chỉ nhìn nhận một phía thì sẽ là phiến diện, không hợp tình hợp lý

Chúng ta không thể bỏ qua chức năng thánh thiện của tín ngưỡng, bỏ qua

nhu cầu tâm linh sâu xa và thiết yếu của con người

Những khách thập phương đến chùa để thoả mãn nhu cầu văn hoá tâm linh, vấn cảnh tâm th mong được yên tĩnh để tìm đến những khoảng khắc

thanh lọc hiếm hoi của tâm hồn để tạm quên đi mọi khó khăn nhọc nhằn của

đời thường để sống với cõi hằng tâm của riêng mình Đây cũng là chỗ những

kẻ buôn thần, bán thánh lợi dụng khai thác để kiếm lời Chính vì vậy mà cần phải phân biệt tín ngưỡng và các hiện tượng mê tín dị đoan Đánh giá đúng vai trò quản lý nhà nước và quản lý xã hội trong việc giáo dục và nâng cao chất lượng đời sống văn hoá tỉnh thần của nhân dân đặc biệt là thanh niên

sinh viên hiện nay, nâng cao trình độ nhận thức, định hướng tư tưởng để xây

dựng một lối sống trong sạch lành mạnh, ý thức công dân nghiêm túc có tác phong công nghiệp hoá Với định hướng chính trị vững vàng như vậy thì thanh niên sinh viên sẽ nhận diện rõ mặt trái của tín ngưỡng tôn giáo và phê

Tuy nhiên, việc cải tạo ý thức tôn giáo là một công việc đầy khó khăn

và lâu dài đòi hỏi phải thường xuyên quan tâm chú ý, phải tiến hành công phu tỷ mỷ, một loạt biện pháp linh hoạt mềmdẻo trong một thời gian dài

Chúng ta không thể thô bạo bỏ qua chức năng thánh thiện của tín

ngưỡng, bỏ qua nhu cầu tâm linh sâu xa và thiết yếu của con người, khai thác mặt lành mạnh của tín ngưỡng nhằm răn đe cái ác khuyến khích cái

thiện, làm bền đẹp quan hệ giữa người và người - Mặt khác, hạn chế và từng

Trên thực tế, việc phục hồi các lễ hội, những tín ngưỡng dân gian,

những sinh hoạt mang tính cộng đồng làng xã, bên cạnh các mặt tích cực tốt

đẹp, còn nhiều yếu tố tiêu cực diễn ra và tác động xấu đến tâm lý tình cảm

của không ít các bộ phận dân cư ở các độ tuổi và mọi tầng lớp trong đó không ít là thanh niên và một bộ phận là sinh viên (xem bói, mua thẻ, đoán

tướng số, tung tiên mua hàng mã, tiền vàng âm phủ để tế lễ cầu nguyện xin

trúng quả trong kinh doanh buôn bán, cầu tài, cầu lộc .)

Lợi dụng sự nhẹ dạ cả tin và ham muốn thực dụng không ít kẻ hành nghề mê tín dị đoan đã trục lợi và gây rối làm mất trật tự an ninh xã hội Khảo sát thực tế một số chùa trên địa bàn Hà Nội chúng tôi thấy, bên cạnh việc trùng tu các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh cũng như việc khôi

phục các lễ hội truyền thống - một số nơi phần nghỉ lễ đã nhuốm sắc màu mê tín dị đoan vào những ngày mồng một và ngày rằm hàng tháng khách đến lễ

rất đông trong đó lượng thanh niên sinh viên không phải là ít

Qua các phiếu thăm dò và tìm hiểu ở một vài trường đại học cho thấy: nhiều thanh niên tin rằng có số mệnh, cũng nhiều người đến chùa để cầu lộc,

cầu tài, cầu thỉ trót lọt các kỳ thi, giải hạn Niềm tin về một cối thiêng của

nhu câu tâm linh là một hiện tượng có tmột bộ phận thanh niên sinh viên

Theo kết quả điều tra về hiện tượng tín ngưỡng tôn giáo trong sinh viên tại khu vực Hà Nội của Viện chủ nghĩa xã hội khoa học - Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 1998, trong tổng số 582 phiếu thu về chúng tôi

nhận thấy: các sinh viên còn thiếu sự hiểu biết thấu đáo, ít được giải thích hướng dẫn nên còn có những quan niệm cho rằng Phật giáo là một học

thuyết vô thần gần với đời sống thực tiễn mang nặng tính chất sinh hoạt văn

hoá - cũng có ý kiến cho rằng giữa Phật giáo và khoa học có những điểm tương đồng, hỗ trợ cho nhau phát triển - khi trả lời cho câu hỏi:

Bạn có hay đến những nơi đình, chùa không? thì phiếu trả lời như sau:

- Thỉnh thoảng: 366 phiếu chiếm tỷ lệ 62,9%

- Hiếm khi: 180 phiếu,chiếm tỷ lệ 30,9%

Trả lời cho câu hỏi: “Bạn hay vào chùa vào ngày nào? thì số phiếu trả lời như sau:

- Rằm, mồng 1: 96 phiếu,chiếm tỷ lệ 16,5%

- Ngày lễ hội: 322 phiếu,chiếm tỷ lệ 55,3%

~ Ngày thường: 166 phiếu,chiếm tỷ lệ 28,5%

Khi trả lời “lý do bạn đến các nơi trên” thì số phiếu trả lời là:

- Để nghiên cứu văn hoá: 303 phiếu,chiếm tỷ lệ 52,1%

- Nghiên cứu tâm linh: 59 phiếu,chiếm 10,1%

- Nghiên cứu tâm linh và văn hoá: 145 chiếm 24,9%

- Cầu may cầu phúc: 117 phiếu,chiếm 20,1%

- Cầu duyên, cầu bạn: 55 phiếu,chiếm tỷ lệ 9,4%

Tuy nhiên, qua điều tra khảo sát thực tế chúng tôi thấy trong hàng loạt hiện tượng mê tín dị đoan xảy ra trên địa bàn Hà Nội cũng có sự có mặt của thanh niên sinh viên: tín bói chỉ tay, bói bài tây, bói chén, tin lá số tử vi, tin

hướng mồ mả, tin hướng bàn thờ và cũng kiêng nhiều thứ

Từ tín ngưỡng tôn giáo đến mê tín dị đoan là một khoảng cách vô

hình, một bước chuyển không rõ ràng - nhưng chính ở đây là ranh giới của lý

tính thể hiện trình độ văn hoá và khoa học - dưới góc độ văn hoá chúng tôi thấy: Tín ngưỡng, tôn giáo là một di sản văn hoá lớn trong đời sống tỉnh thần

của người Việt Nam mang ý nghĩa văn hoá và sinh hoạt văn hoá

Hình thức, thể chế tổn tại của tín ngưỡng dân gian là những quy định

những tục lệ do cộng đồng quy định gắn với phong tục tập quán và mang

tính bản địa Tín ngưỡng dân gian chưa hẳn là niềm tỉn tôn giáo

Điều khác biệt ở chỗ tôn giáo là phải nói đến tổ chức chặt chế của hệ

thống giáo lý, tín điều và những nghỉ lễ bắt buộc (Phật giáo, Đạo giáo, Thiên

chúa giáo .) Sức mạnh tôn giáo được vận hành theo tập quán hoặc tuân thủ nghiêm ngặt theo quy định của từng tôn giáo

Bên cạnh những tôn giáo trên, nhiều người còn tin vào những hình thức ma thuật, vào điểm lành dữ, tướng số, bói toán, đồng bóng Những

hiện tượng này có khi đứng riêng lẻ, có khi lại hoà lẫn với các hoạt động tôn

giáo khác Nhiều người quá nhẹ dạ, cả tin, lãng phí nhiều thời gian, tiền của với các nghỉ thức, lễ cúng phô trương, nhiều hình thức cúng tế mang

màu sắc mê tín đị đoan

Nhẹ dạ cả tin và ham muốn thực dụng là những điểm yếu mà những

kẻ buôn thần bán thánh lợi dụng và gây rối Hạn chế và từng bước loại trừ hiện tượng này, một mặt phải nâng cao nhận thức của thanh niên, mặt khác phải làm trong sạch hoá môi trường hoạt động tín ngưỡng là một nhiệm vụ bức thiết hiện nay Vì vậy, phân biệt tín ngưỡng và các hiện tượng mê tín dị đoan - Đánh giá đúng vị trí của tôn giáo tín ngưỡng và coi đó như là một nhu cầu văn hoá tỉnh thân của nhân dân sẽ có tác dụng thiết thực trong quản lý

