Những nguyên tắc để trẻ thông minh và hạnh phúc

Neu b�n vftn con thay hoang mang, sao lam cha m� l�i la hanh trinh gian nan, v&i day rfiy nhfrng c�m bfiy, thli' thach khuat lap den nhll'erng nay, hay d� Nhfrng quy tac d� tre thong min

MucLuc NHUNG QUY TAC DE TRE THONG MINH VA HANH PHUC -

161 GI61 THIEU

TH61 KY MANG THAI

QUAN HE VCJ CHONG

BE THONG MINH: HAT GIONG

BE THONG MINH: DAT TRONG

BE HANH PHUC: HAT GIONG

BE HANH PHUC: DAT TRONG

BE c6 PHAM cAcH QUY LU�.T TRi NAO

KETLUAN

NHDNG QUYTAc DE rRE THONG MINH v A

HANHPH0C-Ngiriri d<ln dirimg khong thl thieu tren hanh trinh lam cha m?

B�n da s�n sang bat tay vao nuoi d�y m{)t dfra tre thong minh, h�nh phuc roi chfr?

B�n c6 thong higu quy lu�t tri nao cua tre? Hay thU: lam bai trac nghi�m nh6 dmn day

dg biet minh s�n sang den dau:

a IQ

b Kha nang t\f kiem che

c Digm so

a Moi tn.remg nhi'eu kich thich

b Giao vien nhuan nhuy�n ky nang ve H9c thuyet tri nao

c Cam giac drrqc an toan

3 Tre nh�n thfrc dU'Q'C trr khi nao?

a 45 phut sau khi chao dCri., tre da biet bat chmrc

b Tre nh& dU'Q'C m{)t S\f ki�n da til'ng xay ra trr mot tuan trrr&c

c Tre higu drrqc r�ng & gan thi v�t to hon, & xa thi v�t nh6 hon

d Tre phan bi�t drrqc grrong m�t ngrrm v&i grrong m�t khong-phai-ngrrm ngay trr khi sinh ra

e Tat ca di'eu tren

f Khong di'eu nao dung Tre em khi sinh ra chi biet kh6c, an, te dam, non tr& va ngu

Kha nang nh�n thfrc chi dU'Q'C phat trign dan dan theo thffi gian

4 Ti I� cac CUQC hon nhan di xuong sau khi don dfra con dau long

a 16%

b 55%

a Tre drr&i 6 thang tu5i da co th� phat hi�n di'eu gi do khong 5n Huyet ap tang Ien, nhip tim va hoc mon stress gia tang, day du dau hi�u nhrr COTI cang th�ng a ngmn trrr&ng thanh

b Tre co th� khong hi�u drrqc cha m� mau thufin nhau ve di'eu gi, nhrmg chung linh cam drrqc co di'eu do xay ra Di'eu nay se anh hrr&ng den kha nang gifr binh tinh va hoi ph\lC Sau COTI stress Cua tre

c Anh hrr&ng cua stress se bi�u hi�n r6 r�t khi tre den tu5i di hQC Tre co XU hmmg dung den bq.o h,rc, kem giao tiep xa h9i hOTI Chung kho t�p trung chu y va d� g�p phai cac van de sfrc khoe, chi so IQ ciing thap hOTI

d Tat ca dap an tren

6 Bon nguyen nhan chinh gay ra xung d9t gia dinh khi don dfra con dau long?

a Ta bfin, phong each dq.y d6 khac bi�t, tien bq.c, thieu tinh d\lC

b Thieu ngu, tach bi�t khoi xa hQi, thieu chia se cua ngmYi chong, cang th�ng

c Phai thfrc d�y Ilic mra dem, thieu thOi gian danh cho nhau, stress vi d9t nhien phai & nha

7 Bq.n thay ki�t sfrc va muon rm con ra d� ranh rang chut xiu Bq.n co nen d� em be 2

tu5i cua minh xem ti vi?

a Tuy�t doi khong

b Khoang m9t tieng m9t ngay

c M9t lrrqng vll'a du, va chi ch9n nhfrng chrrOTig trinh co tinh giao d\lc, trrOTig tac cho tre xem

8 Con bq.n dq.t di�m cao nhat trong bai ki�m tra tren l&p, bq.n se noi gi?

a "M� biet con lam drrqc ma Con rat thong minh!"

b "M� rat t\l' hao ve con H�n con da nf> l\fC rat nhi'eu!"

c N6i cau khac

9 PhITong phap dc;ty con nao se san sinh ra nhfrng thien tai?

a Nghiem khac, cha m� can c6 oai v&i con, d� tre biet SQ' va ton tr9ng ngmn l&n

b Yeu thITong, yeu thITong va yeu thITong con th�t nhfeu Tuy�t doi tranh doi dau v&i

con

c Nghiem khac, nhrmg vftn an can

d Chi can chu cap cai an, cai m�c cho con, roi d� chung t\f than v�n d9ng Chung se t\f biet dU'emg xoay x&

10 Bc;tn dang dc;ty tre each ki�m soat cam xuc Dau la each hay nhat d� giup tre tuan thu quy tac bc;tn de ra?

a Phc;tt khi tre hIT

b Giai thich ly do bc;tn dITa ra quy tac nay

c Hoi 19 con

Dap an

1b Nhfrng em be c6 th� ki'em che cam xuc ban than se dc;tt di�m IQ cao hon 210 di�m so v&i tre khong th� ki�m soat dITQ'C ban than Tc;ti sao? Tang cITemg ki�m soat la m9t phan cua chfrc nang dfeu hanh Chfrc nang dfeu hanh con lien quan den kha nang tranh xao Hing & tre Tre c6 kha nang t�p trung tot hon, do d6 h9c tot hon

Dfeu tiet cam xuc la nhan to tien doan chinh xac nhat kha nang nh�n thfrc cua tre?

Dung v�y D� tim hi�u them ve y tIT&ng gay sfuig sot nay, bc;tn c6 th�m tim d9c phan S\f t\f chu trong Be thong minh: Hc;tt giong, trang 165 va Cong Cl) tri nao, trong Be thong minh: Dat trong, trang 208

2c U'u tien hang dau cua bQ nao la sinh ton Hay xem Cong vi�c thITemg ngay cua nao b9 khong phai la h9c t�p chITong Be thong minh: Dat trong, trang 194

3e M�c du cac nha khoa h9c xITa nay vftn nghI r�ng tre em la nhfrng ta giay trang Nhrmg cac nghien cfru gan day da bac b6 hoan toan quan di�m nay Xem Nhin nhIT khi, hanh xu nhIT khi trong chITong Quan h� VQ' chong, trang 104

4c Hau het cac c�p doi deu khong th� tU'&ng tli'Q'Ilg dU'Q'C nhfrng thay d6i l&n lao khi c6 con Tre em xITa nay vftn dU'Q'C hi�u r�ng se mang den nfem vui bat t�n, dung khong nao? D6 la ao tIT&ng cua rat nhfeu ngli'm trong chung ta, d�c bi�t Ia v&i cac b�c cha m� l&n Jen

dinh Nhrmg nha xa h9i h9c LeMasters da chi ra c6 con dong nghfa v&i khoang thm gian

gian nan, C\fC nhQc

5d Cang th�ng khi phcii chfrng kien cha m� to tieng, bat hoa v&i nhau c6 th� lam t6n thITong tri nao tre Nhrmg neu b:m chiu b6 doi gang dam hoc xuong, thi h� thong nao cua tre se phl)C hoi trong 8 tuan Neu trot gay g6 trmrc m�t tre, hay chac chan r�ng d� tre ch(mg kien cac b�n da lam lanh v&i nhau Hay xem Tre doi ph6 v&i stress ra sao trong chITong Quan h� vq chong, trang 110

6b D� biet them chi tiet, b�n xem Bon nguyen c& chinh khien b�n cai va trong chITong Quan h� vq chong, trang 114

7a Tat nhien b�n can nghi ngoi Nhrmg tot nhat nen c6 m9t ngmn khac thay b�n cham con hJ.c nay - hay nher m9t ngITCri b�n, m9t ngITCri than, hay ngITCri hang x6m ve hrm Hi�p

cfru da chi ra r�ng, cfr m6i gier tre dIT&i 2 tu6i xem ti vi l�i tang them 9% nguy ca hanh xli' b�o l\fC khi den tu6i di hQC Nhfrng dfra tre nay ding se kh6 kiem che dU'Q'C cam xuc cua ban than Ti vi ciing la lieu thuoc d9c cho kha nang t�p trung, chu y cua tre Ma day l�i chinh la th� hi�n cua chfrc nang di'eu hanh cua tre (Kha nang ki�m soat quyet dinh thanh tich hQC t�p & trITerng cua con, chfr khong phcii IQ) Tre dIT&i 3 tu6i, neu xem ti vi 3 tieng m6i ngay se tang 30% nguy ca suy giam kha nang t�p trung hon tre khong xem ti vi

Tuy nhien, sau 5 tu6i cac chITong trinh tITong tac tren ti vi c6 lqi cho nao bQ Di nhien, b�n vfin can h�n che xem ti vi Hay xem Thai d�i so h6a: ti vi, tro chm di�n tu va Internet, chITong Be thong minh: Dat trong, trang 219

Sb Tre em dITqc khen ngqi vi n6 l\fc cua ban than se hQc dITqc r�ng n6 l\fc chinh la thfr t�o nen thanh cong Nhll' v�y, tre biet r�ng, chung c6 th� Vll'Q't qua mQi thli' thach chi can n6 l\fc hon nfra Xem phan Khen ngqi n6 I\l'c, chfr khong phai IQ trong chITong Be thong minh:

Dat trong, trang 213

9b Cac nha nghien cfr da chi ra r�ng, chi c6 duy nhat m9t phong each giao dl)c giup b�n nuoi d�y nen dfra tre tuy�t vCri Nhfrng b�c cha m� nay doi hoi cao nhrmg rat quan tam den tinh cam cua con cai HQ gicii thich lu�t I� cho con va khuyen khich con phat bi�u y kien

HQ muon hIT&ng con s&m t\l' l�p D� dQc them ve hon phong each lam cha m�, hay dinh nghfa ve dfra tre tuy�t vCri, hay xem phan MQt em be xuat chung, chITong Be h�nh phuc: Dat trong, trang 300

10b Ph�t khi tre vi ph�m lu�t I� la cot 16i cua ky lu�t Nhrmg gicii thich lu�t I� cho tre l�i

l�i bai hQc sau sac, kh6 quen hon Vi dl), khong gicii thich: "Ch& c6 d9ng vao con ch6, khong con se bi nhot x6 day." Va c6 gicii thich: "Ch& c6 d9ng vao con ch6, khong con se bi nhot x6 day Con ch6 dfr Jam, va m� khong muon con bi n6 can dau." Hay dQc Ly gicii lu�t l�,

chITong Be c6 ph�m each, trang 375

B�n tra Im dung bao nhieu cau? Neu b�n vftn con thay hoang mang, sao lam cha m� l�i

la hanh trinh gian nan, v&i day rfiy nhfrng c�m bfiy, thli' thach khuat lap den nhll'erng nay, hay d� Nhfrng quy tac d� tre thong minh va h�nh phuc dong hanh cling b�n nhe! S�n sang

lam mot ong bo/ ba m� tuy�t vm cua con cai nao!

