Đề án lý thuyết tài chính tiền tệ Thực trạng chi ngân sách Nhà nước ở Việt Nam và các biện pháp nâng cao hiệu quả chi ngân sách nhà nước

LỜI MỞ ĐẦUChi ngân sách nhà nước NSNN có vai trò to lớn trong bất kỳ nền kinh tếnào và đặc biệt quan trọng hơn trong cơ chế thị trường, bởi NSNN cung cấpnguồn tài chính cho hoạt động của

LỜI MỞ ĐẦU

Chi ngân sách nhà nước (NSNN) có vai trò to lớn trong bất kỳ nền kinh tếnào và đặc biệt quan trọng hơn trong cơ chế thị trường, bởi NSNN cung cấpnguồn tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nước để cung cấp cho xã hộinhững hàng hóa dịch vụ công cộng; Nhà nước sử dụng NSNN như công cụđiều tiết vĩ mô nền kinh tế, thực hiện chức năng quản lý kinh tế xã hội, pháttriển y tế, văn hóa, giáo dục, xóa đói giảm nghèo, phân phối lại thu nhập…Cũng như các nhà nước khác, Nhà nước Việt Nam có quỹ tiền tệ riêng để duytrì và thực hiện các chức năng của mình thông qua việc chi NSNN cho đầu tư,cho sự nghiệp kinh tế, cho y tế, cho giáo dục đào tạo và nghiên cứu khóahọc…Để tìm hiểu việc chi đó có mang lại hiệu quả và đạt được mục đích đã

đề ra của chính phủ hay không, chúng ta cần nắm vững lý luận chung về chiNSNN và phân tích, đánh giá tính hình thực trạng chi NSNN ở nước ta hiệnnay để từ đó đưa ra các giải pháp khắc phục yếu kém, sai lầm

Với mục đích trau dồi kiến thức đã học và góp phần nghiên cứu, tìm hiểu về

chi ngân sách nhà nước, em đã chọn đề tài: “Thực trạng chi ngân sách Nhà nước ở Việt Nam và các biện pháp nâng cao hiệu quả chi ngân sách nhà nước”

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHI NSNN

1.1 Khái niệm Chi NSNN

Chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ ngân sách nhà nước theonhững nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước.Chi NSNN là việc phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vàoNSNN và đưa chúng đến mục đích sử dụng Vì thế, chi NSNN là những việc

cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mụctiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nước

Quá trình của chi ngân sách nhà nước bao gồm:

- Quá trình phân phối: là quá trình cấp phát kinh phí từ ngân sách nhà

nước để hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng

- Quá trình sử dụng: là trực tiếp chi dùng khoản tiền cấp phát từ ngân

sách nhà nước mà không phải trải qua việc hình thành các loại quỹ trước khiđưa vào sử dụng

1.2 Đặc điểm Chi NSNN

Thực hiện chi ngân sách nhà nước chính là việc cung cấp các phương tiệntài chính cho các nhiệm vụ của Nhà nước Việc cung cấp này mang nhữngđặc thù riêng:

- Thứ nhất: Chi NSNN luôn gắn chặt với bộ máy Nhà nước và những

nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Chính phủ phải đảm nhận Mức độ,phạm vi chi tiêu ngân sách nhà nước phụ thuộc vào tính chất nhiệm vụ củachính phủ trong mỗi thời kỳ

- Thứ hai: Chi NSNN gắn với quyền lực của Nhà nước, Quốc hội là cơ

quan quyền lực cao nhất quyết định quy mô, nội dung, cơ cấu chi NSNN vàphân bổ vốn NSNN cho các mục tiêu quan trọng nhất, bởi vì Quốc hội là cơquan quyết định các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của Quốc gia Chính

phủ là cơ quan hành pháp, có nhiệm vụ quản lý, điều hành các khoản chiNSNN.