xã hội và giáo dục tư tưởng cho thanh niên

Dưới góc độ văn hoá, tín ngưỡng tôn giáo và lễ hội văn hoá trên một

phương diện nhất định là cần thiết vì nó chứa đựng những nội dung văn hoá nhất định; đáp ứng nhu cầu tỉnh thần của nhân dân, góp phần làm cho cuộc

sống tốt đẹp hơn Tuy nhiên, điều đáng quan tâm hiện nay là nhiều chùa chiền, đình, miếu vốn là những danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử đang bị những kẻ xấu lạm dụng Tín ngưỡng tôn giáo đang bị nhiều người lợi dụng, biến dạng thành mê tín dị đoan làm ảnh hưởng sâu sắc và để lại nhiều hậu

quả nặng nề gây không ít phiền hà cho con người và xã hội

Dưới danh nghĩa phục hồi văn hoá truyền thống và tạo các điểm du lịch hấp dẫn để làm kinh tế, người ta đua nhau tu sửa lại hệ thống đình chùa, tạc thêm tượng, đúc thêm chuông và tổ chức các lễ hội linh đình gây tốn kém

và lãng phí tiền của nhiều gia đình, dòng họ cũng đua nhau củng cố nhà

thờ họ, sửa sang phần mộ tổ tiên, quy tập nghĩa trang theo dòng họ, viết gia pha Tình hình đó, đã khiến cho nhiều người không phải là Phật tử cũng thích đi chùa, thích dự các lễ hội và khiến cho nhiều người cũng phải băn

cho xã hội

Van dé tin ngưỡng tôn giáo đang được xem xét, nhìn nhận khách quan

và thực chất hơn theo quan điểm khoa học ,

Tôn giáo với tư cách là một phương diện cửa đời sống tỉnh thần con người, là phương thức biểu hiện của tâm linh và đời sống tâm linh, cái làm

nên cái phong phú phức tạp chỉ riêng con người mới có Đời sống tôn giáo và hoạt động tôn giáo của con người có thể và cần phải được nhìn nhận như một

hiện tượng văn hoá, một hoạt động văn hoá tập thể của con người và cộng đồng

Tôn giáo là một nhu cầu có thật tổn tại thực tế trong đời sống con người và loài người Tuy nhiên, nhìn nhận và đánh giá vấn để này như thế nào lại là một công việc không kém phần phức tạp và tế nhị Điều này đòi

hỏi Đẳng và Nhà nước phải hết sức quan tâm để giải quyết vấn đề này một

cách có hiệu quả mà không trái với chính sách tôn trọng tự do tín ngudéng của nhân dân Điều này phù hợp giá trị và ý nghĩa nhân bản của con người

Có thể khai thức mặt tích cực này của tôn giáo (nhất là trong đạo Phật vốn

thịnh hành ở phương Đông và gần gũi với con người Việt Nam)

Trong vấn đề tư tưởng thì việc xoá bỏ ảnh hưởng tư tưởng tôn giáo là một nhiệm vụ lâu dài, phức tạp Nó gắn liền với quá trình cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng CNXH Đó cũng là kết quả của một quá trình chuyển

biến cách mạng của sự phát triển xã hội trên các lĩnh vực: Kinh tế, Văn hoá,

giáo dục và khoa học kỹ thuật - Phương hướng cơ bản là không ngừng nâng cao trình độ văn hoá, kiến thức khoa học kỹ thuật cho nhân dân lao động,

nâng cao hiểu biết và tạo mọi điều kiện cho mọi người dân được thực hiện

quyền lợi và nghĩa vụ của người công dân đối với đất nước Đó là phương

pháp có hiệu quả nhằm giúp cho quần chúng từng bước thoát khỏi ảnh hưởng

của tôn giáo Mặt khác, cần tuyên truyền thế giới quan duy vật biện chứng

Mác - Lê Nin, nhân sinh quan cách mạng, tạo điều kiện cho nhân dân lao động hiểu biết về quy luật phát triển khách quan của tự nhiên cũng như đời

sống xã hội, nắm được đường lối chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước, đồng thời coi trọng phát triển sản xuất, ổn định và cải thiện dần đời sống vật chất, văn hoá tỉnh thân của nhân dân

Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê Nïn về tôn giáo, từ nhận

thức khoa học để thấu hiểu quy luật của tự nhiên và xã hội, đấu tranh cải tạo thế giới bằng thực tiến cách mạng để xây dựng cuộc sống mới Chúng ta sẽ

từng bước xoá bỏ những tư tưởng lạc hậu cũng như những phong tục tập quán xấu do ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo còn tổn tại hiện nay

Bác Hồ, Đảng và Nhà nước ta luôn luôn quan tâm và chỉ đạo các địa

phương có đồng bào theo tín ngưỡng tôn giáo phải quan tâm hơn nữa tới tình

cảm và trách nhiệm đối với tổ quốc, đối với mọi tâng lớp nhân dân Đó cũng

là chính sách tôn giáo nhất quán của Đảng và Nhà nước ta từ trước tới nay /

DAC DIEM NHAN CACH, TINH THAN VA NHAN THUC XA HO

- CỦA THANH NIÊN SINH VIÊN HIỆN NAY

Dinh Thi Minh Chau

I Dat van dé

Bai viết trong khuôn khổ của đề tài nghiên cứu về hiện tượng mê tín d

đoan ở thanh niên sinh viên, cho nên vấn đề được đặt ra sẽ bàn đến trong bố

cảnh này

Thanh niên sinh viên là nhóm xế hội đặc biệt trong giai đoạn phá

triển của đời người Về thể chất (theo tuổi đời) đó là lớp người đến độ phá: triển chin mudi, sung sức cả về sức khoẻ thể chất, về tỉnh thần và khả năng trị

tuệ Trạng thái tỉnh thân đang ở trong giai đoạn nhậy cảm đối với những giá trị mới Ở họ quá trình du nhập giá trị diễn ra nhanh hơn so với nhóm người khác

Với nhận định về đặc điểm chung và phổ biến như vậy để đi đến phân tích đặc điểm nhân cách, đời sống tỉnh thần và nhận thức xã hội của thanh niên sinh

viên Mê tín dị đoan cũng là một hiện tượng liên quan đến trình độ nhận thức,

trạng thái tỉnh thần vả tình cảm đồng thời là phương diện quy chiếu hệ giá trị

trong nhân cách của thanh niên sinh viên

Trong xu hướng nổi bật có tính thời đại và phổ biến trên toàn cầu hiện nay là sự phục hưng và phát sinh nhiều loại hình tôn giáo khác nhau trên thế giới, nước ta cũng không nằm ngoài xu hướng đó Tình hình đó được xem là một bối cảnh xã hội vĩ mô tác động đến quá trình xã hội hoá nhân cách của thanh niên nói chung và thanh niên sinh viên nói riêng hiện nay Trong bối cảnh

xã hội vĩ mô như vậy xuất hiện nhiều nghịch lý như: hiện tượng tôn giáo tín

ngưỡng và mê tín phát triển và chiếm lĩnh cả lòng tin của những người có học vấn cao, điều đó đi ngược lại nhận định thông thường rằng khi xã hội phát triển ngày càng văn minh, trình độ nhận thức của con người được nâng lên thì hiện

tượng tên giáo sẽ mất đi Nghịch lý này sẽ dẫn đến cần phải nhận định vấn đề ở

khía cạnh khác trước Ví dụ từ góc độ giá trị, định hướng giá trị, từ vấn đề nhar

cách của con người, đến nhu cầu tâm linh trong đời sống tỉnh thần của họ Đây cũng là vấn đề chính cần quan tâm trong mục viết này

1I - Các khái niệm

1 - Thanh niên sùth viên:

Trước hết sinh viên là những người ở độ tuổi thanh niên (dưới 25 tuổi)

đang học tập ở bậc cao đẳng hoặc đại học Họ là trí thức trẻ trong tương lai gần

Do có trình độ học vấn ở bậc cao, cho nên trong chừng mực có thể, sinh viêr

được xếp vào tầng lớp trí thức

2 - Nhán cách:

Nhân cách là một con người, một cá thể riêng biệt được xác định bởi

xã hội đương thời (mà anh ta đang sống) ` Cách định nghĩa này nhấn mạnk vai trò điều kiện xã hội - yếu tố thời đại đối với sự hình thành nhân cách của con người

3 - Nhận thức xã hội:

Sự nhận thức của con người chủ yếu về các mối quan hệ xã hội, quar

hệ giữa cá nhân với xã hội trong đó có bản thân chủ thể con người Nhận thức

xã hội còn thể hiện chủ yếu thông qua hệ thống giá trị của cá nhân và xã hội

4 - Giá trị và định hướng giá trị:

- Có nhiều cách định nghĩa giá trị, ở đây nêu cách định nghĩa của tù

điển tiếng Đức: "Giá trị là ý nghĩa tích cực của một chủ thể hoặc khách thể

trong mối quan hệ với những chủ thể hoặc khách thể khác" Trong tâm lý học giá trị tương đương với "tâm thế” hay "Thái độ” - một trạng thái sẵn sàng là co

sở định hướng trong hành vi và hoạt động của con người

- "Định hướng giá trị là những định hướng vào những giá trị xã hội nào

đó” (1.Jkon) - "Định hướng giá trị là phương thức chủ thể sử dụng để phân biệt

!, Theo từ diển "Từ ngoại lai" Tiếng Hung

các sự vật theo ý nghĩa của chúng đối với chính mình, từ đó hình thành nộ dung cơ bản của xu hướng, động cơ hoạt động” - Trong định hướng giá trị cc quan hệ đến các mặt nhận thức, ý chí và cảm xúc trong sự phát triển nhân cách (Trích từ: Giá trị - định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị - Chươn;

trình KX.07.04)

II - Những đặc điểm nhân cách của thanh niên sinh viên

1 - Những quan điểm phán tích đặc điểm nhân cách:

a) Điều rõ ràng nhất là: Nhân cách là hàm số của các biến số xế hội

trong đó bao gồm các điều kiện xã hội vi mô như: gia đình, các quan hệ liên

nhân cách gần gũi của cá nhân từng con người (cha mẹ, ông bà, anh em, quai

hệ họ hàng ) và các điều kiện vĩ mô như: điều kiện và hoàn cảnh xã hội chun; của đất nước ở đó diễn ra các sự kiện xã hội (những biến đổi xã hội về kinh tế chính trị, văn hoá )

Sự tích hợp các điều kiện xã hội vĩ mô và vi mô góp phần chủ yếu và‹

quá trình hình thành nhân cách cuá thế hệ thanh niên đương thời ở vào bất ki

thời đại nào Bởi vậy thế hệ thanh niên sinh viên ngày nay cũng có một phôn;

nhân cách khác rất nhiều so với các thế hệ thanh niên sinh viên trước đây Š\ khác biệt đó là: một thế hệ sinh thời trong thời kỳ chiến tranh, với hệ thống gỉ:

trị cựu truyền kết hợp với chủ nghĩa anh hùng cách mạng nhằm tới mục tiêu cac

nhất là giải phóng dân tộc, đặc biệt là trong khung cảnh của nền kinh tế bac cấp; và một thế hệ sinh ra trong thời bình, với trào lưu mở cửa và quốc tế hoá

với sự phân rã giá trị cựu truyền kết hợp với nhu nhập văn hoá và giá trị mới tỉ bên ngoài; và đặc biệt là trong khung cảnh của kinh tế thị trường Trên bìnl diện thế giới, lớp thanh niên sinh viên ngày nay sống trong thời đại với đặc

điểm là biến đối cực kỳ nhanh trên mọi lĩnh vực của đời sống vào thập kỷ cuố

của thế kỷ XX Người ta đã đưa ra cả chục xu hướng lớn bao trùm ở quy mé

thế giới, trong đó có vấn đề "Sự hồi sinh của tôn giáo" và "chiến thắng cia ci

nhân” - Xu thế này ảnh hưởng đến nhân cách sinh viên một cách rõ nét Mặ

khác, ngay bản thân xã hội biến đổi cũng đòi hỏi những sự thay đối của cor

người để có những con người phù hợp với xã hội Ngày nay con người là mục

tiêu, là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội, con người phải được giá

dục, đào tạo, có nhân cách phát triển đáp ứng được đòi hỏi của xã hội, thế gié

hiện đại; những con người có đặc điểm nổi bật!

- Tính nhân văn - nhân bản - nhân ái

- Khoa học và duy lý

- Một nhân cách công dân có bản sắc riêng, có cá tính

- Có năng lực nghề nghiệp, tay nghề cao

- Có tính độc lập tự chủ, tự giác và giỏi thích nghỉ

Trong số các đặc điểm về nhân cách của con người vừa nêu trên, "khoz

học và duy lý” được xem là một trong những đặc điểm của con người hiện đại

đó là các giá trị cùng tổn tại song song với các giá trị đối lập với "khoa học và

duy lý”, đó là niềm tin tôn giáo, mảnh đất tiền đề của mê tín đị đoan

Hành vi mê tín dị đoan thường hay xẩy ra trong những hoàn cảnh thực hành tôn giáo, là biến tướng của thực hành tôn giáo, đôi khi hình thức của nó lại dường như không gắn với loại tôn giáo nào cả Thông thường thông qua đó nó

biểu đạt mong muốn gặp may hoặc sự đạt được một kết quả công việc cụ thể

thuần tuý hàng ngày Xét về mặt giá trị, mê tín dị đoan có sự khác biệt về căn bản so với giá trị tôn giáo ở chỗ mê tín dị đoan dâu Sao cũng có mục đích vụ

loi, vat chat va thực tế, còn tôn giáo dé cao sự linh têng, sự thánh thiện có tinh gid tri - tính thần Người ta nhận thấy quá trình gia tăng và phát triển về số

lượng các tôn giáo khi có những biến đổi lớn diễn ra trong xã hội Những hành

vi mê tín dị đoan - vì thế cũng tăng theo, đặc biệt là trong hoàn cảnh tính bấp bênh xã hội tăng lên ở các lĩnh vực khác nhau trong đời sống xã hội

Đề cập đến những đặc điểm nhân cách của thanh niên sinh viên vì

vậy cẩn phải đặt trong bối cảnh của xã hội nước ta đang có nhiều biến đổi,

mà đổi mới là một trong những cột mốc để phân đoạn các thời kỳ phát triển

khác nhau ở nước ta

! , Trích từ nguồn tài liệu KX07 - 04

b) - Bản chất của nhân cách: Theo cách nói của Mác, con người là tổn;

hoà các mối quan hệ xã hội Nhân cách chính là bán chất xã hội của con người được hình thành thông qua quá trình xã hội hoá Trong nhân cách, định hướn; giá trị được xem là chỉ tiêu đo đạc tính xã hội, là thành tố cấu thành của nhân cách Bên cạnh những đặc điểm sinh học của con người duy trì con TƯỜI ví mặt bản năng, định hướng giá trị giữ vai trò thể hiện xã hội hoá hành vi của coi người, hướng hành vi của con người đưới sự kiểm soát của nhận thức và ý chí

Vì vậy cần quan tâm đến vấn đề định hướng giá trị như là đặc điểm của nhân cách

c) - Những đặc điểm của sự biến đổi xã hội trong giai đoạn hiện nay ‹ nước ta ảnh hưởng đến sự hình thành định hướng giá trị nhân cách cúc thanh miên sinh viên

Những xu hướng biến đổi xã hội có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đối vớ thanh niên sinh viên là: sự chuyển đổi từ nền kinh tế bao cấp sang nền kinh té

thị trường và quá trình đô thị hoá Những nhân tố đó đưa đến những xu hướng biến đổi về tính chất các mối quan hệ xã hội, về quy mô và quan hệ gia đình diễn ra quá trình phân giã giá trị truyền thống và khủng hoảng giá trị ở tầng lớr thanh niên, sự thúc đẩy quá trình cá nhân hoá và phát triển tự do cá nhân Trong xu hướng đó, toàn bộ hệ giá trị và định hướng giá trị nhân cách của thank niên sinh viên được sắp xếp lại và hình thành những yếu tố mới trong đó có cả

xu hướng phát triển niềm tin tôn giáo và mê tín dị đoan với tư cách là một giá trị Trong toàn xã hội, xu hướng phục hưng và phát triển các tôn giáo, sự lan tràn các hoạt động thực hành tôn giáo như là một loại hoạt động thường ngày và

trở thành được chuẩn hoá ở mọi tầng lớp dân cư, trong mọi gia đình, đã phần

nào có tác dựng làm dung hoà và tồn tại song song giữa hai loại giá trị dối lập: khoa học và niềm tin tôn giáo ở cùng một chủ thể là thanh niên sinh

viên Đây sẽ là một đặc điểm nổi bật nhất trong nhân cách sinh viên Như thế,

yếu tố tôn giáo là nguyên nhân chính đưa đến hiện tượng trên Nhận định trên

rất phù hợp với kết quả điều tra xã hội học của Viện nghiên cứu tôn giáo,

(Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia) - Khi điều tra nhu cầu tôn

giáo so với như cầu thiết thân khác, người ta tìm hiểu thứ tự ưu tiên của 13 nhu

cầu khác nhau Nhận thấy sự khác biệt rất lớn giữa hai nhóm trí thức (tần

độ đại học) và có tôn giáo (ki tô) và không tôn giáo Ở cả hai thành phố ló

của nước ta là Hà nội và thành phố Hồ Chí Minh, nhóm trí thức Ki tô giáo xê

ưu tiên nhu cầu tôn giáo thứ hai trong số 13 nhu cầu nêu ra, ngược lại ở nhói trí thức không kitô giáo xếp nhu câu tôn giáo ở thứ hạng 13 - tức thứ hạng cu¿

cùng trong bảng thứ hạng trên'