Nha sach Alpha books

NHUNG QUY TAC DE TRE THONG MINH vA �H PHUC

JOHN J MEDINA

LO'I GI6'I THIEU C(r m6i fan giang ve S\f phat tri@n cua nao bo tre em cho cac ong bo ba m� tU'OTig lai, toi l(;li mac sai ram Toi vftn ng& la cac b�c cha m� mong cha dU'Q'C nghe nhfrng chi dftn khoa hQC, IOi cuon ve nao bo trong tu cung - nao Ia ban chat sinh hQC cua mao than kinh ' nao la

di tru sQ'i trl)C Nhrmg den phan hoi dap ngay sau m6i bu5i giang, tram fan nhU' mot, luon

la 5 cau hoi "Con toi co th@ h9c dU'Q'C nhfrng gi khi con n�m trong bl)ng m�?" "Con cai se anh hmmg the nao den CUOC hon nhan cua VQ' chong toi?" "Lam the nao d@ dam bao la con gai be bong cua toi dU'Q'C h(;lnh phuc day?" (Nhfrng n6i lo di@n hinh cua cac ba m�) "Toi nen dC;ly d6 the nao d@ con toi vao dU'Q'C trIT<Yng Harvard?" (ThIT<Yng la b�n tam cua cac ong bo)

"Lam the nao d@ nuoi dC;ly chau toi cho tu te?" Doi khi toi bat g�p cau hoi nay tu nhfrng ngITm ba m�t moi phai ganh ho co con gai nghi�n ma tuy trach nhi�m lam cha lam m� Ba khong muon tinh tr(;lng tU'OTig t\l' l�p l(;li

Toi hoai cong leo lai cuoc doi tho(;li sang dia h(;lt d�c thu cua nhfrng sai bi�t than kinh, rot CUOC CaC tj phl) huynh vftn Clr xoay CUOC noi chuy�n quanh nam cau hoi nay - het fan nay t&i fan khac Cuoi cling, toi v& le Toi cfr cham cham di�n giai cho cac tj ph\l huynh thay cac van de y hQC chuyen sau, trong khi hQ chi can nhfrng dieu thiet th\fC ma thoi V�y nen, CUOn sach nay Se khong dinh dang gi den ban chat Cua S\f dieu chinh gene trong qua trinh phat tri@n nao bo Thay vao do, Nhfrng quy tac d@ tre thong minh va h(;lnh phuc se dU'Q'C dftn dat b&i chinh nhfrng cau hoi th\fC te ma CaC thinh gia Cua toi khong nglrilg neu ra

"Quy lu�t Tri nao" la each gQi nhfrng gi chung ta vftn hi@u r6 xung quanh each thfrc ho(;lt dong cua nao bo giai do(;ln vai nam dau dm cua tre M6i dieu ay l(;li dU'Q'C khai thac tu nhfrng via kien thfrc chuyen nganh l&n hon, nao tam ly hQC hanh vi, sinh hQC tebao va sinh hQC

bong

Hi@n nhien la toi hi@u nhu cau co dU'Q'C nhfrng cau tra Im b(rc thiet den nhIT<Yng nao Vi�c don dfra con dau long co th@ vi nhIT lam mot ly chuenh choang h6n hqp nua mlrilg nua khiep hai, gan kem ca m& nhfrng bien d5i chITa ai tlrilg noi cho b(;ln biet bao gia Chinh toi

da dU'Q'C nem trai cam XUC nay: toi CO hai C�U con trai, ca hai d(ra d�t ra ca ta nhfrng cau hoi hoc bua, roi chuy�n phai hanh XU ra lam sao, ma khong co bat ky chi dfin nao Toi s&in

hap dftn, CO th@ lam day Jen trong toi ca nhfrng tinh cam manh li�t va S\f gan bo ben vfrng Chung con hut nhU' nam cham: toi khong th@ CU'&ng l(;li mong muon ngam nghia nhfrng chiec mong tay toan my khong ti vet, doi mat trong veo va ca nhfrng mon toe gay cam xuc VO

ba Den khi dfra con thfr cua toi ra dm, toi m&i hi@u r�ng hoa ra co th@ san se tinh yeu den mfrc VO t�n ma khong can giam b&t Rieng v&i chuy�n lam cha m�, "nhan Jen b�ng each chia ra" hoa ra la vi�c hoan toan co th@

La mot nha khoa h9c, toi biet r6 la vi�c quan sat qua trinh phat tri�n cua tri nao tre nho mang lc;i.i cam giac nhll' th� ngoi & hang ghe dau ma chfrng kien mot Vv N6 L&n trong linh V\fC sinh hQC v�y Nao bo kh&i dau chi tl:r mot tebao don le trong tU: cung, khe khang nhU' mot bi m�t Trong von v�n vai tuan, cac te bao than kinh da sinh soi v&i toe do dang kinh ngc;i.c - 8.ooo tebao/giay Va chi trong vai thang, n6 da bmrc vao qua trinh hinh thanh nen c6 may tU' duy tinh xao nhat the gian Nhfrng bi gn nay khong chi tang them Sl)' ng& ngang

va tinh thU'ong yeu, ma v&i mot ong bo "m&i to te" nhU' toi la ca n6i au lo va rat nhi'eu thac

0

mac

NHAN NHAN CHUytN HOANG DVbNG

Cac b�c cha m� can CO' s& khoa hQC xac thl)'C ve vi�c nuoi dc;i.y con cai, chfr khong chi la

101 khuyen ran thuan tuy Bat hc;tnh thay, tim nhfrng thong tin xac thl)'c nhll' the trong nui

dm nang nuoi dc;i.y hi�n nay ch�ng khac gi mo kim day b� Nao sach v&, blog Nao bang thong tin, file am thanh, nao "kinh nghi�m song" dmyc truyen lc;i.i tl:r cac ba m� chong va hQ hang than thich - bat ky ai, mi�n la da tl:rng nuoi mot dfra con Thong tin khong thieu, c6 dfeu, cac tj phl) huynh kh6 biet dU'Q'C nen tin vao dau

Cai hay cua khoa hQC la & ch6: khoa hQC khong ve phe ai - va ciing ch�ng ep u6ng ai

Mot khi bc;i.n xac dinh d�t long tin & cong trinh nghien cfru nao, bfrc tranh l&n se hi�n Jen con nhfrng hoang dmmg, than bi se dan tan Toi lQC cac nghien cfru b�ng "nhan to ha khac"

do toi d�t ra D� dU'Q'C xuat hi�n trong cuon sach nay, trmrc het, cac nghien cfru phai dU'Q'C xuat ban trong nhi'eu tai li�u tham khao, sau d6 dU'Q'C sao chep chinh xac Mot so con dU'Q'C trich di trich lc;i.i trong nhi'eu tac phgm Con v&i nhfrng tai li�u khac, tuy dang tin c�y nhrmg v�n chU'a dU'Q'C ki�m nghi�m ch�t che qua thm gian, toi deu ghi chu r6 rang

Doi v&i toi, vi�c nuoi dc;i.y con cai rot CUQC xoay quanh vi�c phat tri�n tri nao Toi la mot nha sinh V�t hQC ve tien h6a va phan trr d�c bi�t say me nghien Clru nguon goc di truyen Cua chfrng roi loc;i.n tam than Cong vi�c chinh cua toi la co van rieng, chuyen gia lam theo gier CQng tac v&i cac CO' quan nghien Clru nha nU'&C can mQt chuyen gia di truyen hQC CO chuyen mon ve sfrc khoe tam than Ngoai ra, toi con sang l�p HQc vi�n Talaris, c6 trv s& & Seattle, ngay sat Dc;i.i h9c Washington, nO'i c6 sfr m�nh ban dau la chuyen nghien cfru xem tre SO' sinh XIT ly thong tin ra sao tl:r cac cap de) phan tU:, tebao va hanh vi Day ciing chinh la nguyen do dU'a dgy toi den v&i vi�c di�n thuyet trU'&C cac nh6m cha m�

Le di nhien la cac nha khoa h9c khong th� biet tat ca mQi dfeu ve nao be) Nhrmg nhfrng kien thfrc chung ta da biet giup chung ta nuoi dc;i.y nen nhfrng dfra con thong minh, hc;i.nh phuc Va d6 ding la tam nguy�n chung, bat k� bc;i.n m&i phat hi�n ra r�ng minh c6 bau, hay bc;i.n da c6 mot dfra tre ch�p chfrng biet di, hay nh�n ra r�ng minh phai tl)' nuoi dc;i.y chau chat V�y nen, trong cuon sach nay, toi lay lam han hc;i.nh dU'Q'C giai dap nhfrng cau hoi ma cac b�c cha m� neu Jen - dong thm, d�p tat nhfrng y nghi hoang dU'erng cua hQ

DIT&i day la mot vai vi dv tieu bi�u:

Chuy�n hoang dITerng: M& nhc;i.c Mozart cho thai nhi nghe se giup tre gioi toan

S\f thl)'c: Tre se don thuan nh& dU'Q'C nhc;i.c Mozart sau khi chao dm - ding nhll' nhi'eu

th(r khac duvc nghe, dU'Q'C nglri, dU'Q'C nem khi con trong bvng m� (d9c phan Bao thai c6 thg nh& dU'Q'C, trang 56) Neu b:m muon sau nay tre h9c kha mon toan, thi vi�c tot nhat b:m c6 thg lam la d�y tre t\l' ki'em che th�t tot trong nhfrng nam dau dCri ( d9c phan S\f t\l' chu, trang 165)

Chuy�n hoang dll'0ng: Cfr mua cho dfra be Km ngrra hay ch�p chfrng biet di nha b�n may chiec bang ma d�y ngon ngfr la CO thg tang CU'Cmg trr Vl):'Ilg cho tre

S\f thl):'c: Mot so bang ma th�m chi con lam giam von tll' Vl):'Ilg cua tre Chinh lll'<;rng tll' ngfr b�n SIT dvng khi tro chuy�n v&i tre m&i giup gia tang ca von tll' lfo tri thong minh cua tre (d9c them phan Tro chuy�n v&i con b�n th�t nhi'eu, trang 197) Nhrmg nhfrng tll' ngfr nay phai do chinh b�n - mot con ngll'Cri b�ng XU'ong b�ng thit n6i ra

Chuy�n hoang dU'Cmg: Dg tang CU'Cmg sfrc m�nh tri nao, tre can h9c ngo�i ngfr tll' tu6i Jen 3 va ca mot can phong chat day nhfrng th(r do choi "phat trign tri nao" va mot thll' vi�n day bang ma giao dl).C

S\f thl):'c: Cong ngh� thuc d�y tri nao nhi khoa tuy�t hao nhat the gian, doi khi, chi la mot thung giay bia don gian, mot hop day but sap s�c s& va hai gia dong ho Con t� h�i nhat chinh la chiec ti vi man hinh ph£ng m&i tinh cua b�n (D9c them Vui choi: tuy�t vCri, trang 203.)

Chuy�n hoang dll'0ng: Thll'0ng xuyen khen con thong minh se lam tre tl):' tin hon S\f thl):'c: Tre se tr& nen thieu t\l' nguy�n thao g& nhfrng tinh huong kh6 khan ( d9c them Di'eu gi xay ra khi b�n n6i: Con thong minh qua trang 216) Neu b�n muon con minh d6 vao mot trll'Cmg danh tieng nao do, tot hon het hay tan thll'ang nf> ll):'C Cua tre thi hon

Chuy�n hoang dll'0ng: Kigu gi tre ciing tl):' tim thay h�nh phuc cho rieng minh

S\f thl):'c: Nhan to hfra h�n tuy�t vCri nhat cua h�nh phuc chinh la vi�c ket b�n Lam the nao dg tre d� ket giao va gifr gin be b�n? Cau tra 101 la hay ren cho tre thanh th�o vi�c giao tiep phi ngon tll' (xem them Ket tinh b�ng hfru nhll' the nao trang 250) Ky nang nay c6 thg mai giua dU'Q'C Vi�c h9c mot nh�c Cl) se tang CU'Cmg kha nang nay them t&i 50% Con vi�c glri tin nhan se huy ho�i n6

Nhfrng nghien cfru d�ng nay v�n lien tl).C dU'Q'C cong bo tren cac chuyen san khoa h9c

uy tin The nhrmg, trll' phi b�n la doc gia thll'0ng xuyen cua Chuyen san Tam ly Tre em Thl):'c nghi�m, con thll'Cmg thi b�n rat d� b6 qua nhfrng kham pha khoa h9c gia tri nhrmg kho khan nay Chinh vi v�y, cuon sach nay se co gang truyen tai mot each d� higu nhat nhfrng kien thfrc khoa h9c ma b�n ch£ng can phai c6 b�ng Tien SI m&i c6 thg higu dU'Q'C

NHDNG GI NAM NGOAI KHA NANG CUA KHOA HQC NAO Be)

S& ill sach d�y lam cha m� c(r m6i cu on mot phach, tram hoa dua n& nhll' v�y la vi thl):'C

S\f v�n chua co m9t b9 19c khoa h9c nao du m�nh Ngay chinh cac chuyen gia ciing kho nhat tri dlfQ'C ve chuy�n "lam the nao d� df> con b�n ngu ngon giac ca dem?" Khong th� tmmg tITQ'Ilg nBi CO Cong vi�C nao d� Vfr mQng hon the doi v&i nhfrng ngm:ri m&i fan dau lam cha m�

Di'eu nay chi cang nhan m�nh m9t th\l'C te r�ng khoa h9c nao b9 khong th� giai quyet m9i tinh huong nuoi d�y con cai No chi co th� cung cap cac quy tac tBng quat, nhrmg khong phai la luon dung khi ap vao tU:ng tinh huong C\l th� Lay vi d\l chuy�n cua vi ph\l huynh sau day, dang tren trang TruuConfessions.com (m(>t nguon toi trich d�n xuyen suot cuon sach nay):

Toi da canh cao r�ng con dU:ng co dong s�p ctra l�i, neu con tai ph�m, m� se d& ctra ngay The ma vira quay di, toi da thay ctra l�i dong kin mit, toi lien quay l�i v&i cai khoan sieu m�nh, canh c1ra duqc tong th�ng ra nha xe ngay trong dem Hom nay toi da Iap l�i, nhrmg

se d& xuong ngay neu can Th�ng be biet la toi khong dua

Khoa h9c nao b9 co can thi�p n6i trong trmmg hqp nay? Chua chac Nghien cfru khoa h9c chi ra r�ng cac b�c cha m� phai dua ra lu�t l� r6 rang va hinh ph�t neu con vi ph�m The nhrmg lu�t l� l�i khong th� noi r6 la nen d& phang canh ctra ra hay khong Th\l'c te Ia, chung ta ciing chi m&i bat dau mang mang hi�u r�ng d�y d6 con cai dung each la the nao Nhfrng nghien cfru ve nuoi d�y con cai rat kho th\l'C hi�n, b&i bon nguyen nhan sau:

1 Khong tre nao giong tre nao

Mf>i b9 nao dlfQ'C t6 chfrc theo m9t ki�u Vi the hai d(ra tre khac nhau se khong dm nao hanh Xlr giong h�t nhau trong cling m9t tinh huong V�y nen khong ton t�i cai gQi la 101 khuyen d�y con phu hqp v&i m9i b�c cha m� Vi m6i dfra m9t ki�u nhu v�y, toi kh�n thiet keu g9i cac vi ph\l huynh hay gang hi�u lay con minh The co nghia la hay danh th�t nhi'eu thm gian cho chung Hi�u dlfQ'C each tre hanh Xlr va quan sat loi Clf Xlr cua chung thay dBi the nao theo thm gian la each duy nhat kham pha xem di'eu gi se hi�u qua hay VO ich trong qua trinh nuoi d�y chung

Dfrng tlr quan di�m cua m9t nha nghien cfru, qua la that v9ng vi nao b9 chiu S\f chi phoi m�nh Cua ngo�i canh: S\f khac bi�t ve van hoa, CQng them tinh phfrc t�p Cua mf>i Ca nhan, chua k� m6i nguCri l�i co m9t M thong gia tri rieng Tat ca deu co th� anh hmmg den S\f phat tri�n cua nao bQ Nhrmg dfrng dau bang, phai k� den hoan canh gia dinh Nhfrng gia dinh ban han phai doi m�t v&i nhfrng van de rat khac SO v&i CaC gia dinh trung-thITQ'Ilg lrm (hoan canh gia dinh co th� anh hmmg t&i Chi so Thong minh) Ch�ng trach nao b9 l�i Ia m9t doi tuQ'Ilg kho nghien cfru den v�y

2 Mfii ong ho ha m� l�i m()t khac

Tre dlfQ'C nuoi trong gia dinh day du cha m� phai doi pho v&i khong chi m9t, ma Ia hai phong each d�y d6 Cac ong bo ba m� thu0ng co cac th fr t\l' rm tien khac nhau, day chinh la kh&i nguon cua nhfrng bat dong ghe g6m trong m9t so moi quan h� TBng hoa cua ca hai phong each nay se djnh hinh tinh each dfra tre Day la m9t vi d\l:

Quan sat ong anh va ba chi dau d?y dam chau lam toi phat cau Ba m� thi thoang m&i tham gia Con ong bo nhrr dg bu dap, theo sat sao tilng hanh d9ng cua bon tre, mang mo con vi moi thfr Khach quan nhin nh�n ly do khien Hi tre hanh xu khong ra sao, la b&i khong higu n6i lu�t l� & day Ia gi, chung chi biet la du lam gi di chang nfra thi cting deu g�p rac roi, nen ciing ch�ng gang CU' XU cho tu te lam gi

Dung la hai phong each khac nhau mQt trOi mQt V\fC Di'eu nay ly giai t?i sao ong bo va

ba m� l?i kh6 phoi hQ'P an y trong vi�c nuoi d?y con cai Drr&ng dvc tre nh6 trong gia dinh c6 day du bo m� la m9t nhi�m V\l "lai t?p" Dan da, Hi tre se "nhi�m" each CU' XU cua bo m�,

va chinh vi�c nay se anh hrr&ng t&i each d?y d6 trong trrong lai Tat ca cang lam vi�c nghien cfru them kh6 khan

3 Tre chju anh hlrO-ng tir nhirng nglr<Yi khac

Tre cang l&n, CUQC song cang tr& nen phfrc t?p doi v&i chung Trmmg hoc va cac moi trrong tac gifra b?n be dong trang lfra ngay cang dong vai tro quan trong trong vi�c dinh hinh nhan each mf>i dfra tre (li�u CO trai nghi�m dang SQ' nao hoi trung hoc vfo am anh b?n cho t&i luc nay?) MQt nghien cfru khoa hoc da chi ra r�ng cac b?n be dong lfra - d�c bi�t la cling gi&i - anh hrr&ng den loi hanh XU cua tre hon ca bo m� Tat nhien, ngrrOi ta vfin con hoai nghi ve ket lu�n nay Nhrmg ding khong bac b6 th�ng thilng Xet cho cling, tre dau chi song trong m9t moi trmmg bi�t l�p do bo m� cai quan

4 Chung ta co th� noi la "co lien quan", chU- khong phai "gay ra"

C(r cho Ia moi nao bQ deu cau t?O giong h�t nhau va tat ca bo m� deu hanh XU r�p khuon theo mQt loi, thi rat nhi'eu nghien Clru gan day vfin Clr CO chf> SO' h(r (hay m&i chi dilng & mfrc nghien cfru sa khai) Phan l&n cac dfr li�u drrqc drra ra chi dilng l?i & mfrc "c6 lien quan" v&i nhau ch fr khong mang tinh nhan-qua Hai khai ni�m nay thi c6 gi khac nhau

? T?i sao day l?i la van de? Hai thfr hoan toan c6 thg lien quan v&i nhau ma khong nhat thiet phai theo kigu "cai nay gay ra cai kia" Vi dv, dung la tat ca tre khi b9c phat gi�n dfr deu te ra quan - ti l� ket hQ'P cua hai hi�n trr<)'Ilg nay la 100% nhrmg di'eu d6 khong c6 nghfa la di tigu ti�n dfin t&i vi�c b9c phat con gi�n dfr

MQt nghien Clru ly trr&ng se phai a) tim ra nhan to hanh vi bi �n t?O nen nhfrng dfra tre linh l<)'i, h?nh phuc hay ngoan ngoan, b) phat hi�n ra nhfrng b�c cha m� con thieu nhan to

bi �n tren, trao n6 cho ho va c) danh gia dfra tre 20 nam sau d6, xem chung l&n Ien ra sao Chuy�n nay khong chi c6 ve ton kem, ma con bat kha thi Day chinh la ly do t?i sao hau het cac nghien Clru ve nuoi d?y con Cai hi�n nay deu chi dilng Cr mfrc "co lien quan" v&i nhau chfr khong mang tinh nhan-qua The nhrmg khong c6 nghfa la chung ta khong co gang dg c6 dU'Q'C nhfrng nghien Clru "ly trr&ng" hon, Se khong nhin moi th fr theo tinh than "tot nhat la

ke thu cua tot" Them m9t yeu to khac khien nghien Clru nay them kh6 khan:

Hanh vi con ngrrOi th�t phfrc t?p!

C6 thg, nhin be ngoai, chung ta c6 ve gian don va tinh t?i, h�t nhrr m�t nrr&c ph�ng l�ng, nhrmg �n drr&i d6 l?i la m?Ch cam XUC higm tr&, nhfrng tam tU' am U va nhfrng cam hfrng tho?t c6 tho?t khong, ch�ng theo quy lu�t ly tinh nao het Thi thoang, nhfrng net tinh

each ngam nay - ma m6i ngmn mot khac - se n6i Ien tren be m�t Hay cling xem xet mot phan (mg cam xuc rat thmmg g�p doi v&i mot dfra tre ch�p chfrng biet di:

The day, chinh xac la v�y Toi khong con sot l�i du chi la mot may may kien nhftn

Th�ng con 2 tu6i cua toi da gang lay het kien nhftn cua toi, s�ch sanh sanh, tnr&c khi no Ien

ba Het s�ch roi, va toi khong khong tmmg trrQ'Ilg n6i lam each nao long kien nhftn ay co thg dU'Q'C tai t�O l�i nhll' thuer ban dau neu khong CO nhfrng nfl h,rc Cao dQ vi nhll', mQt tuan nghi drr&ng tren ber bign Caribe v&i nhfrng cu9c rrrQ'U bat t�n

Nhin ttr con mat cua mot nha khoa h9c nao be), toi co thg chi ra it nhat tam van de hanh

vi rieng le chi qua do�n viet ngan cua ngrrCri phv nfr nay Co dang phan (mg l�i v&i tinh tr�ng ding th�ng, va each CO' thg co phan (mg bat nguon tU: canh dong Serengeti each co danh mat S\f kien nhftn tuy thUQC mQt phan vao d�c tinh di truyen Cua CO, nhfrng yeu to djnh hinh tll: khi CO con n�m trong bvng m�, va each CO dU'Q'C nuoi d�y khi m&i la mQt CO be Cac hoc mon ding co dl):' phan, vi nhll' cac tin hi�u than kinh ma co SIT dvng dg nh�n thfrc ve

le co dang hoi trr&ng l�i mot chuyen du }ich tren bign? - chinh la thg hi�n khao khat tron ch�y cua co Chi trong vong von v�n nam cau, co da <lat chung ta tU: canh dong Serengeti ban sO' den t�n the ky XXL

Va cac nha nghien cfru nao be), tU: cac chuyen gia ly thuyet tien hoa cho den cac chuyen gia ve hoi frc, deu mi�t mai tim higu nhfrng di'eu nay

V�y nen, thl):'C S\f co mot vai di'eu dang tin c�y ve vi�c nuoi nang tre em Neu khong, toi

da ch�ng d�i gi ma qu�ng them nhfrng dong gop cua rieng minh vao h�ng ha sa so nhfrng cuon sach da co s�n danh cho cac b�c phv huynh Biet bao nhieu nha nghien cfru tai gioi da phai bo ra nhi'eu nam trCri dg may mo trong nhfrng mo thong tin b�t ngan nay

KHQNG CHi GIAI DO� sa SINH, MA DEN KHI TRE LEN s

TUOI

Nhfrng quy tac dg tre thong minh va h�nh phuc bao quat qua trinh phat trign nao b9 cua tre tU: o den 5 tu6i Toi biet chung ta thrrang chi hang hai tiep nh�n cac thong tin ve nuoi d�y con cai trong giai do�n mang bau, nhrmg ve sau, chung ta co ve 10' la hO'Il V�y nen toi muon lU'U y ngay tir ban dau: nhfrng gi cac b�n lam trong nam nam dau dCri cua tre -chfr khong phai chi trong nam dau tien - se anh hrr&ng sau sac den each tre hanh XIT sau nay Day la ket lu�n drrqc rut ra tll: mot nghien cfru rong ra suot bon mrrO'i nam Cac nha nghien cfru da kh6 cong theo sat 123 tre trong cac gia dinh thu nh�p thap, song bap benh tU: khi con h9c mftu giao cho den t�n nam 40 tu6i Hay tim higu Nghien cfru Giai do�n Mftu giao HighScope Perry - mot trong nhfrng cong trinh xuat sac nhat trong thg lo�i nay

Vao nam 1962, nhom nghien cfru da tien hanh danh gia hi�u qua cua chrrO'Ilg trinh dao t�o mftu giao cho tre nho ma h9 da l�p nen Cac be & Ypsilanti, Michigan drrqc phan ngftu nhien vao hai nhom: nhom tham gia va nhom khong tham gia chrrO'Ilg trinh mftu giao thi digm (ve sau da dU'Q'C ap dvng d�i tra tren toan quoc) Sl):' khac bi�t r6 r�t gifra hai nhom da minh h9a day thuyet phvc tam quan tr9ng cua nhfrng nam thang dau dCri cua tre

Nhom tre tham gia chITong trinh co thg kigm soat hanh vi rat tot, to ra Vll'Q1: tr(>i tren mQi phll'ong di�n, tlr chi so thong minh va cac bai kigm tra ngon ngfr nhfrng nam dau tien cho den chITong trinh danh gia thanh tich chufrn hoa va cac bai kigm tra doc viet ve sau Ti l� tot nghi�p trung hoc cua nhom nay ding cao hon h£n ( & nfr gi&i, ti l� nay la 84% so v&i 32%) Khong co gi ng�c nhien, nhom nay ciing vao d�i hoc nhi'eu hon Con nhom tre khong tham gia Chll'ong trinh thi CO ti l� can di'eu tri cac van de SlrC khoe tam than cao hon 4 Ian (36% so v&i 8%) Va ti l� hoc "dup" m9t l&p ding cao gap doi (41% so v&i 21%)

Den d9 tu6i trIT&ng thanh, nhom tham gia chITong trinh mfiu giao it co xu hIT&ng b�o h,rc hon va co cong vi�c 6n dinh hon HQ kiem nhi'eu ti'en hon, co tai khoan tiet ki�m va mua dU'Q'C nha Cac nha kinh te hoc tinh toan r�ng hi�u qua dau tU' xa h9i cho nhfrng chU'ong trinh nhll' v�y Ia 7-10%, tU'ong dU'ong v&i lQ'i nhu�n cua thi trmmg ch(mg khoan thm bay gi& M9t so chuyen gia th�m chi con U'&c tinh hi�u qua thl)'c chat cao hon the: cfr m6i 1 do­

la ti'en thue dau tU' vao giai do�n nh6 tu6i se mang ve 16 do-la

HA-T GIONG v A DAT TRONG

Cong trinh nghien Clru HighScope la m9t thi dl,l hoan hao thg hi�n tam quan tr9ng cua ngo�i canh trong vi�c nuoi d�y tre Nhrmg ban chat t\f nhien ding dong vai tro to l&n khong kem Thll'&ng thi, hai yeu to nay rat kho phan tach, Mt nhll' truy�n CU'Cri kinh dign sau: MQt c�u be l&p ba ve nha va dU'a bang digm cho bo Ong bo xem roi bao: "Giai thich cho bo t�i sao l�i bi digm kem the nay?" Th�ng be nhin bo va dap: "V�y bo giai thich hQ con: The la t�i

di truyen hay la t�i d�y d6 ?"