- Thứ ba: Hiệu quả của các khoản chi NSNN được thể hiện ở tầm vĩ mô

và mang tính toàn diện cả về hiệu quả kinh tế trực tiếp, hiệu quả về mặt xã hội

và chính trị, ngoại giao Chính vì vậy, trong công tác quản lý tài chính, mộtyêu cầu đặt ra là, cần sử dụng tổng hợp các chỉ tiêu định tính và các chỉ tiêuđịnh lượng, đồng thời phải có quan điểm toàn diện và đánh giá tác dụng, ảnhhưởng của các khoản chi phí ở tầm vĩ mô

- Thứ tư: Xét về mặt tính chất, phần lớn các khoản chi NSNN đều là các

khoản cấp phát không hoàn trả trực tiếp và mang tính bao cấp Các khoản chicấp phát từ NSNN cho các ngành, các cấp, cho các hoạt động văn hóa, xã hội,giúp đỡ người nghèo…không phải trả giá hay hoàn lại cho Nhà nước Chính

vì vậy các nhà quản lý tài chính cần phải có sự phân tích, tính toán cẩn thậntrên nhiều khía cạnh trước khi đưa ra các quyết định chi tiêu để tránh đượcnhững lãng phí không cần và nâng cao hiệu quả chi tiêu NSNN

- Thứ năm: Chi NSNN là một bộ phận cấu thành luồng vận động tiền tệ

và nó gắn liền với sự vận động của các phạm trù giá trị khác như giá cả, tiềnlương, tín dụng, thuế, tỷ giá hối đoái,…

1.3 Phân loại Chi NSNN

Tùy theo yêu cầu của việc phân tích, đánh giá và quản lý ngân sách trongtừng thời kỳ ta có thể phân chia các khoản chi NSNN theo nhiều tiêu thứckhác nhau

1.3.1 Căn cứ vào mục đích các khoản chi

Căn cứ vào mục đích của các khoản chi, chi NSNN được chia làm hai loại:

- Chi tích lũy: là những khoản chi làm tăng cơ sở vật chất và tiềm lực cho

nền kinh tế, tăng trưởng kinh tế Các khoản chi tích lũy của NSNN gồm có:Chi đầu tư xây dựng cơ bản, chi cấp vốn lưu động, chi dự trữ vật tư của nhànước và các khoản tích lũy khác

- Chi tiêu dùng: các khoản chi không tạo ra sản phẩm vật chất để tiêu

dùng trong tương lai; bao gồm chi cho hoạt động sự nghiệp, quản lý hànhchính, quốc phòng, an ninh

Phân loại chi tích lũy và tiêu dùng có ưu điểm là tạo điều kiện cho việcphân tích, đánh giá kết quả chi NSNN với quá trình phân phối GDP, giải quyếtmối quan hệ cân đối giữa tích lũy để phát triển kinh tế với tiêu dùng cho đờisống trong từng giai đoạn lịch sử nhất định

1.3.2 Căn cứ vào lĩnh vực chi tiêu

Chi NSNN được chia ra làm các loại chi:

- Chi cho phát triển kinh tế

- Chi cho y tế

- Chi cho giáo dục – đào tạo, khoa học

- Chi cho văn hóa, thể dục thể thao

- Chi về xã hội

- Chi cho quản lý nhà nước, Đảng, đoàn thể

- Chi cho quốc phòng, an ninh

1.3.3 Căn cứ vào yếu tố và phương thức quản lý

Theo yếu tố và phương thức quản lý, chi NSNN được chia làm 3 nhóm:

- Chi đầu tư phát triển

- Chi thường xuyên

- Chi trả nợ

Cách phân loại này được áp dụng phổ biến trên thế giới, cho phép xem xétđánh giá được mối quan hệ chi NSNN cho tăng trưởng kinh tế và duy trì hoạtđộng thường xuyên của nhà nước trong từng thời kỳ lịch sử nhất định Ta sẽ đisâu phân tích nội dung chi NSNN theo cách phân loại này.

a Nhóm chi đầu tư phát triển

Là những khoản chi NSNN nhằm tạo dựng cơ sở vật chất cho các lĩnh vực,nhất là các cơ sở kinh tế của nhà nước và thực hiện các mục tiêu để phát triểnđất nước

Nội dung chi đầu tư phát triển của NSNN bao gồm:

+ Chi mua sắm máy móc, thiết bị, dụng cụ

+ Chi xây dựng mới và tu bổ công sở, đường sá, kiến thiết đô thị

+ Chi cho việc thành lập các doanh nghiệp nhà nước, góp vốn vào cáccông ty, góp vốn vào các đơn vị, tổ chức sản xuất kinh doanh