Có thể đi đến một kết luận rằng yếu tố tôn giáo có khả năng làm dun

hoà và bao chứa được các giá trị đối lập nhau trong cùng một chủ thể Tu

nhiên có thể giải thích hiện tượng trên từ góc độ tâm lý xã hội: GS TS Platolố

k.k cho rằng "sự sợ hãi tạo ra thần thánh" Theo Lênin: "tôn giáo là một hiện

tượng tâm lý xã hội, cội rễ xã hội của tâm lý đó đồng thời cũng là của tôn giáo"

Tuy cội nguồn xã hội của người nguyên thuỷ và người vô sản có khác nhat nhưng cái chung giữa họ là trong cả hai trường hợp ý thức tôn giáo đều nảy sint

từ "sự sợ hãi" - "luận điểm này là cái chìa khoá để hiểu được sự xuất hiện vi

tính đai dẳng của sự mê tín ở cả những con người hiện đại có một trình độ kiết

thức khá đây đủ, đôi khi còn ở cả những người có trình độ văn hoá cao nữa"

_ "Sự sợ hãi” chính là một hiện tượng tâm lý khiến tình trạng mê tín dị đoan tăng

lên, nhất là trong tình trạng bất ổn định vẻ kinh tế - xã hội " 2

Thử phân tích những yếu tố xã hội có liên quan đến hiện tượng tâm lý

"sự sợ hãi", khi đặt quá trình tâm lý này trong bối cảnh xã hội hiện nay: biến đổi xã hội diễn ra với tốc độ nhanh, mạnh và trên diện rộng, ở hầu hết mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Hiện nay xã hội Việt Nam đứng trước hai xu hướng

biến đổi với tính chất vừa nêu trên: đô thị hoá và chuyển đổi sang kinh tế thị

trường Hai nhân tố này có liên quan như thế nào đối với sự xuất hiện "sự Sợ hãi” với con người nói chung và sinh viên nói riêng ? Khi phân tích nguyên

nhân và biểu hiện của hiện tượng mê tín dị đoan ở thủ đô Hà Nội, một nhà xã

° "Về tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam” NXB-KHXH-H.1996, tr 158-160 (Số liệu điểu ra XHHỳ)

?, Theo "Mê tín dị doan-những khía cạnh tâm lý xã hội học của nó”-Trong “cuộc sống xã hội va tam lý xã hội"-

Tuyển tập lược thuật- Viện TTKHXH-H 1987.

hội học Việt Nam đưa ra nhận xét 74% các hiện tượng cầu cúng xuất phát 1 nguyên nhân xã hội, trong đó sự bất ổn định về nghề nghiệp góp phần tạo ra cl

số mê tín dị đoan cao nhất ở nhóm người được điều tra

Có rất nhiều nguyên nhân xã hội dẫn đến tâm trạng lo âu, sợ hãi của co người Trong xã hội Việt Nam hiện nay có thể đưa ra một số loại nguyên nhâ

và tình hình xã hội được xem như nguyên nhân của hiện tượng trên như sau:

1 - Đô thị hoá và những hệ quả xã hội của nó: Quá trình đô thị hoá ké

theo sự di dân từ nông thôn ra đô thị, dẫn đến sự xáo trộn cơ cấu và tổ chức đi sống gia đình ở các vùng nông thôn, người nông thôn ra đô thị sinh sống chị

sự may rủi lớn về cơ hội kiếm sống và sự thay đổi lối sống, dẫn đến một giz đoạn quá độ ở họ với đặc trưng là "cảm giác mất gốc, bơ vơ"; "về quê thấ

mình là người tỉnh, ở tỉnh thấy mình nhà quê" Người nông thôn di động lê

thành phố cần có sự bấu víu vào một cái gì đó khiến cho họ nhận được cảm giá

cộng đồng, ví dụ như các hội đồng hương giữ được vai trò này Đối với than

niên sinh viên cũng vậy Trường đại học chỉ có ở các đô thị lớn Rõ ràng cá

sinh viên từ nông thôn ra thành phố học tập chịu sức ép lớn hơn do sự xáo trộ:

lối sống - một trong những nguồn gốc của sự lo lắng, sợ hãi tiềm ẩn trong tân

lý của họ Điều này cộng hưởng và làm tăng mối lo âu, tâm trạng lo sợ nếu tron;

trường hợp họ rơi vào trạng huống phải đối mặt với các mâu thuẫn xã hội khác

2 - Kinh tế thị trường được xem là môi trường chung nhất và rộng nhất hội tụ đầy đủ khích thích tố đối với các quá trình xã hội Sự cạnh tranh là mộ trong những yếu tố kích thích chủ yếu nhất và quan trọng nhất Cạnh tranh l:

động lực phát triển đồng thời tạo ra tính bấp bênh, bất ổn định do sự đào thả

thường xuyên khiến con người luôn luôn phải trong tình trạng phấn đấu và hoài

thiện (đây là mặt tích cực của cạnh tranh), và cũng vì vậy con người cũng í

được nghỉ ngơi hơn, khi trạng thái thư giãn giảm xuống hoặc mất di thì stres: xuất hiện - nguyên nhân của những sự sợ hãi bên trong, thể hiện ra bên ngoà bằng trạng thái căng thẳng xã hội và xung đột xã hội

sinh viên "sợ hãi” gì? Đời sống của sinh viên gắn với học đường, ở dc

thường xuyên diễn ra thi cử, kiểm tra có nghĩa là người sinh viên thường

xuyên phải chịu thử thách, đánh giá qua hệ thống điểm Đó là một tron

những nguồn gốc gây căng thẳng tất yếu mà không người sinh viên nào đực quyền khước từ thử thách ấy Ở đây dễ xẩy ra ý niệm và cảm giác về sự ma rủi, dẫn đến nhiều hành vi gần gũi với mê tín, ví dụ: trước ngày thi nhiều hẹ

sinh, sinh viên kiêng ăn trứng, thích ăn xôi đỗ Mặt khác, học đường cũn được xem là một môi trường xã hội nằm trong xã hội lớn Những tiêu cực tron

học đường và ngoài xã hội đều có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành nhân các

sinh viên, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thị trường, vai trò của đồng tiền và s

chỉ phối của nó đến đời sống học đường đã có ảnh hưởng lớn đến sinh viên đặ biệt là đối với các sinh viên nghèo, họ càng cảm thấy bất lực lớn hơn khi h không có trong tay "cái phương tiện hiệu quả ấy"

Tính tự do hoá trong xã hội có nền kinh tế thị trường đã mở ra cho co người nói chung và thanh niên sinh viên nói riêng khả năng chủ động mon

muốn về một tương lai của bản thân từng người Điều đó làm phéứt triển ý thú mưu cầu về một cuộc sống cá nhân trong bối cảnh xã hội chưng, và cũng đã

dần định hình một hệ thống chuẩn mực nhất định về "một cuộc sống" của co

người trong xã hội Quá trình này tác động mạnh đến quá trình hình thành nhà:

cách ở sinh viên - những người đang ở ngưỡng cửa cuộc đời và chuẩn bị hàn

trang vào đời với nhiều khát vọng và mơ ước, tạo ra sự chuyển đổi mạnh m trong định hướng giá trị của sinh viên, thể hiện rõ nhất trong định hướng giá tr

nghề nghiệp và cuộc sống Song thực tế, luôn luôn có sự sai lệch giữa lý tưởn;

và hiện thực Những mưu cầu của sinh viên, mơ ước, những hiện thực có giá tr cao đối với họ luôn luôn nằm trong máu thuẫn với khả năng hiện thực hod đặc biệt là khả năng sở hữu được những điều kiện với tư cách là những phương tiện để thực hiện nưưu cầu Mâu thuẫn này không đơn giản, và nó I: một trong những lý do kinh tế-xã hội gây căng thẳng trong đời sống tỉnh thải

của sinh viên, ảnh hưởng đến nhân cách của họ

Nền kinh tế thị trường hiện đang tạo ra sự phân lổng xã hội ngày càng

mạnh hơn, hình thành "tính thứ bậc” ngày càng rõ nét trong xã hội Tính thị bậc xã hội chưa bao giờ gắn chặt với lợi ích kinh tế như hiện nay Sự phân tần;

thu nhập gắn liên với thứ bậc ở mọi lĩnh vực của đời sống Trong thứ bậc xã hộ

ẩn tàng "lợi thế xuất thân" của sinh viên, điều kiện đó ngầm phân chia các sinl viên theo thứ bậc lợi thế và điều đó chính là sự phân tầng giữa nhóm người vốt

di đang bình đẳng về vị trí xã hội Đó cũng là một ngoại cảnh tác động đến sink

viên góp phần tạo ra mâu thuẫn giữa mơ ước và hiện thực Sự chuyển đổi dink hướng giá trị của sinh viên diễn ra rõ nét khi so sánh chúng ở hai thời điểm trước và sau đổi mới