Co Ian, toi cling c�u con trai l&p ba tham d\f h(>i chq khoa hoc trIT&ng rat soi n6i Hai

bo con d�o m9t vong xem cong trinh cua vai b�n hoc l&p th�ng be, trong do co m9t thi nghi�m xoay quanh h�t giong, dat trong va bigu do sinh trIT&ng M(>t co tro nh6 hang hai giai thich thi nghi�m cho chung toi: cling lo�i h�t giong, nhrmg m9t h�t dU'Q'C trong vao l&p dat giau dinh dU'fuig va tU'&i nll'&C cfrn th�n, con h�t kia dU'Q'C gieo vao l&p dat C�n, va ding dU'Q'C tll'&i tam cfo th�n Sau m9t thm gian, h�t giong trong l&p dat tot nay ra m9t cai cay tU'oi tot, ma em da hanh di�n cho phep toi dU'Q'C nang tren tay Con h�t giong gieo vao dat c�n c6i chi nay ra m9t cai cay coi CQC, heo ua Em ding dg toi nang cay do Ien Ket lu�n cua

em la ban than h�t giong mang l�i nhfrng CO' h(>i sinh trll'&ng tll'ong dU'ong cho ca hai cay, nhrmg kh&i dau ngang b�ng la chll'a du "Chu se can ca h�t giong va dat trong," co hoc tro nho giai thich v&i toi - ban chat tl)' nhien tot con phai dU'Q'C nuoi nang d�y d6 tot - thi m&i cho ket qua mong muon

DITong nhien, em noi dung, va do la m(>t frn d\l xuyen suot cuon sach dg phan chia cac nghien Clru each nuoi d�y tre thong minh va h�nh phuc Co m9t so yeu to cac ong bo ba m�

d6 the nao di chang nfra ding khong thg thay d6i mQt thl)'C te la 50% kha nang thanh Cong cua con b�n ph\l thu(>c vao nguon goc di truyen Tin tot la: la cha m�, b�n chi can gang het

nhrmg toi dam kh£ng dinh r�ng Chung ta CO thg gay anh hll'&ng len loi hanh Xlr Cua con minh nhieu hon chung ta tIT&ng Do la m(>t cong vi�c rat, rat l&n doi hoi nhi'eu hanh d(>ng thl)'c te Ly do xuat phat trr can nguyen tien hoa sau xa

VI SAO CHUNG TA VAN cAN M� CHA DVONG DlJC?

C6 mot cau hoi da khien khong biet bao nhieu nha khoa h9c tien h6a phai b�n tam: vi

le gi vi�c nuoi nang mot dfra tre l:;ii mat nhi'eu thang nam den v�y? Tnr loai ca voi, con ngmn chung ta la loai dong v�t c6 thm tha au dai nhat hanh tinh Cuoc song "m� ga ap u" keo dai hang th�p nien nay c6 can nguyen tlr dau, va t:;ii sao nhfrng loai dong v�t khac khong dong canh ngo v&i chung ta, khong phai chiu nhfrng gi chung ta phai nem trai? Drr&i day la vai vi dv di�n hinh ve th(r ma cac ong bo ba m� loai ngrrm phai chiu d\fllg:

Toi thay ki�t sfrc Th�ng be dun ra ta ngay luc toi vira nhac n6 ra khoi bo, n6 non Ien

Toi thay qua sfrc lam roi va cam giac nhrr minh khong th� ganh cai vi�c lam m� nay them nfra, va roi nh�n ra r�ng - minh vfin dang lam nhfrng vi�c ay day ch fr

Ca toi va chong toi deu c6 von ttr phong phu va luon ch9n 19c Chung toi khong bao gi<Y vang b�y trrr&c m�t con gai yeu, va luon gang ch9n tu ngfr cua minh luc & gan n6, nhrmg r6 rang Ia chung toi that b:;ii tham h:;ii-Khi m� toi hoi con be r�ng ten triu men & nha cua n6 la

gi, n6 dap la "Cua n9"' Oi gim ai!

Dung, b:;in phai d:;iy cho con minh m9i th(r - k� ca each dieu tiet vi�c bai tiet cua CO' th� chung Va chung hap thu m9i thfr nhrr mot mieng b9t bi�n, dong nghfa v&i vi�c b:;in phai chu y rung Ii tli'ng ti t&i nhfrng hanh vi nh6 nh�t nhat cua minh Ca hai vi�c doi hoi nguon nang lrrQ'Ilg C\fC ky doi dao The nen, cac nha sinh h9c tien h6a buoc phai t\f hoi r�ng: t:;ii sao con ngrrm vfin t\f nguy�n t\f giac ganh vac chu6i cong vi�c m�t nh9c nay?

H�n nhien, khau phong van tuy�n dvng, tfrc la chi xet rieng hanh dong quan h� tinh dvc - luon t:;io hfrng thu Nhrmg roi, b:;in se drrqc an vao tj tri nuoi d:;iy mot dfra tre C6 nhfrng khoanh khac th�t tuy�t di�u, nhrmg cot 16i cua ban hqp dong nay thi qua U' dan gian: tre nh�n, b:;in cho B:;in khong nh�n drrqc mot XU lrrang cho cong vi�c nay, ma chi c6

ta yeu cau thanh toan, va luon luon phai chu�n bi tinh than don nhfrng cu soc kh6 d& B:;in

se tieu ton tren 220 nghin do-la - ma day la chrra tinh den khoan vay d:;ii h9c Nghe nay con khong drrqc hrr&ng lay mot ngay nghi om ch(r dli'ng n6i la mot ky nghi nao, va n6 doi hoi b:,in phc\i tuc tr\fC 24h mot ngay, 7 ngay mot tuan, khong CO nghi dem va khong CO CUOi tuan Lam xong ph�n S\f nay rat c6 th� se bien b:;in thanh mot ke au lo, bon chon man tinh The nhrmg m6i ngay, vfin co hang nghin ngmn ham h& nh�n cong vi�c ay At h�n phai co

nguyen do gi hap dfin h9 chfr

TON T �I, TRV6'c NHAT v A TR.EN HET

Tat nhien, c6 chfr Nhi�m V\l chu yeu cua nao bo - du la cua b:;in, cua toi hay cua nhfrng d(ra tre dang yeu den VO h:;in cua b:;in - chinh la giup CO' th� ton t:;ii Con nguyen nhan ton t:;ii thi xrra nhrr trai dat nhrmg ciing m&i nhrr cvm tu "tin nhan kich dvc": d� truyen l:;ii nguon gene cua minh cho the h� tiep theo Li�u mot ngrrm c6 s�n sang hy sinh quyen lqi ca nhan d� dam bao S\f ton vong cua nguon gene gia dinh anh ta cho the h� tiep theo khong? H�n la c6 Da c6 qua nhieu ngmn lam vi�c ay tu hang tram, hang nghin nam trrr&c, nh<Y v�y chung

ta m&i trrr&ng thanh, chiem linh hoang m:;ic Serengenti, va roi thong tri toan the gi&i Cham

s6c m9t dfra tre chinh la m9t each thfrc tinh vi dg cham s6c chinh ban than minh

Nhrmg t�i sao vi�c nay l�i can nhi'eu thm gian, n6 h,rc den v�y?

Tat ca t(>i nQ' la do nhfrng b(> nao to dung, beo t, n�ng trich va m9t-minh-m9t-kigu ma

ra ca Con ngum chung ta da tien h6a dg c6 duQ'c nao b9 c& l&n cling chl so thong minh

nhfrng ngum c6 day h9c ham h9c vi chi' trong vong mum tri�u nam ngan ngui Chung ta c6 dUQ'C bQ nao ay la nher biet tiet ki�m nang luQ'Ilg b�ng each di tren hai chan thay vi bon chan Nhrmg ciing chinh vi�c di th�ng ngum nay l�i dfin den vi�c thu h�p khung xuong ch�u cua ngum tinh khon Doi v&i nfr gi&i, di'eu nay dong nghfa v&i nhfrng CUQC sinh n&

-nhu each cac nha sinh h9c tien h6a vi von - gifra be r(>ng cua am d�o va kich c& nao b(> Neu

kip thm, tre sinh thieu thang se khong song n6i qua nam phut) Con neu dau tre SO' sinh qua l&n, ba m� se tu vong Giai phap la gi? Phai cho d(ra tre chao dm tru&c khi h(>p SQ cua n6 l&n den mfrc giet chet ba m� H�u qua ra sao? La d�y d(ra tre vao CUQC dm nay tru&c khi nao b(> cua n6 phat trign day du H�u qua the nao? Bat bu(>c phai c6 m� cha du&ng dl)c

Giang nhu chiec banh bi ep dua ra kh6i lo nu&ng tru&c khi chin h�n, d(ra tre can dUQ'C chi' dfin tu nhfrng ngum s& hfru cac b9 nao ky C\fll trong nhi'eu nam rong Nhfrng ngum ru(>t thit than thich chinh la ngum dam nhi�m cong vi�c nay, vi chinh hQ da dua d(ra tre xuat hi�n tren c6i dm Khong can den nhfrng cuon sach chuyen sau ve thuyet tien h6a Darwin m&i ly giai thuyet phl)C ve t�p tinh lam cha m�

D6 khong phai la toan b9 bi fo d�ng sau vi�c lam cha m�, nhrmg n6 da g6p phan nhan m�nh them tam quan tr9ng cua cong vi�c nay Chung ta ton t�i b&i cac vi ti'en boi da dam nhi�m xuat sac vai tro hu&ng dfin, cham b�m nhfrng d(ra con, d(ra chau trfrng nu&c, hay kh6c gao va d� bi t6n thuong nhu chung ta khon l&n nen ngum Va chung ta l�i khong c6 quyen h.ra ch9n gi trong van de nay het Don gian la vi nao b(> cua m(>t dfra tre chua s�n sang dg Chong ChQi v&i CUQC dm

tu thm digm d(ra tre chao dm cho den khi c6 kha nang sinh san - ch1rng ay thm gian v&i m(>t so loai c6 thg b�ng ca m(>t vong dm S\f chenh l�ch nay khong chi' thg hi�n nao b9 tre non n&t den ch1rng nao, ma con cho thay nhu cau tat yeu can du&ng dl)C an can Nhfrng b�c Ong ba, cha m� hinh thanh dUQ'C moi quan h� du&ng dl)C day bao bQC Va lien tl)C v&i con

vi�c d6 Tren thl)'c te, m9t so nha ly thuyet tien h6a tin r�ng ngon ngfr phat trign het sfrc phong phu, nher v�y, vi�c d�y d6 gifra cha m� v&i con cai nay c6 thg di�n ra v&i mfrc d9 sau sac va tinh hi�u qua l&n hon nhi'eu Moi quan h� gifra nhfrng ngum l&n luon dong vai tro can cot - va den gier vfin v�y, bat kg chung ta c6 ra sao di chang nfra

CHUNG TA LA NHO'NG THl/C THE xA HQI

Xa h(>i hi�n d�i da phat trign toi da theo hu&ng chia re tri�t dg cac moi lien h� xa h(>i

sau d�m Chung ta djch chuygn lien tl).C HQ hang than thich cua chung ta rai rac dQc theo hang tram, th�m chi hang nghin d�m xa Ngay nay, ch ling ta kien t?o va duy tri tinh hfru hao qua cac phrrong ti�n di�n tir Mot trong nhfrng di'eu dang phan nan chu yeu ma nhfrng ngmn m&i lam cha lam m� g�p phai trong qua trinh chuygn d6i Ien tj tri ay la cam giac tach bi�t ghe g6m khoi m?ng lrr&i xa h9i cua minh Doi v&i ngmn than cua hQ, dfra tre chi Ia mot ke xa l? Con v&i b?n be, e-m b-e chi la mot Cl).ffi tir gom bon chfr ma thoi Dang le khong phai la nhrr the ch fr

B?n hay danh chut thCri gian dg danh dau l?i tat ca nhfrng fan ma tac gia cau chuy�n nay nhac t&i b?n be va gia dinh co:

Toi l?i chuygn ve song chung v&i ong ba dg tiet ki�m ti'en hQc phi Toi da l&n Ien & day