+ Các chi phí chuyển nhượng đầu tư

+ Chi cho quỹ hỗ trợ phát triển và quỹ hỗ trợ phát triển đối với cácchương trình mục tiêu quốc gia (chương trình mục tiêu giải quyết việc làm,phủ xanh đất trồng đồi trọc, )

+ Những chi phí đầu tư liên quan đến sự tài trợ của nhà nước dưới hìnhthức cho vay ưu đãi hoặc trợ cấp cho những pháp nhân kinh tế công hay tư đểthực hiện các nhiệm vụ đồng loại với các nghiệp vụ nêu trên, nhằm thực hiệnchính sách phân tích kinh tế của nhà nước

b Nhóm chi thường xuyên

Là những khoản chi nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của nhà nước,gắn liền với chức năng quản lý kinh tế - xã hôi của đất nước

Chi thường xuyên của NSNN về cơ bản mang tính chất chi tiêu dùng Chithường xuyên được chia thành hai bộ phận cơ bản Một bộ phận vốn được sửdụng để đáp ứng nhu cầu quản lý kinh tế xã hội chung của nhà nước và một bộphận chi để đáp ứng các nhu cầu của dân cư trong lĩnh vực phát triển văn hóa,

xã hội, có mối quan hệ trực tiếp với thu nhập của dân cư và nâng cao mứcsống dân cư.

Nội dung chi thường xuyên của NSNN gồm có:

+ Chi về chủ quyền quốc gia: Là các chi phí mà các cơ quan Nhà nướccần phải thực hiện để bảo vệ chủ quyền quốc gia, nhất là trên các lĩnh vựcquốc phòng, anh ninh, ngoại giao, thông tin đại chúng,…

+ Chi phí liên quan đến sự điều hành và duy trì hoạt động của các cơ quanNhà nước để thực hiện những nhiệm vụ được giao phó

+ Chi phí do sự can thiệp của Nhà nước vào các hoạt động kinh doanh,văn hóa, xã hội để cải thiện đời sống nhân dân Những chi phí này thuộc loạichi phí chuyển nhượng, như: trợ cấp cho các cơ quan Nhà nước để thực hiệncác hoạt động sự nghiệp, trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội, hỗ trợquỹ bảo hiểm xã hội, trả lãi, nợ của Chính phủ

c Nhóm chi trả nợ

Là những khoản chi để Nhà nước thực hiện nghĩa vụ trả nợ các khoán đãvay trong nước, vay nước ngoài khi đến hạn và các khoản chi làm nghĩa vụquốc tế

1.4.Các nhân tố ảnh hưởng tới Chi NSNN

Chi NSNN đối với mỗi quốc gia trong từng giao đoạn lịch sử chịu sự chiphối của nhiều nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội

- Chế độ xã hội là nhân tố cơ bản ảnh hưởng quyết định đến nội dung cơcấu chi NSNN Chế độ xã hội quyết định đến bản chất và nhiệm vụ kinh tế xãhội của Nhà nước Nhà nước là chủ thể của chi NSNN, vì thế lẽ đương nhiênnội dung cơ cấu chi NSNN chịu sự ràng buộc của chế độ xã hội

- Nhân tố thứ hai ảnh hưởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN là sự pháttriển của lực lượng sản xuất Sự phát triển của lực lượng sản xuất vừa tạo khảnăng và điều kiện cho việc hình thành nội dung, cơ cấu chi một cách hợp lý,vừa đặt ra yêu cầu thay đổi nội dung cơ cấu chi trong từng thời kỳ nhất định

- Nhân tố thứ ba ảnh hưởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN là khả năngtích lũy của nền kinh tế Khả năng tích lũy càng lớn thì khả năng chi đầu tưphát triển kinh tế càng lớn Đương nhiên, việc đầu tư của NSNN cho đầu tưphát triển kinh tế tùy thuộc ở khả năng tập trung nguồn tích lũy vào NSNN vàchính sách của NSNN trong từng giai đoạn lịch sử.

