Môn hoá học trong trường THCS là một trong những môn học khó, nếu không có những bài giảng và phương pháp hợp lý phù hợp sẽ dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận. Đã có hiện tượng một số bộ phận học sinh không muốn học hoá học, ngày càng lạnh nhạt với giá trị thực tiễn của hoá học. Nhiều giáo viên chư¬a quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục, chưa đặt ra cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, hiện tượng dùng đồng loạt cùng một cách dạy, một bày giảng cho nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò là không ít. Do phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đã trở thành người cảm nhận, truyền thụ tri thức một chiều. Giáo viên chưa là người hướng dẫn học sinh chủ động trong quá trình lĩnh hội tri thức hoá học.
Trang 1CẤU TRÚC CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
Chuyên đề
TÍCH HỢP KĨ NĂNG SỐNG TRONG GIẢNG DẠY
HOÁ HỌC THCS.
Trang 2
II Các giải pháp Trang 7
1 Quy trình và giải pháp Trang 7
2 Cách thức vận dụng lồng ghép vào thức tế giảng dạy Trang 8 Phần III: Kết luận và kiến nghị Trang 23 Tài liêu tham khảo Trang 24
Trang 3CHUYÊN ĐỀ: TÍCH HỢP KĨ NĂNG SỐNG TRONG
GIẢNG DẠY HOÁ HỌC THCS.
Giảng dạy bộ môn Hóa học ở Trường THCS có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo của cấp học Môn học này cung cấp cho học sinh một
hệ thống kiến thức phổ thông, cơ bản và thiết thực đầu tiên về hóa học, hình thành
ở các em một số kĩ năng phổ thông, cơ bản và thói quen làm việc khoa học, góp phần làm nền tảng cho việc xã hội hóa giáo dục, phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động, kĩ năng vận dụng các tri thức , chuẩn bị cho học sinh học lên
và đi vào cuộc sống lao động
Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Hóa học ở trường THCS, qua các giờ dạy
và kiểm tra trên lớp tôi nhận thấy rất nhiều học sinh yêu thích môn Hóa học, muốn
đi chuyên sâu nghiên cứu bộ môn, biết cách tìm tòi, khám phá và ứng dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống Đây chính là cơ hội tốt để giáo viên tích hợp nội dung giáo dục kĩ năng sống vào bài giảng có hiệu quả Tuy nhiên một phần lớn các em gặp phải khó khăn trong việc nhận thức nắm vững các khái niệm cơ bản Đặc biệt là kĩ năng vận dụng những kiến thức đó vào thực tiễn cuộc sống cũng như giải thích một số hiện tượng tự nhiên trong cuộc sống đã ảnh hưởng đến môi trường sống của con người còn hạn chế Con đường tiếp cận, hình thành các khái niệm Hóa học cơ bản và ứng dụng nó vào thực tiễn cuộc sống, là nội dung và cũng
Trang 4là yêu cầu quan trọng không chỉ trong việc giảng dạy bộ môn Hóa học ở bậc học THCS mà còn là sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, giáo viên, học sinh, sinh viên và của toàn ngành giáo dục
2
Cơ sở thực tiễn.