Cc)i r� cua toi da an sau barn chac noi nay Mot trong nhfrng lang gi'eng than thiet nhat cua chung toi qua dCri, gia dinh ong sap xep l?i nha cira dg rao ban Toi nay, chung toi, trong do

co ca con trai ong, tl) t�p trong ga ra, cling uong rmyu va trr&ng nh& biet bao nhieu nhfrng xom gi'eng va thanh vien gia dinh da khong con tren coi dCri nay nfra Du ca tieng CU'Cri va nrr&c mat, nhrmg co mot cam giac th�t quy gia, r�ng nhfrng ngrrCri da khuat ding hi�n di�n

Con ngrrCri chung ta th�t qua gan ket v&i cc)ng dong Dg nam drrqc cac chu de cua cuon sach nay, di'eu can ban la b?n can thau higu d�c tinh nay cua nao be), tir tam tr?ng cam thong den ngon ngfr, cho t&i nhfrng tac dong cua tinh tr?ng co l�p xa hc)i Do be) nao chi la mot CO' quan sinh hQC, mQi nguyen nhan chi la do qua trinh tien hoa Da phan cac nha khoa hQC tin r�ng con ngrrCri ton t?i dU'Q'C la b&i biet song t�p hqp thanh tirng nhom, giup d& hf> trq l�n nhau Song trong cc)ng dong nhrr v�y s6m t?o cho chung ta thoi quen danh thCri gian cho CaC moi quan h�, nam bat dc)ng CO', di�n bien nQi tam Va higu dU'Q'C nhfrng gi ngrr(ri khac hoan nghenh hay phe phan

Co hai cai lQ'i Thfr nhat Ia kha nang lam vi�c theo nhom - rat hfru dl).ng doi v&i vi�c san moi, tim noi tru �n va t\f v� chong l?i nhfrng ke san moi Th fr hai la kha nang h6 trq nuoi nang con cai Cu9c dl).ng d9 gifra kich thrr&c am d?O va kich c& hop SQ tre SO' sinh dong nghia v&i vi�c nfr gi&i can co thCri gian hoi phl).c sau ky sinh n& Phai co ngrrCri cham soc Hi tre hay ganh phan nuoi drr&ng chung neu ba m� qua dCri Nhi�m V\l nay chu yeu roi vao nfr gi&i (suy cho cling, nam gi&i co tiet sfra drrqc dau), du cho cac nha khoa hQc tin r�ng thanh cong nhat la nhfrng nhom ma nam gi&i chu dc)ng hf> trq nfr gi&i Nhu cau chung do m?nh

me Va thiet yeu VOO S\f ton Vong Cua Chung ta den mfrc CaC nha nghien Clru da d�t cho hi�n tll'Q'Ilg nay mot cai ten rieng: alloparenting (chi vi�c cac thanh vien trong mot m?ng lrr&i xa h9i chia se vi�c cham soc cho dfra tre khong phai con minh) Neu & vai tro lam bo, lam m�,

co Ilic nao do b?n cam thay khong thg mot minh ganh vac, thi ay la b&i von b?n khong sinh

ra dg "don thrrong doc ma"

Cho du khong ai co c6 may thCri gian, keo chung ta tr& l?i ky Pleistocene , manh moi ly giai nhfrng XU hrr&ng n6i Ien day r�y ngay nay Mot d(ra tre sinh ra da hao hfrc ket noi v&i gia dinh minh va dU'Q'C cau t?O s�n tir trrr&c dg gan lien v&i nhfrng ngrrCri khac Mot ba m�

kg chuy�n xem chrrong trinh Than trrQ'Ilg Am nh?c My cling v&i dfra con trai Ien 2 Khi ngrrCri d�n chrrong trinh phong van cac thi sinh dang khoc rong Ilic bi lo?i khoi CUQC choi, c�u be b6ng nhien nhay Ien, v6 ve man hinh va bao: "Oi thoi nao, dirng khoc! " Vi�c nay doi

hoi nhfrng ky nang gan ket sau sac, doi hoi ca mot qua trinh sinh h9c ch�ng kem gi phU'ong di�n thg hi�n ve mot dfra be diu dang Tat ca chung ta deu s& hfru nhfrng nang h.rc ket noi tg nhien, thien b�m

Neu b:;m higu r�ng bo nao lien quan trU'cYC nhat den S\f sinh ton, va r�ng bo nao c6 nhu cau ket noi sau sac v&i nhfrng th(r khac, ngU'm khac, thi nhfrng thong tin trong cuon sach nay - nhfrng di'eu g6p phan tot nhat trong vi�c phat trign tri nao con cai b:;m - se rat c6 ly

V AI LVU Y TRVOC KHI CHUNG TA BAT DAU

Dinh nghia gia dinh

B�n da xem do�n quang cao lo�i do uong nh� nay chU'a? May quay lia theo mot chang trai tre tam tuBi d�i h9c, trong rat U'a nhin, t�i mot bfra ti�c nhon nhip trong mot ngoi nha rong rai Ay la dip I� nao d6, chang trai dang tiu tit gi&i thi�u b�n v&i bao nhieu b�n be va thanh vien gia dinh, roi hat mot bai, roi chuygn cho m9i ngITm thfrc uong nh� Nao m� c�u,

em gai c�u, em trai c�u, ca "ba m� ke sanh di�u bat nger"' kem them ca hai d(ra tre con cua

ba m� ke trU'cYC khi g�p ba C�U, them ca cac CO di, anh em hQ, dong nghi�p Cung Cong ScY, b�n than nhat, giao vien judo, bac si tri di frng cua c�u, roi ca cac b�n be tren m�ng Twitter cua c�u nfra D6 Ia thi dv r6 rang ma toi thay, n6i Ien r�ng dinh nghia gia dinh kigu My da thay dBi Th�t ch6ng vanh

Dung ra thi dinh nghia ay ding chU'a bao gier ben vfrng Khai ni�m gia dinh h�t nhan gom bo, m� va 2,8 dfra con - chi phB bien trong thm Victoria Hon ba th�p nien tr& l�i day,

-ti I� ly hon & My Ien t&i 40-50% nhU' mot con ken ken li�ng vong vong tren dau cac cuoc hon nhan va hi�n tmmg tai hon tr& nen phB bien, mfin gia dinh "rB ra c�p I�i" da tr& thanh

mo hinh gia dinh dign hinh hon nhi'eu TU'ong t\l', ti I� gia dinh don than tang VQt, v&i 40%

ca sinh n& & My la cua nhfrng phv nfr chU'a ket hon Hon 4,5 tri�u tre em khong dm1c chinh

bo m� de nuoi d�y ma nher vao ong ba cua minh Cfr 5 c�p dong tinh thi c6 mot c�p dang nuoi con

Nhfrng bien dBi xa hoi nay di�n ra qua nhanh, khien cho cong dong khoa h9c kh6 c6 th� nghien Clru day du Don CIT nhU' b�n khong th� nao th\fC hi�n mot cong trinh 20 nam ve hon nhan dong tinh trong khi lu�t phap gan day m&i cho phep Bao nam qua, nhfrng dfr li�u dang tin c�y ve nuoi d�y con cai chi dU'Q'C khai thac t\r cac moi quan h� khac gi&i trong mot CUQC hon nhan truyen thong cua the ky XX V�y nen cho den khi cac nha nghien Clru CO du di'eu ki�n nghien Clru ve dQng }\fC d�ng Sau nhfrng mo hinh gia dinh m&i, chung ta Se khong thg biet dU'Q'C nhfrng nh�n dinh trong CU On sach cY day li�u CO thg ap dvng !en m9i tinh huong khac khong D6 la ly do toi SIT dvng khai ni�m "hon nhan" va "b�n dm" ch(r khong phai Ia "doi tac"

Nguon trich dfin cac cau chuy�n

Rat nhi'eu cau chuy�n dU'Q'C kg tlr ngoi th(r nhat trong cuon sach nay dU'Q'C trich dfin t\r TruuConfessions.com, mot trang web noi cac b�c cha m� c6 thg dang bai n�c danh dg trut het n6i long, tim kiem Im khuyen hay chia se nhfrng kinh nghi�m d�y d6 con cai v&i ca the gian

Nhfrng cau chuy�n khac la trcii nghi�m cua chinh V()' chong toi trong vi�c nuoi d�y hai c�u con trai Jons va Noah, hai dfra m&i btr&c vao tu5i thanh nien khi toi viet nhfrng trang nay v ()' chong toi con lrm gifr mot cu on nh�t ky ve nhfrng nam thang l&n Ien cua hai dfra, ghi l�i nhfrng quan sat, b&i l�i hoi (re cua chung tOi ve mot kY nghi, mot chuyen di hay mot di'eu tuy�t di�u nao d6 ma b9n tre da d�y cho chung toi ngay ay Ca hai dfra deu d9c l�i tlrilg cau chuy�n c6 lien quan den minh, toi xin phep chung dtra m6i cau chuy�n ay Ien sach Chi nhfrng vi d\l dtr()'C b9n tre dong y m&i xuat hi�n tren nhfrng trang giay nay Toi tan thmmg

ca long dung cam l�n 6c hai htr&c cua hai c�u chang khi cho phep ong bo gia than thtrong chia se nhfrng manh V\J.n trong quang dCri tha au cua chung

Can bep cua V()' toi

Trtr&c khi di vao noi dung chinh, toi muon dung phep �n d\l nao d6 d� t5 chfrc l�i khoi ltr()'llg thong tin khBng 10 trong cuon sach nay sao cho d� hinh dung nhat Y-tmmg dau tien den tu V()' toi - mot ngtrCri, ngoai rat nhi'eu tai nang khac - la mot dau bep CIT khoi Can bep nha toi chat ngat bao nhieu thfr, tu cac m6n rat thmmg nhtr bot yen m�ch cho t&i nhfrng chai vang ntr&c ngoai hiem, l� v ()' toi rat cham dBi m6n, v�y nen bep c6 du lo�i gia tj Kari con t\l' trong lay hoa qua va rau xanh ngay hen ngoai ctra bep, co ay con dung du lo�i phan b6n t\l' nhien d� lam dat tai xop, giau dinh dtr5ng Mot chiec ghe ba chan trong bep giup hai dfra con trai cua chung toi v&i t&i b� bep va d& dan vi�c nau ntr&ng B�n se thay tat ca nhfrng m6n do nay xuat hi�n trong cac chtrong sach, ca cac h�t giong va dat trong trong

VlfOn nfra Toi mong r�ng vi�c tmmg ttr()'llg ve can bep va khu VlfOn cua V()' toi se di�n ta nhi'eu y tmmg mot each than thi�n va d� tiep nh�n hon

B�n da s�n sang bat tay vao nuoi d�y mot dfra tre thong minh, h�nh phuc roi chfr? Keo ghe ra day B�n sap stra d9c ve mot the gi&i th\fC S\f than di�u Cong vi�c quan tr9ng nhat

ma b�n tlrilg nh�n lam, c6 th� cling chinh Ia dieu ky thu nhat b�n trcii nghi�m tren dCri

THO'I KY MANG THAI

Quy lu�t tri nao

Tre phat triln d&i song tinh than chu d9ng ngay tir trong bao thai

M� ding thdng, be se ding thdng theo

An uong ngon lanh, gifr them hinh vira v(in va di sua m6ng th(lt nhieu

THO'I KY MANG THAI

Mot ngay n9, toi dfrng l{yp cho mot nhom cac b�c cha m� dang sap srra don con chao doi Cuoi buBi, mot ph\l nfr cling chong Jen g�p toi, ve au lo "Bo toi la mot phat thanh vien nghi�p dU'," co VQ' noi "Ong bao chong toi nen go nhip Jen b\lng toi Lam v�y co ich gi khong?" Trong co rat nghi ho�c Toi ding v�y "Tc;ti sao lc;ti go?" Toi hoi Anh chong dap:

"Khong phai go linh tinh dau Ong muon toi go ma Morse h�n hoi Ong muon toi t�p go cac thong di�p gm vao nao dfra tre, d� th�ng be thong minh tt'r trong trfrng nU'&c Kheo chung toi con dc;ty dU'Q'C cho chau go tra 101 nfra kia!" Chi vq xen vao: "Lam v�y co khien em be sang dc;t hOTI khong? B\lng toi dau Jam, toi cha thich v�y chut nao."

Toi vftn nh& luc ay la mot khoanh khac th�t ngo nghinh; chung toi pha Jen CU'01 Nhrmg

no ciing rat thanh th\].'C Toi co th� nhin thay ve ho nghi trong mat hai VQ' chong

Lan nao thuyet trinh ve d01 song tinh than phi pham cua phoi thai, toi hau nhU' deu co th� cam nh�n Ian song kinh ngc;tc ri ram Ian khap can phong Cac thinh gia sap lam cha m�

to ra rat quan tam, voi vang ghi chep, va thi thao hao hfrng v&i nhfrng ngU'01 ngoi cc;tnh Cac b�c cha m� c6 con da l&n doi khi to ve hai long, luc lc;ti tiec nuoi; vai ngU'01 trong con c6 ve hoi I6i Co ca S\f hoai nghi, ban khoan, va hang loc;tt cau hoi Li�u mot thai nhi trong b\lng m� co th� h9c ma Morse khong? Va neu co h9c dU'Q'C, thi vi�c do co tac d\lng gi v&i tre khong?