2 - Những đặc điển nhân cách của thanh niên sinh viên:

Nhân cách của sinh viên được phản ảnh rõ nét trên bình điện định hướng

giá trị của họ Điều gì được đánh giá cao, họ sẽ hướng tới Cái được đánh giá

cao, được tôn trọng sẽ thôi thúc họ hành động vì nó Đối với sinh viên có hai lĩnh vực quan trọng là định hướng giá trị nghề nghiệp và định hướng cuộc sống

cần quan tâm hơn cả

a) Định hướng giá trị nghề nghiệp: sinh viên lựa chọn nghề theo tiêu chuẩn nào? (Tỉ lệ phân trăm số người trả lời)

- Nghề có thu nhập cao 77%

- Nghề phù hợp sức khoẻ, trình độ 67,2%

- Nghề phù hợp hứng thú, sở thích 66.3%

- Nghề có điều kiện chăm lo gia đình 64,2%

- Nghề có điều kiện phát triển năng lực 62,8%

- Nghề được xã hội coi trọng 62,7%

~- Nghề làm việc bằng tríóc 61,7%

- Nghề đảm bảo yên tâm suốt đời 60%

- Nghề có thể giúp ích cho nhiều người 57,8%

- Nghề có điều kiện tiếp tục học lên 56,8%

(Nguồn: Kết quả điều tra xã hội học của đề tài KX.07.04- H.1995)-

Qua kết quả nghiên cứu vẻ định hướng giá trị nghề nghiệp của sinh viên vừa nêu trên, chúng ta có thể thấy được những ưu tiên quan tâm của sinh viên

đối với những vấn đề có liên quan đến cá nhân họ như sau: Thu nhập cao - sức

khoẻ - sở thích và hứng thú - gia đình - sự phát triển năng lực - sự đánh giá củ:

xã hội - lao động trí óc - tính ốn định - lợi ích xã hội - ước muốn học sau đạ

học Như vậy, khi chọn nghề, sinh viên muốn thoả mãn nhu cầu ưu tiên số mộ

là thu nhập cao, sau đó đến sức khoẻ và sở thích hứng thú Đó là các ưu tiêt

phù hợp với xu hướng của con người trong xã hội hiện đại

b) Định hướng giá trị nhân cách của sinh viên hiện nay

Nhãn quan của sinh viên thể hiện định hướng của họ trong cuộc sống Ngày nay sinh viên định hướng tập trung hơn và thực tế hơn vào một số giá trị

cơ bản và thiết thực với đời sống Sinh viên đánh giá cao hơn (so với mức chung) đối với các giá trị: "Học vấn, việc làm, niềm tin, lòng tự trọng, nghề nghiệp, sống có mục đích" (Nguồn: như trên) Tuy nhiên, một số giá trị cơ bản

như tự do, tình yêu, chân lý, sáng tạo, công lý " họ lại ít ha chọn hơn Điều

này có thể giải thích rằng dẫu sao giai đoạn hiện nay sinh viên vẫn còn nặng suy nghĩ và quan tâm đối với các giá trị thiết thực và đời thường, chưa vươn đến được đỉnh cao của các giá trị lý tưởng Rõ ràng họ còn chịu ràng buộc của nền kinh tế còn chưa phát triển, của xã hội còn chưa đạt trình độ văn minh cao

Hơn nữa ảnh hưởng tiêu cực của kinh tế bao cấp còn chưa phai nhạt, ấn tượng

về cuộc sống thiếu thốn vẫn còn đậm nết trong tâm trí họ, vậy thì khi có cơ hội

được phát triển (sau đổi mới) việc họ đã đề cao van dé thu nhập hơn cả cũng là điều dễ hiểu

Những kết quả điều tra xã hội học (theo nguồn nêu trên) về định hướng

giá trị nhân cách ở sinh viên (rong đó có định hướng nghề nghiệp và định hướng sống của họ) cho thấy có sự phù hợp và nhất trí cao giữa những giá trị được sinh viên để cao và lựa chọn với những giá trị được các đối tượng khác trong xã hội lựa chọn Điều đó cho thấy xu thế định hướng giá trị ấy là phổ biến trong xã hội, đồng thời điều đó cũng cho thấy ảnh hưởng của sự chuyển đổi giá

trị trong toàn xã hội đối với sinh viên Hai điểm nổi bật trong hệ giá trị xã hội hiện nay là: nghề có thu nhập cao và phù hợp với điều kiện cá nhân Đó cũng là

điều tất yếu khi toàn xã hội đang chuyển sang coi trọng cái cá nhân hơn so với

trước đây Đó là điểm tốt, song cần lưu ý đến xu hướng chủ nghĩa cá nhân là dạng cực đoan của cá nhân hoá, khi mà xã hội đang chuyển từ duy tính sang duy lý, yếu tố kinh tế đang là trọng tài trong các quan hệ xã hội, quan hệ giữa người với người Trong xu thế đang có chiều hướng gia tăng trong xã hội hiện nay là:

- "Lợi ich, giá trị cá nhân và gia đình trội hơn giá trị tập thể, xã hội

- Giá trị kinh tế trội hơn tỉnh thần

- Giá trị trước mắt trội hơn tương lai

- Giá trị hiện đại lấn át giá trị truyền thống" (Nguồn như trên)

Rõ ràng chúng ta thấy rằng khi yếu tố kinh tế được đề cao, yếu tố tỉnh thần trong hệ giá trị của con người bị giảm giá trị đã tạo ra một khoảng trống

về tỉnh thần, khoảng trống tỉnh thần ấy sẽ là mảnh đất thuận lợi cho niềm tin

tôn giáo, tín ngưỡng, mê tín xâm nhập Đó cũng là nhận định chung của các nhà

học giả, các nhà nghiên cứu và quản lý xã hội về chiêu hướng gia tăng các giá trị niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng Tình hình đó chắc chấn ảnh hưởng tiêu cực đối

với nhân cách sinh viên, vì nó thuận lợi từ chỗ hình thành niềm tin tôn giáo đến

hành vi mê tín dị đoan bằng con đường ngắn nhất

c) Đặc điểm nhận thức xã hội của thanh niên sinh viên hiện nay:

Nhận thức xã hội của giới sinh viên hiện nay thay đổi rất nhiều dưới ảnh hưởng của quá trình dân chủ hoá Quan niệm của sinh viên về mẫu người trung

bình của xã hội cũng khác nhiều so với trước đây, thậm chí có những quan niệm đối lập nhau Họ đánh giá về sự thay đổi cửa con người sau và trước 1986 như sau: "Từ ít biết tính toán hiệu quả kinh tế đến biết tính toán hiệu quả kinh tế, từ chịu đựng gian khổ ít đòi hỏi đến đòi hỏi mức tiêu dùng ngày càng cao, từ kém năng động tháo vát trong sản xuất, ứng xử đến chấp nhận ganh đua cạnh tranh,

từ chỗ hướng vào các giá trị tập thể là chính đến hướng vào lợi ích cá nhân là

chính, từ chỗ nặng tình nghĩa đến chỗ quan hệ giữa người - người dựa trên quan

hệ kinh tế là chính, từ chỗ thích bình quân chủ nghĩa là chính đến dám chấp

nhận phiêu lưu mạo hiểm" (Nguồn - KX07.04).