Xuất phát từ đặc thù bộ môn, hóa học là môn khoa học thực nghiệm, chuyên nghiêm cứu cấu tạo các chất, sự biến đổi chất và ứng dụng của chúng Bằng những thí nghiệm hóa học để sáng tỏ mối liên hệ phát sinh giữa các sự vật, giải thích được bản chất của các hiện tượng hóa học để học sinh có được những kiến thức, kĩ năng tổng hợp và vận dụng vào thực tế đời sống
Trước tình hình học hoá học phải đổi mới phương pháp dạy học đã và đang thực sự là yếu tố quyết định hiệu quả giờ dạy Một trong những yếu tố để đạt giờ dạy có hiệu quả và tiến bộ là phải phát huy tính thực tế, giáo dục về môi trường, về
tư tưởng vừa mang bản sắc dân tộc mà không mất đi tính cộng đồng trên toàn thế giới, những vấn đề cũ nhưng không cũ mà vẫn có tính chất cập nhật và mới mẻ, đảm bảo: Tính khoa học – hiện đại, cơ bản, tính thực tiễn và giáo dục kĩ thuật tổng hợp; tính hệ thống sư phạm
Môn hoá học trong trường THCS là một trong những môn học khó, nếu không có những bài giảng và phương pháp hợp lý phù hợp sẽ dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận Đã có hiện tượng một số bộ phận học sinh không muốn học hoá học, ngày càng lạnh nhạt với giá trị thực tiễn của hoá học
Nhiều giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục, chưa đặt ra cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, hiện tượng dùng đồng loạt cùng một cách dạy, một bày giảng cho nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò là không ít Do phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đã trở thành người cảm nhận, truyền thụ tri thức một chiều Giáo viên chưa là người hướng dẫn học sinh chủ động trong quá trình lĩnh hội tri thức hoá học
Việc dạy học các môn học và triển khai hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là những hình thức tỏ ra thích hợp cho việc tổ chức thực hiện giáo dục kĩ năng sống Những hoạt động trên tạo điều kiện học sinh hình thành và phát triển những kĩ năng
Trang 5sống cần thiết, như giao tiếp, giải quyết vấn đề, hợp tác, chia sẻ, ứng phó với những tình huống trong cuộc sống hàng ngày, đồng thời học sinh có cơ hội bộc lộ những
kĩ năng sống mà các em đã có được Trong thực tế giáo viên cũng nhận thấy rằng rất nhiều kĩ năng sống đã được hình thành và phát triển cho học sinh ngay trong bài giảng, tuy nhiên những kĩ năng này chưa được đề cập một cách rõ ràng với tư cách
là kĩ năng sống mà chỉ ở dạng các kĩ năng cơ bản cần thiết của bộ môn, chẳng hạn
kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề, kĩ năng tư duy, kĩ năng giao tiếp, các kĩ năng thoát hiểm
Trong quá trình học tập và rèn luyện ở nhà trường có rất nhiều kĩ năng mà học sinh luôn có nhu cầu được thể hiện như: kĩ năng tổ chức, kĩ năng tự khám phá, kĩ năng tự giải quyết vấn đề, Ngoài ra các em còn có nhu cầu muốn khẳng định, muốn được thể hiện, luôn mong muốn khám phá các năng lực của bản thân và muốn phát huy những năng lực, sở trường của mình về một số lĩnh vực nào đó theo những xu hướng phát triển nhân cách đã được hình thành Do đó ngoài hoạt động học tập bộ môn thì hoạt động ngoài giờ lên lớp nói chung và các hoạt động câu lạc
bộ tự nguyện nói riêng tỏ ra có ưu thế cho việc thoả mãn các nhu cầu trên, qua đó
mà góp phần hoàn thiện kĩ năng sống Chính vì lý do đó mà việc lồng tích hợp nội dung giáo dục kĩ năng sống vào việc dạy học môn Hóa học rất cần thiết và mỗi giáo viên giảng dạy bộ môn phải quan tâm
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Xây dựng hệ thống kĩ năng sống trong một số bài giảng trong chương trình hóa học THCS
Vận dụng hệ thống các kĩ năng sống tượng đã xây dựng để dạy học chương trình Hoá học THCS nhằm giáo dục ý thức và tăng hứng thú học tập bộ môn cho học sinh
III NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU.
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài này nhằm giải quyết một số vấn đề sau:
Trang 61 Những vấn đề lí luận về tích hợp kĩ năng sống trong giảng dạy môn hóa học THCS.