Cac nha khoa h9c da he m& phan nao d01 song tinh than cua thai nhi trong trr cung

- tat ca kh&i dau tt'r mot nhom tebao ti hon Chung ta se tra 101 dU'Q'C cau hoi ve ma Morse, sau khi di vao chi tiet nhfrng yeu to gop phan h6 trq cho qua trinh phat tri�n nao bo trong trr cung GQ'i y: chi co bon thoi Va chung ta se d�p bo nhfrng ao tIT&ng phB bien; vi d\l, bc;tn

co th� qu�ng cai dia nhc;tc Mozart di dU'Q'C roi

LAM ON IM L�NG: DUA TRE DANG THANH HINH

Neu phai drra ra mot 101 khuyen d\fa tren CO' s& khoa h9c ve S\f phat tri�n cua thai nhi trong mra dau thai ky, thi do se la: Em be muon drrqc yen than

Chi it la giai do�n dau V&i thai nhi, di'eu tuy�t nhat trong quang dm tru ng\l trong tu cung chinh la tinh tr�ng trrO'Ilg doi khong bi kich thich Tu cung toi, ftm rr61:, am ap va kien

co nhrr mot can ham tru ftn, yen tinh hO'Il nhi'eu the gi&i hen ngoai Va day chinh la di'eu ki�n ly trr&ng d� tre phat tri�n Den thm di�m, phan "ti'en-nao-bo" cua phoi thai be bong trong b\lng b�n se bung ra cac na-ron than kinh v&i toe do chong m�t la 500 nghin te bao/phut Tfrc Ia hO'Il 8 nghin tebao/giay, nhip do ay se duy tri 6n dinh suot nhi'eu tuan lien t\].C Qua trinh nay CO th� quan Sat dU'Q'C ngay tlr tuan th(r ba Cua thai ky, va tiep di�n den gifra thai ey Em be co hon be cong vi�c phai hoan thanh chi trong mot khoang thm gian ngan ngui! Mot khong gian thanh binh, khong co S\f can thi�p trr cac b�c cha m� b& ng& chinh la nhfrng gi tre can

Tren th\fC te, mot so nha sinh h9c tien boa tin rclng day chinh la ly do tinh tr�ng om nghen cu.a loai ngrrm 6m nghen, co th� keo dai ca thang trm Cth�m chi la bet ca thai k:Y doi v&i mot so ph\l nfr), khien cho thai phl) phai gan ch�t v&i mot che do an uong dO'Il di�u, nh�t nheo - k� ca co ay co an drrqc nhi'eu di chang nfra At h�n chinh nhfrng CO'Il om nghen nay da giup cac thai phl) ti'en boi tranh drrqc cac doc to t\f nhien trong thfrc an co nguon goc trr thien nhien hoang da, mot th(r th\fC dO'Il an uong khong qua ki�m SOat Cua ky

Pleistocene Tr�ng thai m6i m�t di kem cilng se ngan thai phQ tham gia cac v�n dong co th� gay nguy hi�m, de d9a den thai nhi Cac nha nghien cfru gi<Y day ding cho rclng vi�c do giup cho em be thong minh hO'Il

Mot nghien cfru da theo sat nhom tre co ba m� phai chiu cac CO'Il buon non va oi mua trong thai ky Khi b9n tre den tu6i t&i trrr<Yng, 21% trong so do d�t 130 di�m IQ, mfrc drrqc coi la tai nang Con v&i trrr<Yng hqp cac ba m� khong bi om nghen, chi 7% tre d�t thanh tich cao nhrr v�y Cac nha nghien cfru co h�n mot ly thuyet - vfin con dang trong giai do�n chfrng minh - xung quanh nguyen do t�i sao Hai hoc mon kich thich thai ph\l oi mua co th� dong vai tro nhrr chat drr&ng than kinh cho nao bo dang ky phat tri�n Cang oi mua nhi'eu, chat drr&ng cang nhi'eu; va qua do, tac d\lng l&n hO'Il v&i IQ Bat k� ly do gi, drr<Yng nhrr d(ra tre se lam m9i each d� bat b�n phai d� chung drrqc yen than

Chung ta gi6i vi�c "d� cho tre drrqc yen than" t&i dau - thm ky nay ho�c bat cfr giai do�n nao khac trong bl).ng m�? Khong gi6i cho lam Hau bet cac b�c cha m� deu soi Sl).C quyet tam lam gi do d� giup tre, d�c bi�t Ia luy�n tri nao Nganh cong nghi�p do chO'i rat thinh nh�y va danh trung tam ly cua cac ong bo ba m� sot mot nay v&i chien lrrqc duy nhat

- toi cam doan - la trl).C lQ'i trr n6i SQ' hai cua nhfrng b�c cha m� thi�n chi Chu y nay, toi sap sua giup b�n tiet ki�m ca dong ti'en day

THAN KY: "DitN DAM VOI THAI NHI"

Vai nam trrr&c, khi d�o trong mot ell-a hang do chO'i, toi tinh c<Y bat g�p t<Y quang cao DVD thiet ke rieng cho tre sa sinh va tre ch�p chfrng biet di, g9i la Than dong (Baby

Prodigy) T<Y rO'i nay noi: "B�n co biet b�n hoan toan co th� giup tang crr<Yng qua trinh phat tri�n tri nao be con? Ba mrrO'i tuan dau tien cua S\f song la giai do�n ma nao tre trai qua

nhfrng giai doc;tn tien h6a then chot nhat Cung chung sfrc, ta c6 thg giup cho con yeu cua bc;tn tr& thanh Than dong!" DQC xong toi gi�n sOi Ien va gi�t phat t& r<ri ay nem ngay vao SQt rac

M& ly thuyet l�ch lc;tc nay da c6 ca mQt }ich sU: Iau dm Cuoi th�p nien 1970, Vi�n dc;ti h9c Ti'en sinh n& da duvc l�p ra t\l' xung la se dfty mc;tnh kha nang chu y, hi�u qua nh�n thfrc

va von ttr V\fllg cua tre, tat ca, trll'cYC khi tre chao dm D(ra tre con nh�n dU'Q'C h�n m9t tam b�ng tuyen bo em la "Tre em Sieu vi�t" sau khi ra dm nfra kia Den th�p nien 1980 lc;ti la thm hoang kim cua Pregaphone, m9t h� thong ph�u va loa dmyc ca tvng ram ri, dU'Q'C thiet

ke dg an vao bvng cua thai phv gi9ng n6i cua ba m�, nhc;tc cc> dign hay bat c(r th(r am thanh thm thll'Q'llg nao hong nang cao IQ cua tre Hang loc;tt san phftm tll'O'llg 1\1' ciing thi nhau noi g6t ra dm, v&i nhfrng chieu quang cao Cll'Crng di�u nhll' la: "Hay dc;ty be danh van tir trong bvng m�! ", "Hay dc;ty con ngon ngfr thfr hai trll'&c khi chao dm!", "Nang cao digm so mon toan cua tre nh& vao nhc;tc cc> di@n!" Nhc;tc Mozart th�m chi da tc;to nen CO'll sot, den n6i cho den gi& bc;tn vfin c6 thg con nghe n6i den Hi�u frng Mozart MQi th(r ding ch�ng sang sua hO'll chut nao vao th�p nien 1990 Cac cuon sach xuat ban trong th�p ky nay tich C\fC li�t ke nhfrng hoc;tt d9ng h�ng ngay danh cho cac c�p VQ' chong sap chao d6n d(ra con, v&i Im tuyen

bo se "nang cao IQ cua tre them 20 den 30 digm" va tang CU'Crng kha nang chu y cua tre them "trr 10 den 45 phut"

Ngay nay, chi can bll'&c vao mQt cU:a hang do ch<ri bat ky, bc;tn chac chan se tim ra ngay nhfrng san phftm dU'a ra nhfrng tuyen bo tll'O'llg t\f Hau nhll' khong m9t Im kh�ng dinh nao trong SO nay dU'Q'C kigm nghi�m qua kinh nghi�m ban than, n6i gi den cac nghien Clru khoa hQC Cua cac chuyen gia trong nganh

Cho nen hay cho ngay t& r<ri ay vao thung rac

Tin hay khong, thi th\fC te la khong m9t thll'O'llg phftm nao ttrng dU'Q'C trung ra theo cung each day trach nhi�m kigu c6 ca s& khoa h9c (hay th�m chi la cung each vo trach nhi�m kigu CO CO' SCr khoa hQC) dU'Q'C chfrng th\fC la giup Cai thi�n hoc;tt dQng tri nao Cua thai nhi Khong he c6 kigm nghi�m kigu ngfiu nhien trong d6 bien so d9c l�p chinh la rm digm hay khuyet thieu tren chinh do v�t ay ChU'a c6 nghien Clru nghiem tuc nao chfrng minh r�ng dc;ty tre tir trong bvng m� se giup tre h9c tot hO'll sau nay ChU'a m9t nghien Clru cac c�p song sinh bi chia tach ngay sau khi chao dm nao thU: dU'a ra phan tich rieng re tac d9ng cua ttrng yeu to ban chat va moi trll'&ng dU'&ng dvc t&i S\f hinh thanh nhan each Tll'O'llg t\l' doi v&i san phftm "vi�n dc;ti h9c trong tU: cung", th�m chi nhc;tc Mozart trong bvng m� nfra

Dang buon thay, nhfrng chuy�n hoang dU'&ng t&i tap ua vao khi thong tin th\fC te qua U'

it 6i, va da loe dU'Q'C khong it ngll'm Sau ttrng ay nam, nhfrng san phftm kigu v�y vfin c(r nhan nhan tren thi trll'&ng bua vay cac vi phv huynh ca tin, dv db hQ phai m6c hau bao ra mua ve

Thanh th\fC ma n6i, vi�c d6 XO vao san xuat nhfrng san phftm mang tinh thi trll'&ng lam gi&i nghien Clru chung toi that kinh Nhat la khi chung dU'Q'C mll'Q'll danh khoa hQC Qua la tai hc;ti Cac san phftm nay gay chu y rat l&n, chung c6 thg lam lu m& nhfrng kham pha th\fC S\f c6 y nghia B&i dung la c6 nhfrng hoc;tt d9ng ma cac b�c sap lam cha m� c6 thg lam d@ h6 trq qua trinh phat tri@n nh�n thfrc cua dfra con dang thanh hinh trong tU: cung Chung da

dm;rc ki�m nghi�m va danh gia, v&i nhfrng ket qua dUQ'C thao lu�n tren cac t�p San khoa hQC

uy tin D� hi�u duqc gia tri cua chung, b�n can biet it nhi'eu thong tin xoay quanh qua trinh phat tri�n nao bo bao thai Khi da co nhfrng kien thfrc nhat dinh xem di'eu gi thl):'c S\f di�n ra

& do, b�n se d� dang tl):' danh gia duqc san phgm nao da duqc quang cao th6i phong thai qua

BAT DAU NAO!

Vai chinh trong v& kich n�n-thanh-em-be la mot tinh trling va mot trfrng cling mot ban tinh ca Khi hai tebao nay hqp l�i v&i nhau, chung bat dau san sinh ra rat nhi'eu te bao trong mot khoang khong gian nho h�p Bao thai ngum nhanh chong co d�ng hinh cua mot trai dau be xiu (Chinh xac la nhu v�y, co mot giai do�n phat tri�n ban dau duqc gQi la morula, tieng La tinh, nghia la mulberry - qua dau.) Quyet dinh dau tien ma trai dau nho Cua b�n dua ra rat thl):'C te: quyet xem phan nao phat tri�n thanh CO' th�, con phan nao Se tr& thanh VO bQC che ch& cho be Vi�c nay di�n ra ch&p nhoang Mot so tebao nhat dinh se duqc giao nhi�m Vt;l xay dl):'Ilg nO'i &, t�o nhau thai va mang oi - mot bong bong nu&c d� bao thai ng\lp l�n trong do Mot so te bao khac l�i duqc giao nhi�m Vt;I t�o bao thai, t�o ra mot nut cua cac mo hen trong, gQi la "khoi noi bao"

Chung ta nen dtrng l�i va chiem ngu&ng ey hO'Il giai do�n nay: khoi noi bao & giai do�n nay co chfra mot te bao ve sau se hinh thanh nen bo nao ngum Thiet bi XIT ly thong tin phfrc t�p b�c nhat dang trong qua trinh hinh thanh Va no kh&i dau chi b�ng mot phan nho

so v&i kich c& & giai do�n nhac t&i & cuoi cau nay

Toi da nghien cfru nao bo suot hO'Il 20 nam trm, va vfin chua bao gier het ng�c nhien ve

no Nhu nha khoa h9c Lewis Thomas ttrng di�n ta trong cuon DOi song cua mot Te bao:

"Chi rieng Sl):' ton t�i thuan tuy cua mot tebao nhu v�y thoi da la mot trong nhfrng di'eu gay rung dong nhat tren trai dat nay roi No xfrng dang d� ngum ta danh ca ngay trm, va chtrng nao con thfrc, tiu tit gQi cho nhau v&i ve tram tro VO bien, va khong noi chuy�n gi khac ngoai chuy�n cai tebao nho be ay."