Thang giá trị mà họ đề cao hiện nay là:

~ Năng động, nhanh thích nghi

- Có tư duy kinh tế, biết tính toán

~ Biết xây dựng cuộc sống gia đình

- Sử dụng thành thạo ngoại ngữ

(Nguồn như trên)

Điều đáng mừng là sinh viên của chúng ta vẫn còn coi trọng lối sống có

tình nghĩa - một phẩm chất đáng quý của người Việt Nam Và nhận thức xã hội

của sinh viên cũng phù hợp với nhận thức xã hội của các tâng lớp khác trong xã hội Tuy nhiên sinh viên vẫn có những đặc điểm nhận thức xã hội khác lệch (tuy chỉ ở mức độ nhỏ) so với các tầng lớp khác Điêu lưu ý là sinh viên cũng rất đề

cao các giá trị của thời đại Đó là: hoà bình, công lý, niềm tin, sức khoẻ, việc làm, tự do, tự trọng, gia đình, nghề nghiệp, sống có mnục đích trong đó các giá trị hoà bình, công lý, niềm tin, tự do chiếm vị trí cao trong thứ hạng 20 giá trị được đưa ra trưng cầu ý kiến của sinh viên (Nguồn: như trên)

— Tổớm lại, sinh viên có nhận thức xã hội bắt kịp sự chuyển đổi nhận thức

chung của xã hội và thời đại Trong chừng mực nhất định họ còn là người đi trước về nhận thức xã hội do đặc điểm tầng lớp của họ: trẻ, năng động và sáng tạo, nhạy bén Đó là những đặc điểm thuận lợi trong bối cảnh thời đại ngày nay:

mở cửa, liên kết và hợp tác quốc tế Điều đó lưu tâm chúng ta chú ý đến việc tạo điều kiện và giúp giới sinh viên lựa chọn, sàng lọc các giá trị đích thực trong quá trình giao lưu rộng rãi ngày nay, đặc biệt trong hoàn cảnh su xuất hiện nhu cầu niềm tin tín ngưỡng và tôn giáo đang phát triển trong thế giới ngày nay

không có sự loại trừ xã hội Việt Nam, như mảnh đất màu cho những niềm tỉ

mê tín dị đoan xuất hiện |

Một nghiên cứu gần đây ở thủ đô Hà Nội cho thấy một hiện tượng thực

tế: Trong hàng loạt hiện tượng mê tín dị đoan đều có sự tham dự của thanh niên

Nhiều vụ bê bối chết người, tan cửa nát nhà đổ vỡ tình bạn, tình yêu vì mê tít

dị đoan đã xẩy ra trong thanh niên Hà Nội

Thăm dò ở một vài trường đại học cho thấy "đa số thanh niên có bá hương ở gia đình, một số có bát hương trong kí túc xá 55% số sinh viên được

hỏi trả lời tin số mệnh, 28% tin kiêng thịt chó, cá mè đầu tháng, 30% tin bói ch tay, 35% tin bói chân gà, 35% tin tử vi, 35% tin hướng nhà, 50% tin hướng mé

mả, 35% tin hướng bàn thờ " "Sinh viên còn thường xuyên đi lễ chùa vàc ngày tuần, ngày chủ nhật" " Tại Chùa Hà, nơi nổi tiếng đông khách thật phương đến lễ, tỷ lệ thanh niên chiếm tới 70 - 80%, nghĩa là không đưới 400C thanh niên trong những ngày tuần " (Nguồn: Hồ Liên Nhu cầu tín ngưỡng và hiện tượng mê tín đị đoan trong thanh niên hiện nay Tạp chí TTLL, 6/1995)

Tình hình trên chính là tư liệu về xu hướng thực tế để chúng tôi tiết

hành nghiên cứu này nhằm tìm hiểu và đánh giá hiện trạng và xu hướng phái

triển tâm Ïý thanh niên sinh viên.

NHỮNG SINH HOAT TON GIAO,

TÍN NGƯỠNG HIỆN NAY (ĐẠO PHẬT)

Nguyễn Thị Hà Viện CNXH Khoa học

Cùng với các hình thái ý thức xã hội khác như Triết học, văn hoá,

Nghệ thuật, pháp quyền Tôn giáo thực sự là một hình thái ý thức đặc biệt,

có ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội (ánh tế, chính trị -

văn hoá ) Đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay, tôn giáo lại càng chứng tỏ

sự ảnh hưởng của nó Tôn giáo đã góp phần làm cân bằng lại cuộc sống của

con người trong xã hội “hậu công nghiệp” đầy căng thẳng với nhịp độ sống

có cường độ cao, và những bất trắc của từng gia đình, từng cá nhân Tôn

giáo sẽ cũng là nguồn an ủi cần thiết và làm thư giãn tỉnh thần, tình cảm cho một số người Tôn giáo cũng góp phần hướng con người vào những việc đạo đức, từ thiện, nhân đạo, giáo dục Nhưng tôn giáo cũng lại là nguyên

cớ cho một số người dễ bị tổn thương, bất mãn, phủ nhận thế giới hiện tại, tìm đến sự tự sát ngay trên trần thế Tuy rằng mọi tôn giáo cũng như các

lĩnh vực khác thuộc kiến trúc thượng tầng, tự bản thân nó không mang tính giai cấp Chức năng của tôn giáo là hướng thiện chứ không phải là “ru ngủ”

hay “khéng:-ru ng” Song t6n gido do con ngu&i sdng tao ra va dat trong những hoàn cảnh xã hội cụ thể luôn luôn có những lực lượng đối kháng, do vậy về mặt tư tưởng, tín đồ của tôn giáo luôn bị lôi kéo, cuốn hút vào những

lập trường nhất định, phục vụ cho những lực lượng xã hội nhất định Chính

vì lẽ đó mà tôn giáo trở thành lý do để các thế lực cầm đầu chính trị hay tôn giáo trên thế giới lợi dụng gây ra những cuộc chiến tranh cục bộ, khu vực mang màu sắc tôn giáo

Nhận thức được những ảnh hưởng đó của tôn giáo,Đảng và Nhà nước

ta đã có những chính sách phù hợp đối với tình hình tôn giáo - trên cơ sở

khẳng định tôn giáo là nhu cầu của một bộ phận quần chúng nhân dân; tôn

giáo còn tổn tại lâu đài Vì vậy mà việc nghiên cứu tôn giáo hiện nay là cần thiết

Tìm hiểu những sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng lại càng có ý nghĩa

thiết thực hơn - để từ đó hạn chế được phần nào những yếu tố mê tín, lỗi

thời cũng như giữ và phát huy hơn nữa yếu tố tích cực mà tôn giáo mang

lại

I Điểm qua tình hình tôn giáo ở Việt Nam

* Tình hình chung của các tôn giáo

Do vị trí địa lý nằm ở vùng Viễn Đông, trong khu vực nhiệt đới ẩm

gió mùa, giữa hai trung tâm văn minh lớn (Trung Quốc, Ấn D6) va ving văn

minh Déng Nam A, nên Việt Nam là nơi giao lưu nhiều luổng văn hoá, trong đó có nhiều tôn giáo, nhiều tộc người và là nơi chịu ảnh hưởng sâu đậm của văn minh phương Tây Ta có thể tìm thấy ở đây hầu như tất cả các

hình thức tôn giáo, từ Tô Tem giáo, Ma Thuật giáo, Vật Linh giáo, Sa man

giáo đến các tôn giáo dân tộc (Cao Đài, Hoà Hảo) và các tôn giáo khu

vực, thế giới - Nhiều nhà nghiên cứu đã phải nhận xét “Việt Nam là một bảo tàng tôn giáo” Song tựu chung lại thì các tín ngưỡng, tên giáo ở Việt

Nam có mấy đặc điểm nổi bật sau:

- Xu thế “hoà nhi bất đồng”: hoà hợp với nhau, tồn tại bên nhau mà -

không có mâu thuẫn lớn Vì vậy trong lịch sử Việt Nam không có chiến

tranh tôn giáo

- Tâm thức tôn giáo của người Việt Nam mang tính phiếm thần (đa thần) Một tín đồ tôn giáo thường thờ nhiều thần và tin vào thánh Thần nào tác động hay gần gũi nhiều với quan hệ sống của họ thì được coi trọng hơn

và tin tưởng hơn Do vậy niềm tin của họ không sâu đậm mà hỗn dung, bàng bạc và có phần mang tính thực tế: Đạo vì Đời hơn Đời vì Đạo; chỉ cần

khảo sát qua các cơ sở thờ tự của các tôn giáo như (Đình, Chùa, Miếu,

Thánh thất .) ta càng thấy rõ sự hỗn dung tôn giáo.