2 Thực trạng về trình độ và điều kiện học tập của học sinh
3 Từ việc nghiên cứu vận dụng của đề tài, rút ra bài học kinh nghiệm góp phần nâng cao chất lượng tronggiảng dạy môn Hóa học tại trường THCS Bình Dương
IV ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU:
1 Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học môn hóa học ở trường THCS Các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp tích hợp môi trường, kĩ năng vận dụng kiến thức trong học tập và liên hệ thực tiễn của bộ môn hóa học
VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
Tìm hiểu về những vấn đề có liên quan đến kĩ năng sống, các bài học lồng ghép được kĩ năng sống
Khảo sát điều tra thực tế học sinh sau mỗi bài học lồng ghép được kĩ năng sống
và qua từng học kì
Phần II NỘI DUNG:
Trang 7I Kĩ năng sống:
KNS là khả năng điều chỉnh và lựa chọn hành vi đúng đắn, có khả năng điều chỉnh nhu cầu của bản thân một cách hợp lý và ứng phó trước những thách thức trong cuộc sống
Giáo dục KNS: GDKNS là trang bị những kiến thức, thái độ, hành động giúp cho người học hình thành được những KNS cần thiết, phù hợp với từng lứa tuổi, điều kiện kinh tế - xã hội, môi trường sống, GDKNS cho HS nói chung và cho
HS THCS nói riêng là việc rất quan trọng, ảnh hưởng tới quá trình hình thành và phát triển nhân cách cho HS
GDKNS cần được tiến hành càng sớm càng tốt và có thể bắt đầu ngay từ bậc tiểu học, thậm chí còn có thể ở tuổi mầm non Bởi vì lứa tuổi này những hành vi cá nhân, tính cách và nhân cách đang dần được hình thành
- Xử lí thông tin: thông qua một hệ thống câu hỏi, giáo viên hướng dẫn học sinh căn cứ vào thông tin đã thu thập để rút ra những kết luận cần thiết
- Vận dụng: Dựa vào kết luận đã rút ra từ bài học, học sinh vận dụng vào thực tiễn để hiểu sâu bài hơn Tuy nhiên tùy thuộc vào từng bài giảng cụ thể giáo viên có thể tích hợp các kĩ năng sống trong thực tế vào bài dạy của mình cho phù hợp như:
+ Phần mở bài: Ví dụ: Trước khi vào giảng dạy bài: Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim loại không bị ăn mòn, giáo viên có thể nêu vấn đề vào bài với câu hỏi sau: Tại sao những đồ dùng bằng sắt thường bị gỉ và dần dần đồ vật không dùng
Trang 8được ? Từ đó giáo viên hình thành cho học sinh kĩ năng để bảo vệ đồ vật bằng kim loại không bị ăn mòn
+ Tích hợp trong quá trình giảng dạy: Ví dụ: Khi dạy xong phần tính chất vật
lí của axit sunfuric giáo viên có thể cho học sinh trả lời câu hỏi: Vì sao không nên rót nước vào axit sunfuric đậm đặc mà chỉ có thể rót từ từ axit sunfuric đậm đặc vào nước ? Từ đó giáo viên hình thành cho học sinh kĩ năng pha loãng dung dịch axit sunfuric hoặc bất cứ dung dịch nào
+ Tích hợp khi kết thúc bài học: Ví dụ: Khi giảng dạy xong bài; phân bón hóa học giáo viên có thể cho học sinh giải thích câu ca dao sau:
“ Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên.”
Từ đó các em có kĩ năng vận dụng kiến thức hoá học vào đời sống
* Giải pháp: Để áp dụng việc tích hợp vào trong giảng dạy tôi đã thực hiện một số hoạt động sau:
-Giáo viên phải nắm trắc kiến thức xuyên xuốt chương trình để xây dựng kế hoạch bài giảng cho phù hợp với đề tài
- Tổng hợp những kĩ năng liên quan đến từng bài học sao cho phù hợp
- Điều tra về mức độ, thái độ của học sinh về nội dung của đề tài: điều kiện học tập của học sinh, cho học sinh mượn tài liệu để photo và hướng dẫn học sinh tìm hiểu
- Xác định mục tiêu, chọn lọc các trường hợp cần nhận biết, xây dựng nguyên tắc
áp dụng cho mỗi trường hợp, lựa chọn các câu hỏi cần thiết liên quan đến từng nội dung bài và dự đoán các tình huống có thể xảy ra khi thực hiện
- Sưu tầm tài liệu và trao đổi kinh nghiệm với các đồng nghiệp
2 Cách thức vận dụng việc tích hợp giáo dục kĩ năng sống trong giảng dạy
a Tích hợp kĩ năng sống khi giới thiệu bài mới.
* Ví dụ : Trước khi vào bài "Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim loại tránh bị
ăn mòn", GV có thể hỏi: Tại sao những đồ vật bằng sắt thường hay bị gỉ tạo thành
gỉ sắt và dần dần đồ vật sẽ bị hỏng không dùng được.