Dfeu ey di�u chua dtrng l�i do Neu b�n duqc nhin thay canh tuqng thl):'c khi bao thai nay bO'i trong khoi nu&c oi, b�n Se d� y thay dng khoi nQi bao thl):'C Sl):' day te bao, ch�y nhon nhao xung quanh bao thai Cac tebao tl):' sap xep vao ba tang, h�t nhu mot chiec banh k�p pho mat Phan VO banh & du&i cling, gQi la noi bi, se hinh thanh nen phan l&n cac h� thong te bao lot cho cac CO' quan va m�ch cua d(ra tre Tang nhan banh & gifra - trung bi, hinh thanh nen cac CO', h� ho hap, M tieu hoa va XlfO'Ilg cua tre L&p VO banh & tren cling la ngo�i bi No se t�o thanh da, lOng toe, mong chan mong tay va h� than kinh Chinh trong l&p ngo�i bi nay, tebao ti'en-nao-bo be bong di�u ky cua tre tru ng\]

Quan sat gan hO'Il, b�n se thay mot hang tebao ti hon hinh thanh & phia tren cua trung tam VO banh Du&i do, mot ong hinh tr\] bat dau thanh hinh, dan dan se phat tri�n dai ra nher SIT d\].ng chinh hang tebao phia tren lam hoa tieu Day chinh la ong than kinh No se phat tri�n thanh CQt song - CUOi Ong Se hinh thanh mong Cua tre, dau kia Se tr& thanh nao cua tre

Trrr0ng hQ'P c6 tn.ic tr�c

Ong than kinh nay phat trign day du hay khong c6 y nghia song con Neu khong, tre c6 thg Se mac t�t lOi cot song hay th�m chi la mot khoi U gan phan lrmg dmYi, chfrng b�nh "n(rt dot song" T� hon, tre se phat trign v&i chiec dau khong hoan chinh, mot chfrng hiem hoi c6 ten gQi "thieu mot phan nao"

khich vi�c uong axit folic vitamin B t6ng hQ'P: n6 giup dinh hinh ong than kinh hoan chinh

- & ca phan dau milt tren va dau milt drr&i Nhfrng thai phlJ nghe theo 101 khuyen nay va uong trong vai tuan dau tien cua thai ky, thi kha nang phoi thai bi di t�t ong than kinh so v&i nhfrng ngrrm khong uong chat b6 sung nay se giam t&i 76% Day la vi�c dau tien bq.n c6 thg lam dg h6 tr<)' cho S\f phat trign tri nao thai nhi

Tir XU'a den nay, tat thay nhfrng ngrrm sap-lam-cha-lam-m� deu lo Jang khong biet mQi thfr c6 phat trign day du hay khong Vao nam 1573, bac si phfiu thu�t ngrrm Phap -

Ambroise Pare da li�t ke cac yeu to c6 thg gay ra di t�t bfrm sinh & tre "C6 vai yeu to se gay

ra nhfrng quai thai," Pare viet trong cuon Quai thai va Di dq.ng "Trrr&c tien la nher OTI Chua long lanh Th(r hai, con thinh no cua Ngrrm Th(r ba, lrrQ'Ilg tinh trung qua l&n Th(r trr, lrrQ'Ilg tinh trung qua nho." Pare drra ra gia thuyet r�ng c6 mot thfr di t�t bfrm sinh c6 thg nay sinh tir chinh dang di�u kem te chinh cua ba m� (nang ngoi bat cheo chan qua Iau) Hay c6 thg gay ra b&i kich thrr&c ch�t h�p cua tir cung; do quy quai yeu ma; hay do bai nrr&c b9t doc dia cua mot dam hanh khat

Nhfrng higu 13.m ti'en-khoa-h9c cua Pare ve S\f phat trign cua tri nao trong tir cung la c6 thg tha th fr dU'Q'C Den ngay ca nhfrng dau 6c hi�n dq.i ngay nay, day vfin la mot thir thach phfrc tq.p VO cling va gan nhll' bi higm

Cac nha nghien Clru ngay nay ciing nri vao canh "khong biet d�ng nao ma Ian" khi giai thich gan hai phan ba cac loq.i di t�t bfrm sinh Dung la nhll' v�y, chi mot phan tll' so di t�t SO' sinh drrqc xac dinh la do trl).c tr�c DNA rieng bi�t Mot trong nhfrng ly do chung ta chi biet qua it nhll' v�y la vi CO' thg cua ba m� h6a ra lq.i c6 mot bo ph�n bao dam an toan Neu xay ra trl).C tr�C trong qua trinh phat trign thai nhi, CO' thg ngrrm m� thrr0ng cam nh�n dU'Q'C va chu dong gay say thai Khoang 20% SO ca CO thai CO ket Cl).C la hi�n tll'Q'Ilg say thai tl,f nhien Nhfrng doc to tir moi trrr0ng ma chung ta da biet - nhfrng yeu to ma con ngrrm c6 thg giam sat drrqc - chi chiem 10% cac ca di t�t bfrm sinh quan sat drrqc trong phong thi nghi�m

Mot mq.ng lrr&i te bao tinh vi, v&i di�n x�t

lach ta lach tach

Th�t may, phan l&n nao bo em be deu thanh hinh 6n thoa Dau milt "nao bo" tren ong than kinh tiep tv.c cong trinh kien thiet cua minh b�ng vi�c tq.o ra nhfrng ch6 phinh tebao trong giong nhrr nhfrng h� san ho phfrc hQ'P Nhfrng ch6 phinh nay cuoi cling se hinh thanh nen nhfrng khoi cau true l&n cua nao bo Tnr&c thang thfr nhat, tebao ti'en-nao-bo ti hon Cua tre da phat trign thanh mot ll,fC lll'Q'Ilg hung h�u, v&i quan SO Jen t&i hang tri�u

DITong nhien, nao bo khong he phat trign mot each tach bi�t Vao khoang tuan thfr tU', bao thai tc;i.m thCri trrmg ra cac khung mang, rat giong v&i khung mang ca Nhfrng khung mang nay nhanh ch6ng chuygn d6i thanh cac CO' m�t va ket cau h9ng, cho phep em be Cua bc;i.n n6i dU'Q'C Tiep theo, bao thai cua bc;i.n se nhu ra mot cai duoi nhrmg rat nhanh ch6ng, se dao ngITQ'C trinh tv: va tai hap thu bo ph�n nay Sv: phat trign cua con ngITCri chung ta ding

CO can COi tien h6a rat Sau xa, va chung ta chia Se di'eu ey di�u nay v&i tat ca cac loai dong v�t c6 v6 khac tren hanh tinh nay Chi tnr mot thfr

Nhfrng ch6 phinh & dau mut cuoi ong than kinh bao thai se tr& thanh mot bo nao to l&n va sieu thong minh - CO thg la bo nao n�ng nhat tinh theo ti tr9ng v&i CO' thg - ttrng ton tc;i.i tren hanh tinh nay Bo ph�n kh6ng 10 nay dU'Q'C tc;i.o thanh tlr mot "mc;i.ng nh�n" tebao tinh vi, v&i nhfrng tia ch&p di�n lach ta lach tach a day, c6 hai loc;i.i tebao dong vai tro quan tr9ng Loc;i.i thfr nhat - te bao than kinh d�m (glial cell) tc;i.o thanh 90% tebao nao hen trong dau cua tre Chung tc;i.o thanh hinh cho nao bo va giup cac nO'-ron than kinh XIT ly thong tin chinh xac Ay la mot cai ten rat hay; glial la mot tir tieng Hy Lc;tp, nghia la glue (keo dinh) Loc;i.i tebao thfr hai chinh la tebao than kinh, von rat quen thuoc M�c du ganh vac phan rat l&n trong vi�c tU' duy cua tre, cac nO'-ron lc;i.i chi chiem chlrllg 10% trong t6ng so tebao nao cua tre C6 le tir day, ta m&i c6 mot thfr suy nghi hoang dmmg, d6 la con ngITCri chi SIT dv.ng c6 10% tri nao cua minh thoi

Mot te bao than kinh, 15 nghin ket noi

V�y lam the nao cac te bao tr& thanh nao bo? Cac tebao cua bao thai dU'Q'C san xuat thanh cac nO'-ron thong qua mot quy trinh dU'Q'C gQi la phat sinh than kinh (neurogenesis) Day chinh la thCri digm ma tre se muon dU'Q'C dg yen than, nli'a dau cua thai ky Va roi, & nrra Sau Cua thai ky, cac nO'-ron Se di chuygn den mot khu V\fC tru �n CO djnh va bat dau mac noi v&i nhau Qua trinh nay dU'Q'C gQi la qua trinh hinh thanh kh&p than kinh

( sypnatogenesis)

Sv: di tru cua tebao luon gQ'i cho toi nghi den canh nhfrng con ch6 san dot nhien dU'Q'C tha xuong tir thung xe cua vi canh sat trIT&ng dg danh hO'i hi�n trmmg Vl) an Cac nO'-ron than kinh xc> ra kh6i chiec long la l&p ngoc;i.i bi, trmm bo len nhau, khv.t khit danh hO'i cac tin hi�u tebao, ngrmg lc;i.i, thli' nhfrng dmmg khac, trU'Q't di, roi chc;i.y tan loc;i.n trong bo nao dang phat trign Cuoi cling chung dlrllg lc;i.i, chung da den dITQ'C digm dich c6 thg da dITQ'C l�p trinh tir trU'&C trong nhfrng cai dau te bao cua minh Chung quan sat chung quanh cac ho te bao m&i va gang m6c noi v&i cac lang gi'eng m&i me Khi chung ket noi, nhfrng khoang trong ti XlU, song dong gifra cac te bao than kinh dU'Q'C tc;to ra, gQi la kh&p than kinh

(synapse, xuat phat tir thu�t ngfr sypnatogenesis) Cac tin hi�u di�n nhay gifra nhfrng khoang trong tron nay, cho phep lien lc;i.c than kinh BIT&c cuoi cling nay chinh la phan cong vi�c thv:c S\f trong qua trinh phat trign nao bo

Hinh thanh kh&p than kinh la mot qua trinh keo dai, vi mot nguyen c& rat d� higu: n6 cv:c ky phfrc tc;i.p Mot nO'-ron than kinh don le trung binh phai tc;i.o ra 15 nghin lien lc;i.c v&i

"dan ban dja" trU'&C khi cong vi�c ket noi xong xuoi Mot so nO'-ron con phai tc;i.o ra hon 100 nghin ket noi Di'eu d6 dong nghia v&i vi�c nao bo cua tre phai buoc vao t&i 1,8 tri�u moi noi m&i m6i giay dg tc;i.o thanh nao bo hoan chinh Rat nhi'eu nO'-ron khong bao gier hoan thanh ca qua trinh nay Cung giong loai ca hoi sau khi giao hqp, chung chi don gian la chet

di

Kg ca v&i toe do kinh hon nhrr the nay, nao bo cua thai nhi ding chrra thg hoan thi�n khi den thm h�n chao dm Khoang 83% qua trinh hinh thanh kh&p than kinh v�n tiep tl,ic sau khi be ra dOi TM.t dang ng�c nhien, bo nao cua con gai b�n se chrra ket thuc cong vi�c mac noi cho t&i khi co nang bmrc vao ngrr&ng 20 tu6i Bo nao cua cac c�u con trai con mat nhfeu th(Yi gian hon the 0 ngrrm, bo nao chinh la CO' quan CUOi Cung hoan thi�n qua trinh phat trign

KHI NAO BE NGHE THAY V A NGO'I THAY B�N?

Mvc dich cua qua trinh san xuat than toe nay chinh la xay d\l'Ilg mot bo nao day du chfrc nang, bo nao c6 thg tiep nh�n va phan frng v&i cac tin hi�u dau vao V�y nen v&i cac ong bo ba IDE: to mo, cau h6i luc nay se la: The thi bao thai nh�n biet dm:;rc gi, va khi nao chung biet dm;rc? Khi nao thi be CU'Ilg Cua b�n CO thg cam nh�n, n6i dm:;rc hay go len bl).ng b�n?