- Nhân tố thứ tư ảnh hưởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN là mô hình tổchức bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế xã hội mà nhà nước đảmnhận trong từng giai đoạn lịch sử

Ngoài những nhân tố kể trên, có thể nói, nội dung cơ cấu chi NSNN củamỗi quốc gia trong từng giai đoạn nhất định chịu ảnh hưởng của rất nhiều cácnhân tố khác như: biến động kinh tế, chính trị, xã hội, trong đó có sự biếnđộng của giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái…

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN có ýnghĩa quan trọng trong việc bố trí nội dung và cơ cấu khoản chi NSNN mộtcách khách quan, phù hợp với yêu cầu của tình hình kinh tế, chính trị trongtừng thời kỳ

1.5 Vai trò của Chi NSNN

- Thứ nhất: Điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế

Ngân sách nhà nước là công cụ định lượng hình thành cơ cấu kinh tế mới,kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền Trước hết,Chính phủ sẽ hướng hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế đi vào quỹđạo mà Chính phủ đã hoạch định để hình thành cơ cấu kinh tế tối ưu, tạo điềukiện cho nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững Thông qua hoạt động chiNSNN, Nhà nước sẽ cung cấp kinh phí đầu tư cho cơ sở kết cấu hạ tầng, hìnhthành các doanh nghiệp thuộc các ngành then chốt trên cơ sở đó tạo môitrường và điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển các doanh nghiệpthuộc mọi thành phần kinh tế (có thể thấy rõ nhất tầm quan trọng của điện lực,viễn thông, hàng không đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp)

Bên cạnh đó, việc cấp vốn hình thành các doanh nghiệp Nhà nước là mộttrong những biện pháp căn bản để chống độc quyền và tránh cho thị trườngkhỏi rơi vào tính cạnh tranh không hoàn hảo Và trong những điều kiện cụ thể,nguồn kinh phí trong ngân sách cũng có thể được sử dụng để hỗ trợ cho sựphát triển của các doanh nghiệp, đảm bảo tính ổn định về cơ cấu hoặc chuẩn bịcho việc chuyển sang cơ cấu mới hợp lý hơn.

- Thứ hai: Giải quyết các vấn đề xã hội

Chính sách ngân sách, cụ thể là chính sách thuế và chính sách chi ngânsách, góp phần làm giảm bớt sự chênh lệch quá lớn về thu nhập và tiền lươnggiữa người làm việc trong khu vực sản xuất kinh doanh, khu vực hành chính,

sự nghiệp, an ninh, quốc phòng; giữa những người sống ở thành thị, nôngthôn, miền núi, hải đảo nhằm ổn định đời sống của các tầng lớp dân cư trongphạm vi cả nước

Nhà nước trợ giúp trực tiếp giành cho những người có thu nhập thấp hay cóhoàn cảnh đặc biệt như chi về trợ cấp xã hội, trợ cấp gián tiếp dưới hình thứctrợ giá cho các mặt hàng thiết yếu, các khoản chi phí để thực hiện chính sáchdân số, chính sách việc làm, chống mù chữ,…

- Thứ ba: Góp ổn định thị trường chống lạm phát.

Đối với thị trường hàng hóa, hoạt động điều tiết của Chính phủ được thựchiện thông qua việc sử dụng các quỹ dự trữ của Nhà nước (bằng tiền, ngoại tệ,các loại hàng hóa, vật tư chiến lược,…) được hình thành từ nguồn thu NSNN.Một các tổng quát, cơ chế điều tiết là khi giá cả của một loại hàng hóa nào đólên cao, để kìm hãm và chống đầu cơ, Chính phủ đưa dự trữ hàng hóa đó ra thịtrường để tăng cung, trên cơ sở đó sẽ bình ổn giá cả và hạn chế khả năng tănggiá đồng loạt, gây lạm phát chung cho nền kinh tế Và khi giá cả của hàng hóa

đó giảm mạnh, có khả năng thiệt hại cho người sản xuất và tạo ra xu hướng dichuyển vốn sang lĩnh vực khác Chính phủ sẽ bỏ tiền ra để mua các hàng hóa