- Giải thích: Trong không khí có oxi, hơi nước và một số chất khác
Trang 9- Do tác dụng nhiệt độ cao của ánh sáng mặt trời, hơi nước, oxi và nước mưa
(thường hòa tan khí CO2 tạo môi trường axit yếu) có phản ứng với sắt tạo thành một số hợp chất của sắt gọi là gỉ sắt Gỉ sắt không còn tính cứng, ánh kim, dẻo của sắt mà xốp, giòn nên làm đồ vật bị hỏng Từ đó giáo viên hướng tới sự hình thành
kĩ năng cho học sinh trong việc bảo vệ đồ vật bằng kim loại
b Tích hợp kĩ năng sống trong quá trình giảng dạy
c Tích hợp kĩ năng sống sau khi đã kết thúc bài học
Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đã học tìm cách tự hình thành kĩ năng sống ở nhà hay những lúc bắt gặp hiện tượng
đó, học sinh sẽ suy nghĩ, ấp ủ câu hỏi vì sao lại có hiện tượng đó? Tạo tiền đề thuận lợi khi học bài học mới tiếp theo
* Ví dụ : Sau khi học bài "Một số oxit quan trọng" (Hóa học 9), GV đặt câu
hỏi: Để Canxioxit (vôi sống) lâu ngày trong không khí sẽ bị kém phẩm chất Hãy giải thích hiện tượng này và viết phương trình hoá học có thể xảy ra
Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng kiến thức về tính chất hoá học của Canxioxit để nhận ra rằng CaO để lâu trong không khí sẽ hút ẩm trong không khí tạo thành Ca(OH)2, và chính CaO và Ca(OH)2 sẽ tác dụng với CO2 trong không khí làm cho vôi mất phẩm chất từ đó học sinh hình thành được kĩ năng vận dụng vào đời sống sản xuất
*Ví dụ : sau khi học bài “ Tính chất vật lí của kim loại ” Giáo viên đưa ra vấn
đề “ Vì sao nhôm lại được dùng làm dây dẫn điện cao thế ? Còn dây đồng lại được dùng làm dây dẫn điện trong nhà ?”
Tuy đồng dẫn điện tốt hơn nhôm nhưng nhôm (khối lượng riêng của nhôm là 2,70g/cm3) nhẹ hơn đồng (khối lượng riêng của đồng là…… Do đó, nếu như dùng đồng làm dây dẫn điện cao thế thì phải tính đến việc xây các cột điện sao cho chịu được trọng lực của dây điện Việc làm đó không có lợi về mặt kinh tế Còn trong nhà thì việc chịu trọng lực của dây dẫn điện không ảnh hưởng lớn lắm vì vậy ở trong nhà thì ta dùng dây đẫn điện bằng đồng từ đó học sinh hình thành được kĩ năng vận dụng vào đời sống
Trang 10d Tích hợp kĩ năng sống qua các hiện tượng trong thực tiễn
Cách nêu vấn đề này có thể sẽ mang tính cập nhật, làm cho học sinh hiểu và thấy được ý nghĩa thực tiễn bài học Giáo viên có thể giải thích để giải tỏa tính tò
mò của học sinh Mặc dù vấn đề được giải thích có tính chất rất phổ thông
*Ví dụ : Tục ngữ Việt Nam có câu: “Nước chảy đá mòn”, câu này mang hàm ý
của khoa học hoá học như thế nào?
Vì trong nước có lẫn khí CO2 nên sẽ xảy ra phản ứng:
CaCO3 + CO2 +H2O > Ca(HCO3)2
Khi nước chảy sẽ cuốn Ca(HCO3)2 trôi theo, qua thời gian đá sẽ bị mòn dần
- Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy ở những phiến đá ở những dòng chảy
đi qua Nếu không để ý, trong xây dựng sẽ có ảnh hưởng không ít, góp phần hiểu được dụng ý của khoa học của câu tục ngữ, làm cho hoá học trở nên gần gũi, giáo viên có thể xen vấn đề này trong khi dạy đến phần về muối CaCO3 (ở lớp 9)
* Ví dụ : Tại sao nước máy lại có mùi clo?
- Khi sục vào nước một lượng nhỏ Clo vào nước có tác dụng sát trùng do clo tan 1 phần (gây mùi) và phản ứng 1 phần với nước:
H2O + Cl2 → HCl + HClO
- Hợp chất HClO không bền có tính oxi hoá mạnh, có khả năng diệt khuẩn
- Áp dụng: Vấn đề này đang đang được sử dụng làm sạch nước hiện nay trong các nhà máy nước cung cấp nước trong thành phố, thị xã, thị trấn… giáo viên có thể xen vấn đề này trong khi dạy bài clo
e Tích hợp kĩ năng sống thông qua các bài tập tính toán.