- Trong các tôn giáo Việt Nam thì đối tượng thờ là “Nhân thần” nhiều

hơn là “ Nhiên thần”, còn trong các sinh hoạt tôn giáo thì hình thức “tu tạt gia” phát triển (kể cả Đạo Phật, đạo Cao Đài, Hoà hảo ) tuỳ theo công việc, trình độ học vấn mà mỗi tín đồ có cách hiểu khác nhau, do đó tính tế

chức của cộng đồng tôn giáo không cao và ít xẩy ra các vấn đề nhạy cảm

lớn

- Trong các sinh hoạt tôn giáo còn tồn tại nhiều biểu hiện mê tín di

đoan, cầu cúng xin xô chứ ít khi đi vào việc tìm hiểu giáo lý, kinh kệ, giáo luật vì về cơ bản chúng ta vẫn là một nước nông nghiệp đang chuyển mình sang xã hội công nghiệp

- Trong lịch sử thì các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam mang màu sắc chính trị rất đậm Hiện nay một số ít chức sắc tôn giáo (nhất là Công giáo, Cao Đài) vẫn còn tâm lý lo sợ chủ trương cấm đạo của Nhà nước và có thái

độ xa lánh đối lập

* Tình hình tôn giáo trong thời gian qua:

Công cuộc đổi mới đất nước do Đảng lãnh đạo, trong đó có sự đổi mới về chính sách tôn giáo (được thể hiện trong nghị quyết 24 NQ/BCT, | nghị định số 69- NĐ/HĐBT, chỉ thị số 379 CT/TTG, hướng dẫn số 500

HD/TGCP, thông tri số 03 TT/ TMTTƯ .) đã mang đến cho đông đảo chức

sắc - tín đồ các tôn giáo một cuộc sống tốt đẹp hơn cả về vật chất, tinh thần;

đời sống tâm linh được tôn trọng, bảo đảm Đại đa số đồng bào tôn giáo đều hăng hái tham gia thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước Hoạt động tôn giáo trong cả nước nhìn chung đã bắt đầu đi vào khuôn

khổ pháp luật, gắn bó giữa Đạo và Đời Việc sửa sang, xây mới nơi thờ tự,

in ấn kinh sách, ấn phẩm tôn giáo; việc đào tạo các chức sắc tôn giáo theo nhu cầu hợp pháp, chính đáng của tín đồ các tôn giáo đều được giúp đỡ và

tạo điều kiện thuận lợi

Điều nổi lên trong năm qua là Đạo thờ tổ tiên, thờ tổ, dòng họ, thờ những người có công với nước kể cả những nhà cách mạng thời cận hiện

đại, thờ Thân của làng của bản Cùng với các hoạt động có liên quan như sửa sang nhà thờ họ, phần mộ tổ tiên, viết gia phả, tìm kiếm hài cốt, xây sửa Đền, Miếu đã có sự gia tăng Theo cố vấn Pham Văn Đồng trong “Văn hoá và Đổi mới” thì đó là những tín ngưỡng, tôn giáo tích cực, cần biết gạn-

đục khơi trong để phát huy vì trong nó bao hàm sâu sắc truyền thống, văn

hoá của người Việt Bên cạnh đó là sự gia tăng của các giáo phái tạp giáo như: Đoàn 18 Hùng Vương, Đạo Phật Hồ Chí Minh Song trong sinh hoạt

tôn giáo của nó có hiện tượng lên Đồng, phán bảo nhiều điều mê tín đị

đoan, gây xao động những cộng đồng dân cư nhất định, hay có khi gieo vào

quần chúng nhiều nỗi hoài nghị, sợ hãi Các hiện tượng tôn giáo phản văn

hoá, phản nhân văn với những khẩu hiệu lừa bịp như: Ngày Tận thế, ngày

Đức Di Lặc xuất hiện với Hội Long Hoa, hay tự xưng là người từ cõi âm trở

vẻ, là hoá thân của Phật Đà của những phân tử cơ hội, lơi dụng để trục lợi

có chiều hướng phát triển Những hành vi ve văn tâm linh đó đã gay nén những hiện tượng tiêu cực trong xã hội Các hình thức lễ hội, các cuộc hành

hương được phục hồi và nhất là các hiện tượng bói toán, đồng bóng cũng

nổi lên trà trộn trong các sinh hoạt văn hoá Hiện tượng buôn thần, bán

thánh cũng phổ biến ở ngay các nơi thờ tự của các tôn giáo hay các điện thờ

tư nhân nhất là mùa lễ hội với các hình thức cúng lễ phô trương để cầu xin

hay hối lộ Thần Thánh làm lãng phí thời gian, tiền bạc Hoạt động tôn giáo

cũng rộn rịp như hoạt động thị trường, cơ chế thị trường đã xâm nhập vào

các sinh hoạt tôn giáo, dẫn đến tính thiêng bị suy giảm và sự tha hoá trong Đạo, thậm chí có hiện tượng phản văn hoá, phản dân tộc trong các hành vi tôn giáo

* Những sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng (Đạo Phật) khác với các tôn giáo ngoại sinh khác, từ lâu Đạo Phật đã tham gia vào mọi mặt của đời sống

xã hội như một bộ phận văn hoá Việt Nam Đạo Phật hoà quyện vào các tôn

giáo khác như Đạo Giáo, chung sống với Khổng Giáo (trước đây) và là yếu

tế cấu thành quan trọng của các tôn giáo mới như: Cao Đài, Hoà Hảo cũng

Lặc, Đức Ngọc Phật Hồ Chí Minh, Dao Phật Vua Hùng .) Quan trọng hơn

là ảnh hưởng của Phật giáo đã đi vào từng gia đình không theo Đạo Phật, nên việc xác định số tín đồ Phật giáo hiện nay là rất khó khăn Nếu chỉ dựa

vào tiêu chuẩn có lên chùa, thậm chí có niểm tin vào cái Thiện cái Ác,

nghiệp báo luân hồi hiểu theo lối bình dân, thì con số không nhỏ có khoảng 20 hoặc 30 triệu tín đồ Nhưng nếu hiểu tín đồ là những người quy y hay tu tại gia theo giới luật của Đạo: Chỉ trở thành tín đồ khi quy y Tam Pháp trước điện Phật, được các vị tu hành truyền thọ thì con số tín đồ lại

Qua số liệu điều tra ở một số trường đại học ở Hà Nội cũng như qua cách quan sát tình hình Phật giáo hiện nay chúng ta đều có thể nhận thấy sự

phát triển có phần đột biến của số lượng người đi lễ chùa Vào dịp đầu

xuân, những ngày lễ trọng và những ngày sóc vọng, hầu hết các cảnh chùa đều trở nên nhộn nhịp, đông vui do sự thăm viếng, lễ bái của các tín đồ và

du khách thập phương Sau địp lễ đầu xuân, trong năm vào những dịp lễ

lớn; Phật đản, Vu lan, Dâng y cà sa có nhiều đoàn Phật tử tổ chức các

cuộc hành hương xã, nhưng chủ yếu là tới các chùa lớn, nổi tiếng

Ngoài những dịp lễ trên, hàng ngày, nhiều chùa vẫn thường xuyên có

các nam nữ thanh niên, thiếu niên và các phật tử thân cận đến chùa tụng kinh niệm Phật, đọc kinh sách, giáo lý, làm “công đức” giúp các việc trong

chùa

Theo khảo sát sơ bộ, những người tới chùa hiện nay phần lớn là các thanh niên, trung niên và những cụ già cao tuổi Phần lớn họ đến chùa thấp hương, làm lễ một cách tuỳ tiện, tự phát (thấy người khác làm thế nào thì cũng làm theo, thấp hương, khấn vái ở tất cả các ban thờ, khói hương mù mịt) Có rất nhiều Phật tử xin thẻ, viết sớ cầu an, cầu siêu ở một số chùa

Qua đó ta hiểu được mức tín, hiểu giáo lý của họ còn hạn chế.

hiểu biết giáo lý hơn cả Họ đến chùa với tâm thái thư thả, bình lặng, trầm

tư Còn ở miền Bắc phần đông tới chùa mà không hiểu biết mấy về giáo lý cũng như danh tánh của một vị tượng trên ban thờ Ở miền Nam các phật tử vẫn tới chùa để cầu xin ân huệ, phúc thọ, tài lộc Họ vẫn tụng kinh, niệm

phật nhưng ở các chùa sự tôn nghiêm có vẻ ít đi

Ngoài những ngày lễ, hàng tháng cứ đến ngày 1 hoặc ngày rằm, số lượng người đến các chùa chiến khá đông, đủ mọi lứa tuổi, từng lớp thanh,

sinh viên đến chùa để câu duyên (như Chùa Hà- Quận Cầu Giấy - Hà Nội)

ngày một đông thêm Ngoài cầu duyên họ còn cầu may mắn, cầu lộc Ở

một số chùa khác ở Hà Nội số lượng tín đề là những người buôn bán, kể cả

những người làm ở các doanh nghiệp nhà nước cũng thường xuyên đến chùa

để cầu may, cầu lộc, cầu tài Nói chung là biện nay, với nền kinh tế thị trường đã phần nào có tác động lớn đến niềm tin của mỗi con người

Bên cạnh những sinh hoạt đó, nếp sinh hoạt tín ngưỡng cũ cũng được

phục hồi, phát triển đồng thời cũng thể hiện tính lạc hậu của nó, thể hiện ở

việc thu hút tín đồ bởi những cơ sở tôn giáo choáng lộn, những nghỉ lễ rầm

rộ, hình thức mà ít đề cao đến đức tin chân chính, cái hay, cái đẹp trong giáo lý Tín đồ phần đông không hiểu giáo lý, phần nhiều vẫn quan niệm

nấp bóng từ bi để hưởng phúc, hay cầu xin qua khỏi những “phi.vụ” mờ ám,

phạm pháp Nhiều chùa chiền còn tăng phần cầu siêu, cúng sao giải hạn, cúng cô hồn, tổ chức hành hương, thậm chí có cả sóc quẻ, bói toán để “kinh

doanh” hay tăng hòm công đức

Nói tóm lại Phật giáo là một bộ phận cấu thành nền văn hoá Việt

Nam Cũng như các tôn giáo khác - Phật giáo có ảnh hưởng sâu sắc và trực

tiếp tới mọi mặt của đời sống xã hội Phật giáo vốn đĩ từ lâu đã in dam trong nếp sống, nếp sinh hoạt của mỗi người dân và thực sự nó là nhu cầu của một bộ phận đông đảo quần chúng Vì vậy việc nghiên cứu tìm hiểu Phật giáo cũng chính là tìm hiểu văn hoá dân tộc - để từ đó tìm ra được

những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực Đồng thời phát huy được những nét đẹp cần lưu giữ và hạn chế được những hiện tượng mê tín dị đoan Điều quan trọng là phải có một chính sách tôn giáo phù hợp./.