đó theo một giá nhất định nhằm đảm bảo cho người sản xuất

Đối với thị trường tiền tệ, thị trường vốn, thị trường sức lao động,…hoạtđộng điều tiết của Chính phủ thông qua việc thực hiện một cách đồng bộ cáccông cụ tài chính, tiền tệ giá cả,…trong đó công cụ ngân sách với các biệnpháp như phát hành công trái, chi trả nợ, các biện pháp chi tiêu dùng củaChính phủ cho toàn xã hội, đào tạo,…

- Thứ tư, tăng cường sức mạnh của bộ máy Nhà nước, bảo vệ đất nước

và giữ gìn an ninh

NSNN là công cụ tài chính quan trọng nhất để cung ứng nguồn tài chínhcho hoạt động của bộ máy nhà nước từ trung ương đến xã, phường ở nước ta,nguồn NSNN hầu như là nguồn duy nhất để phục vụ cho các hoạt động của bộmáy nhà nước đến các cơ quan quyền lực, cơ quan hành chính Nhà nước đếncác cơ quan tư pháp NSNN còn cung ứng nguồn tài chính cho Đảng cộng sảnlãnh đạo hoạt động, tài trợ cho các tổ chức xã hội mà nguồn tài chính của các

tổ chức này không đảm bảo Như vậy chi NSNN có vai trò quan trọng trongviệc quản lý và duy trì hệ thống chính trị của nước ta

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG CHI NSNN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 2.1 Đánh giá chung

Theo báo cáo của Bộ tài chính, chi NSNN của nước ta tăng đều trong giaiđoạn 2010 – 2013, từ 648.833 tỷ đồng tới 1.088.153 tỷ đồng, năm 2014, chiNSNN giảm nhẹ xuống 1.070.400 tỷ đồng

Biểu đồ 2.1: Tổng chi NSNN giai đoạn 2010 – 2014

Đơn vị: tỷ đồng

0 200,000

ngay cả những nước thuộc nhóm các nền kinh tế phát triển nhất vẫn có bội chingân sách Tuy nhiên, với các nước đang phát triển, bội chi ngân sách thườngđáp ứng nhu cầu lớn về đầu tư cơ sở hạ tầng ban đầu: giao thông, điện, nước,

2.2 Chi đầu tư phát triển

Chi đầu tư phát triển của Nhà nước chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi ngânsách nhà nước Chi đầu tư phát triển của nhà nước bao gồm đầu tư xây dựng

cơ bản, hỗ trợ phát triển kinh tế, đầu tư các chương trình không mang tính chấtđầu tư xây dựng cơ bản (chi cấp vốn ban đầu, vốn bổ sung pháp định hoặc vốnđiều lệ cho các doanh nghiệp nhà nước thực hiện cổ phần hoá, chi trợ cấp, trợgiá cho các doanh nghiệp khi thực hiện nhiệm vụ công ích) Trong đó đại bộphận là đầu tư xây dựng cơ bản chiếm gần 90%

Bảng 2.1: Quyết toán NSNN cho chi đầu tư phát triển, gđ 2010 – 2014

Đơn vị: tỷ đồng

Chi đầu tư phát triển 48.773 48.781 70.113 84.484 97.306

Nguồn: Bộ Tài chính

2.2.1 Chi đầu tư XDCB

Bảng 2.2: Quyết toán NSNN cho chi xây dựng cơ bản, gđ 2010 – 2014

tư xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng kinh tế công cộng không phải tạođiều kiện cho các tổ chức, cá nhân thuộc các thành phần kinh tế đầu tư mởrộng sản xuất kinh doanh, thúc đẩy tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế,

có tính chất “mồi” để thu hút các nguồn vốn khác đầu tư cho mục tiêu côngcộng

Ví dụ chi xây dựng đường giao thông:

Dự án đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai.

Dự án bố trí và sử dụng 735 tỷ đồng (tương đương 35 triệu USD) vốn đốiứng từ ngân sách nhà nước cấp trong kế hoạch 2014 cho hạng mục thiết bị vàmột phần kinh phí giải phóng mặt bằng, tái định cư và chương trình phục hồithu nhập theo quy định Dự án tốn 1.216 tỷ USD trong đó 896 triệu USD lànguồn vay thương mại, 200 triệu USD vay ưu đãi từ ADB và còn lại là vốnđối ứng của Việt Nam huy động từ phát hành trái phiếu chính phủ Toàn tuyến