Cách nêu vấn đề này có thể giúp cho học sinh trong khi làm bài tập lại lĩnh hội được vấn đề cần truyền đạt, giải thích Vì muốn giải được bài toán hoá đó học sinh phải hiểu được nội dung kiến thức cần huy động, hiểu được bài toán yêu cầu gì, và giải quyết như thế nào
* Ví dụ : Trên nhãn của các chai rượu có ghi các số: 45O, 18O, 12O
a Hãy giải thích ý nghĩa của các số trên
b Tìm số ml rượu etylic có trong 500ml rượu 450
Trang 11c Có thể pha được bao nhiêu ml rượu 250 từ 500ml rượu 450 ?
f Hướng dẫn tự hình thành kĩ năng sống qua các hiện tượng thực tiễn xung
Cách nêu vấn đề này có thể làm cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đã học tìm cách giải thích hay tự tái tạo lại kiến thức qua các thí nghiệm hay những lúc bắt gặp hiện tượng, tình huống đó trong cuộc sống Giúp học sinh phát huy khả năng ứng dụng hoá học vào đời sống thực tiễn
GV có thể đưa vấn đề này vào trong bài cacbon (ở lớp 9), phần tính hấp phụ Muốn chữa cơm khê người ta thường cho vào nồi cơm một mẩu than củi Do than củi xốp
có tính hấp phụ, nên hấp phụ được mùi khét của cơm làm cho cơm đỡ mùi khê
* Ví dụ : Vì sao nước rau muống đang xanh, khi vắt chanh vào thì chuyển
- Áp dụng: Giáo viên có thể đưa các vấn đề thực tế này vào bài axit
cacboxylic (ở lớp 9)
Trong quá trình thực hiện tôi đã lựa chọn những nội dung, hiện tượng trong thực tế có thể lồng ghép kĩ năng sống liên quan đến các bài học trong chương trình hóa học 8,9 và phân bố chúng vào cụ thể từng bài học như sau:
Chương trình hoá học 8.
Bài 28: Không khí – sự cháy
Ví dụ 1: Khi day xong phần sư ô xi hóa châm tích hơp sinh kĩ năng phòng tránh
sự cháy
Trang 12Trong nhà máy người ta không chất dẻ lau có dính dầu mỡ thành đống vì những dẻ lau có dính dầu mỡ để ngoài không khí sẽ xảy ra sự ô xi hoá chậm các chất kèm theo sự sinh nhiệt Nhiệt sinh ra đến một lúc nào đó làm chất đạt đến nhiệt độ cháy lúc đó sự ô xi hoá chậm chuyển thành sự tự bốc cháy
Ví dụ 2: Sau khi học xong điều kiên hát sinh sư cháy tích hơp sinh kĩ năng phòng
tránh sự cháy
Sau khi học xong bài hình thành cho học sinh kĩ năng thoát hiểm khi sự cháy sảy ra
và dập tắt đám cháy
Dùng CO2 để dập tắt sự cháy vì CO2 nặng hơn không khí và không tác dụng với
ô xi nên ngăn không cho chất cháy tiếp súc với ôxi Đa số trong các gia đình không
có sẵn bình cứu hoả thì có thì dùng cát hoặc vải ướt phủ lên đám cháy
Bài 31: Tính chất ứng dụng của hidro:
Ví dụ 1: Quả bóng bay thổi bắng miệng thì không bay nhưng bơm khí H2 vào thì
bay được
Trong hơi thở của ta có khí cacbonic, khí này nặng hơn không khí, khi ta thổi vào bóng làm cho bóng không bay được, còn H2 nhẹ hơn không khí, khi ta thổi vào bóng làm cho bóng bay được
Ví dụ 2: Khi đốt H2 thường gây tiếng nổ mạnh, đề khắc phục tình trạng trên chúng
ta phải làm gì ? Hình thành cho học sinh kĩ năng để thu được khí H2 tinh khiết
Chương trình hoá học 9.
Bài 1 : Tính chất hóa học của Oxit, khái quát về sự phân loại oxit
Ví dụ 1: “Hiện tượng mưa axit” là gì ? Tác hại như thế nào ?
Giải thích:
- Khí thải công nghiệp và khí thải của các động cơ đốt trong (ô tô, xe máy) có chứa các khí SO2, NO, NO2,…Các khí này tác dụng với oxi O2 và hơi nước trong không khí nhờ xúc tác là các oxit kim loại (có trong khói, bụi nhà máy) hoặc ozon tạo ra axit sunfuric H2SO4 và axit nitric HNO3
2SO2 + O2 + 2H2O → 2 H2SO4
2NO + O2 → 2NO2