THUC TRANG ME TIN DI DOAN G NUGC TA HIEN NAY

(TONG THUAT TU TU LIEU BAO CHI)

Pham Thu Hién *

Trong đời sống văn hoá, tỉnh thần của nhân dan ta hiện nay, nhu cầu phục hồi, phát triển, khởi sắc mạnh mẽ của các loại hình tôn giáo, tín

ngưỡng là một thực tế Song mặt khác, đi kèm với chúng là những hiện tượng

mê tín dị đoan, hủ tục cũng phát.triển theo ở nhiều hình thức như: bói toán, xóc quẻ, lên đồng, trừ tà ma, đốt vàng mã „đã làm ảnh hưởng tiêu cực tới

đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân, đến bản sắc văn hoá, truyền thống

dân tộc, phá hoại các thuần phong mỹ tục, sản sinh ra nhiều tệ nạn tiêu cực trong xã hội Không những vậy, dựa vào chủ trương, đường lối tôn trọng quyền tự đo tín ngưỡng và không tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước ta, một

số thế lực phản động trong và ngoài nước mượn chiêu bài tự do, tôn giáo, tín ngưỡng để tuyên truyền, nói xấu chế độ, phục vụ cho lợi ích đen tối của chúng

1 Thực trạng mê tín, đị đoan ở nước ta hiện nay biểu hiện ở nhiều hình thức, trong mọi tầng lớp dân cư, kể cả những tầng lớp có trình độ văn hoá cao, và việc giải quyết nó còn là một quá trình lâu dài Song để có thể giải quyết triệt để vấn đề này trên cơ sở tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của

nhân đân đã được Đảng và Nhà nước khẳng định, cần phải phân biệt rõ tôn

giáo, tín ngưỡng và mê tín dị đoan; qua đó mới có cơ sở để đề ra những giải

pháp, biện pháp tích cực cho việc dần xoá bỏ nó

Tôn giáo, theo Từ điển Tiếng Việt của Trưng tâm từ điển ngôn ngữ,

xuất bản năm 1992 là “hình thái ý thức xã hội gôm những quan niệm dựa trên cơ sở tin và sùng bái những lực lượng siêu tự nhiên, cho rằng có những lực lượng siêu tự nhiên quyết định số phận con người, con người phải phục

*Viện CNXHKH - Học Viện CTQGHCM

ting và tôn thờ”, được biểu hiện thông qua “hệ thống những quan niệm tín

ngưỡng một hay những vị thần linh nào đó và những hình thức lễ nghi thể

hiện sự sùng bái ấy”

Tín ngưỡng là s„iển tin và sự ngưỡng mộ của con người vào một đối tượng nhất định; sự tôn thờ thân thánh, tin theo một tôn giáo nào đó Sự tôn

thờ này có tác dụng điều chỉnh nhận thức, hành vi của con người trong cuộc sống Chính vì thế tín ngưỡng rộng hơn, đa dạng hơn tôn giáo và chỉ có những sự ngưỡng mộ của con người hướng vào những lực lượng siêu tự nhiên

ngoài trần thế và tin rằng những lực lượng ấy có khả năng chi phối, quyết định đối với số phận con người, xã hội cũng như toàn bộ thế giới thì mới trở

thành tín ngưỡng tôn giáo

Mê tín, dị đoan là sự iin tưởng một cách tuyệt đối, mù quáng vào những sự thần bí, vào những chuyện thần thánh, ma quỷ, số mệnh mà không

có sự suy xét, đánh giá nào cả Đó là những hiện tượng xuất hiện từ xa xưa ở dạng tiêu cực, được đan xen vào các hình thức sinh hoạt tôn giáo, tín

ngưỡng, thậm chí có loại còn tồn tại độc lập, riêng lẻ Hậu quả của mê tín, dị đoan thường dẫn đến những hành vi phi nhân tính, phản văn hoá, trái với lợi ích vật chất và tỉnh thần của con người trong sự tiến bộ; nó còn gây ra nhiều

tiêu cực trong đời sống xã hội như sự vi phạm nhân phẩm, đạo đức, lối sống của con người, phá hoại đoàn kết cộng đồng, đến sản xuất và tái sản xuất,

đến tính mạng và sức khỏe con người, tạo cho các cá nhân trong xã hội cớ

những tâm lý tiêu cực

Tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống hiện tại có cả mặt tích cực và tiêu cực Về tích cực, nó đã phần nào đáp ứng nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, thông qua việc bù đấp một cách hư ảo những hụt hãng trong cuộc sống, lấp đầy những khoảng trống trong tâm hồn con người những lúc cô đơn, sa cơ, lỡ vận hay khi bệnh tật hiểm nghèo, tình duyên ngang trái, cuộc sống bất bênh Song chính những hạnh phúc, đền bù hư ảo mà con người

cần trong đời sống tỉnh thần đó đã dân dẫn con người đến chỗ thụ động, nhụt

ý chí, không chịu vươn lên trong cuộc sống; không chịu đấu tranh với tự nhiên, xã hội, với chính mình để xây dựng bạnh phúc thực sự cho mình Ngược lại, mê tín dị đoan dù song hành bay độc lập tồn tại với tôn giáo, tín ngưỡng luôn mang lại những mặt tiêu cực trong cuộc sống, do vậy về nguyên

tắc cần phải ngăn chặn loại trừ và xoá bỏ nó trong đời sống tính thần của nhân dân trên cơ sở xây dựng một nền văn hoá hiện đại giữ đậm đà bản sắc truyền thống của dân tộc ngàn năm để lại

2 Việt Nam là một quốc gia đa tộc người với đặc điểm địa lý, khí hậu

đa dạng, nơi giao lưu ảnh hưởng của nhiều luồng văn hoá, dẫn đến sự đa dạng của nhiều loại hình tín ngưỡng,tôn giáo cũng như các tệ nạn mê tín,dị

đoan đan xen, gắn kết với nó Các hình thức tôn giáo tín ngưỡng ngoại lai như đạo Thiên chúa, Tin lành, đạo Phật, đạo Hồi, đạo lão, Khổng khi du

nhập vào Việt Nam bằng nhiều con đường, cách thức khác nhau đã hoà

quyện vào các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo dân tộc để hình thành nên các

loại hình tôn giáo, tín ngưỡng mang đậm nét bản sắc văn hoá dân tộc Việt

Thực tế 7a Ol hiện nay cùng với các loại hình tôn giáo, tín ngưỡng mang tính tích cực còn đan xen nhiều tệ nạn mê tín, dị đoan cần phải xóa bỏ

Thứ nhất, người Việt Nam ta có một phong tục đẹp đó là tục thờ cúng

tổ tiên, thờ cúng những vị anh hùng có công với đất nước, dân tộc Đây là

một phong tục đẹp thể hiện “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” nhằm nhấc nhở đạo lý trong đời sống sinh hoạt và đối nhân xử thế trong xã hội, giữa người đang sống và người đã khuất, giữa con cháu và vong linh của ông bà, tổ tiên Thờ cúng tổ tiên là một phong t tục đẹp, đã khơi đậy

và quấn hút không chỉ những người già mà cả lớp trẻlsây 7 Tai nha thờ họ, sửa sang mồ mả tổ tiên, cha ông; giỗ chạp,tìm kiếm, bổ xung lại giao pha déng

họ, họp mặt những thành viên trong một gia đình, dòng họ, làng, xã .; sửa

sang, xây dựng lại những nơi tưởng niệm những vị anh hùng, những người có