Nguyen tac phai ghi nh& & day la: Bo nao danh mra dau thai ky dg gay d\l'Ilg CO' s& giai ph�u than kinh cua minh, n6 vui srr&ng tang lCr hau bet S\f can thi�p cua cha mE: (Toi chi dang n6i den nhfrng kigu can thi�p v&i dvng y tot thoi Cac chat gay nghi�n, bao gom ca thfrc uong c6 con va nicotine, ro rang c6 thg anh hrr&ng xau t&i nao cua be trong thai ky.) Nrra sau cua thai ky l�i la chuy�n khac Qua trinh phat trign nao bo chuygn tlr phat sinh than kinh la chu yeu sang t�p trung t�o cac kh&p than kinh Giai do�n nay, bao thai bat dau nh�y cam hon v&i the gi&i ben ngoai Vi�c mac noi gifra cac te bao luc nay chiu nhi'eu anh hrr&ng ttr ben ngoai - trong d6 c6 ca chinh b�n - hon h�n qua trinh sang t�o chinh ban than n6 trrr&c d6

Cac giac quan phat trign mot each c6 chien lITQ'C

V�y be xay d\l'Ilg h� thong giac quan cua nao nhrr the nao? Cfr h6i cac vi chi buy linh du

la biet ngay HQ se kg cho b�n biet la muon danh tr�n thang lQ'i can trai qua ba brr&c: nhay

du vao dia h�t quan thu, chiem cfr nhfrng vi tri tr9ng yeu, sau d6 lien l�c ve can cfr Quy trinh nay Se giup dai chi buy trung tam theo Sat dU'Q'C thong tin ve qua trinh chiem danh l�n nh�n dinh tinh huong dg c6 CO' s& drra ra quyet dinh hanh dong tiep theo Qua trinh hinh thanh h� thong giac quan cua nao bo ciing di�n ra trrong tl).'

Giong nhrr linh du chiem cfr lanh dia cua quan dich, cac te bao than kinh ciing chiem Ctr mot khu Vl).'C nhat dinh trong nao bo va xac l�p CaC can Ctr giac quan, tai dg nghe, mfii dg ngm Mot khi da chiem dU'Q'C can cfr, cac tebao nay se thiet l�p nhfrng moi noi ket giup chung lien h� dU'Q'C v&i cac cau true chi buy va kigm SOat nh�n thfrc cling dang l&n len dan trong nao bo (Trong the gi&i thl).'c ben trong nao bo, c6 rat nhfeu dai chi buy trung tam.) Nhfrng cau true dong vai tro nhrr cac CEO nay - nhfrng bo ph�n dem l�i cho con ngrrm kha nang nh�n thfrc, dang mai me chiem cfr cac dia h�t, h�t nhrr nhfrng anh linh du Va d6 la mot vai trong so nhfrng khu Vl).'C mac noi hoan thi�n cuoi cling trong trr cung Di'eu nay dong nghia v&i vi�c cac te bao than kinh noi v&i mat, tai ho�c mfii CO thg nh�n dU'Q'C tin hi�u bao b�n khi chung bao cao l�i ve can cfr trung tam Do do tr� nay, mot vai phan trong nao tre c6

thg phan (mg v&i cac kich thich giac quan tnr&c khi em be th\fc S\f nh�n biet duqc kich thich

Nhrmg khi da bat duqc cac tin hi�u dau vao nhu am thanh va mui, tfrc la vao thm digm bat dau giai doq.n sau cua thai ky, tre se phoi hqp nhip nhang chuftn xac v&i nhfrng kich thich nay Va tre nh& duqc, trong tiem thfrc Doi khi, vi�c ay gay khiep SQ', giong nhu nhfrng

gi nhq.c trmmg Boris Brott da kham pha ra vao mot ngay n9

Bao thai c6 thg nh& duqc

"Con biet tru&c tll'Ilg not nhq.c!" Brott thot Jen v&i m� Khi ay, Brott d(mg tren bvc chi huy mot dan giao hm:mg, di'eu khign dan nhq.c chcri mot tac phftm Ian dau tien, va ngh� si cello bat dau keo dan Ong l�p tfrc biet r�ng minh da tll'Ilg nghe tac phftm nay Khong phai Ia kigu nh& lq.i mot tac phftm nao d6 da bi quen Jang: Brott c6 thg d\l' doan chinh xac xem tiep theo se la tiet nhq.c nao Ong con tien li�u dU'Q'C toan bo tac phftm trong suot phien t�p duqt; biet phai chi huy ra sao kg ca khi bflng nhien bi I& mat mot ch6 nao d6 trong tac phftm

Sq run ngum, ong g9i ngay cho m� minh, mot ngh� si cello chuyen nghi�p Ba hoi ten tac phftm, roi pha Jen cum D6 chinh la tac phftm ba da t�p khi dang mang thai Boris Brott Cay dan cello ti vao phan gifra bvng bau cua ba & cuoi thai ky, chiec bvng bau khi d6 la mot khoi cau true chfra day nhfrng dong chay d�n thanh, hoan toan du kha nang tiep nh�n cac thong tin am nhq.c cho c�u con trai sap chao dm cua ba Con nao bo dang phat trign cua c�u

be thi du tinh nhq.y dg ghi nh& nhfrng kY frc am nhq.c "Tat ca nhfrng ban nhq.c ma toi quen thuoc ay deu la nhfrng tac phftm ma m� chcri khi dang mang bau toi," ve sau Brott da giai bay trong mot cuoc phong van Mot di'eu phi thuemg xay ra v&i mot CO' quan con chua dU'Q'C

Cac giac quan cua tre xuc giac, thi giac, thinh giac, khfru giac, thang b�ng, vi giac bat dau th\fc hi�n chfrc nang tu trong bvng m�, cv thg nhu sau:

-Xue giac: 4 tuan

Mot trong nhfrng giac quan dau tien chinh thfrc di vao ket noi Ia xuc giac Bao thai chll'Ilg 1 thang tuBi da cam nh�n dU'Q'C nhfrng dong chq.m Jen mfii va moi Kha nang nay nhanh ch6ng Ian rong; gan nhu toan bo be m�t da bat dau m�n cam v&i cac dong chq.m khi bu&c vao 12 tuan tu5i

mang bau c�u con trai lit Th�ng be hieu dong Jam, va nhi'eu Ian toi chinh mat trong thay th(r gi do nhll' la mot Cai vay Ca m�p go Jen di chuygn dQC theo bvng VQ' toi, Vong Jen, roi l�n xuong Toi d\fllg ca t6c gay, nhrmg thay thu vi kinh khung Nghi la day c6 thg la chan cua

anh chang be bong, toi thu ch�m vao chfl go Ien khi n6 xuat hi�n vao mot bu5i sang n9 Chfl

go d6 l�p tfrc "da" l�i (!), lam Ca hai VQ' Chong phfli la len phan khich

Neu thu lam vi�c nay trong nua dau thai k)r, b�n se ch£ng thu drrqc ket qua gi dau Phai den thang th(r nam kg tu th(ri digm th\! thai, tre m&i CO thg th\fC S\f trai nghi�m nhfrng dc)ng ch�m nay giong nhrr each toi hay b�n v�n nh�n biet D6 la khi nao cua tre da phat trign "ban

do CO' thg" - nhfrng d�i di�n than kinh ti hon cho toan bQ CO' thg Cua be

ThCri digm bat dau ba thang cuoi, mot bao thai da s£n sang thg hi�n nhfrng hanh vi ne tranh (vi d\l, co bai di khi c6 dau kim t&i gan dg lam sinh thiet) Tu hi�n trrQ'Ilg nay, ta c6 thg ket lu�n r�ng tre CO thg cam nh�n dU'Q'C cam giac dau, m�C du khong thg nao do d�c chinh xac dU'Q'C

Den thCri digm nay, bao thai c6 ve ding nh�y cam v&i nhi�t de) Nhrmg cac bigu do noi m�ch chuyen trach ve cam nh�n nhi�t d9 v�n chrra hoan thi�n khi tre chao dCri, va chi phat trign day du nha nhfrng trai nghi�m th\fc te v&i the gi&i hen ngoai Trong hai trrrang hqp l�m d\lng tre em khong c6 lien quan gi den nhau, mot c�u be ngrrCri Phap va m9t co be ngrrCri My da bi giam kin suot nhi'eu nam trCri Ca hai dfra tre deu thieu h\lt kha nang phan bi�t gifra n6ng va l�nh den mfrc ky di Co be khong bao gia an m�c cho thich hqp v&i thCri tiet, kg ca h1c hen ngoai trCri l�nh c6ng Con c�u be thi v�n thrrang IOi khoai tay ra khoi bep lua dang chay phlrlig phlrlig chi b�ng ban tay tran, khong he hay biet gi S\f sai bi�t ve nhi�t de) Chung ta khong biet chinh xac t�i sao Nhrmg chung ta biet r�ng xuc giac luon dong vai tro C\fC ky quan tr9ng v&i S\f phat trign cua tre sau khi sinh

Thi giac: 4 tuan

Li�u em be c6 nhin thay gi trong tu cung khong? Cau nay th�t kh6 tra lCri, b&i thi giac von la giac quan ph(rc t�p nhat cua con ngrrCri

Thi giac bat dau phat trign tu khoang tuan th fr trr sau thCri digm th\l thai, thai nhi hinh thanh hai cham mat ti hon tren hai phia cua dau Nhfrng khoi d�ng hinh coc trong hai cham nay se n5i Ien rat nhanh, trong d6 mot phan se hinh thanh thau kinh cua mat Sau d6, cac day than kinh thi giac Se trU'Crn len tu phia Sau nhfrng con mat nguyen thuy nay, gang SlrC ch�m t&i phia sau dau va ket noi v&i cac khu V\fC ve sau se hinh thanh nen VO nao thi giac Cac tebao & phan VO nao ding rat tat b�t ho�t dong, chu�n bi s£n sang dg chao d6n nhfrng

ke lfr hanh mang ten te bao than kinh va ket moi thuyen h9i Tam ca nguy�t thfr hai va thfr

ba tran ng�p nhfrng CUQC don rrr&c tebao than kinh dong due trong cac khu V\fC nay, mQt khoi lITQ'Ilg tll'O'Ilg doi nhfrng CUQC tu Vong Cua tebao, va rat nhi'eu nhfrng ghep noi phat tieng keu lach tach Den thCri digm nay, b9 nao hinh thanh khoang 10 tri�u kh&p noi than kinh m&i mfli ngay Chae b�n se nghi ngay la h�n em be phai mac chfrng dau nua dau mat!

Ket qua sau tat ca cac ho�t dong nay la hinh thanh h� m�ch than kinh can thiet dg khong che vi�c ch&p mat, co gian dong tu hay d6i theo cac v�t thg chuygn d9ng da xuat hi�n

tu trrr&c khi be chao dCri Cac thi nghi�m da chfrng minh r�ng bao thai brr&c vao tam ca nguy�t th(r ba se chuygn dong ho�c thay d5i nhip tim, ho�c ca hai, dg phan (mg l�i mot luong sang m�nh chieu vao tu cung Nhrmg phai mat rat nhi'eu thCri gian m&i c6 thg thiet l�p dU'Q'C day du cac h� m�ch th\fC hi�n ch(rc nang, V�Y nen be can t&i han chin thang dg

hoan thanh cong vi�c Trong mot nam sau khi be ra d01, m6i ngay, bo nao vfin se tiep tl,lC hinh thanh t&i 10 tri�u kh&p noi than kinh m&i Trong khoang th01 gian d6, bo nao SIT dl,lng chinh cac trai nghi�m thj giac ngo�i vi d€ giup bo nao hoan thanh cac ke ho�ch xay d\mg hen trong

Thinh giac: 4 tuan

Neu bay gier b�n bao v&i toi r�ng mot thong tin khoa h9c quan tr9ng sap dU'Q'C phat hi�n, nher vao S\f ket hqp cua so Ian milt num vU cao SU cua tre khi nghe d9c cu on Con meo trong chiec mu (The Cat in the Hat), toi se gQ'i y ngay la c6 khi b�n phai xem l�i dau 6c cua minh cling nen Nhrmg day chinh xac la nhfrng gi da di�n ra hoi dau th�p nien 1980 Trong SUOt Sau tuan CUOi Cua thai ky, cac thai phl,l trong mot nghien cfru nQ dU'Q'C de nghj d9c CUOn sach cua tac gia Dr Seuss th�t l&n, hai Ian mot ngay Nhrr v�y, sau sau tuan, t6ng th01 gian bao thai nghe cau chuy�n la 5 tieng dong ho Sau khi chao d01, tre dU'Q'C cap cho chiec num

vU gia noi v&i mot c6 may do CU'Crng do va so Ian milt Crrerng do va tan suat c6 th€ dU'Q'C SIT dl,lng d€ danh gia xem be sO' sinh c6 nh�n ra thfr gi d6 khong (mot d�ng doi sanh mfiu) Sau d6, cac be dU'Q'C nghe cac bang ghi am gi9ng IDE: d9c cuon Con meo trong chiec mu, ho�c mot cau chuy�n khac, ho�c khong dU'Q'C nghe truy�n nao ca Tan suat va ki€u milt dU'Q'C do d�c t�i m9i th01 di€m Nhfrng gi cac nha nghien cfru tim ra th�t dang kinh ng�c Nhfrng em

be da tilng nghe truy�n cua Dr Seuss tU: trong bl,lng IDE: c6 ve da nh�n ra, va to ra thich thu v&i bang c6 gi9ng IDE: minh d9c cuon Con meo trong chiec mu Cac be milt num vU gia theo mot d�ng nhat djnh, bat nguon tU: each ba IDE: d9c cuon Con meo trong chiec mu, di'eu nay khong xay ra khi d9c cuon sach khac hay khong d9c cuon truy�n nao ca Tre nh�n ra nhfrng trai nghi�m thinh giac trong bl,lng mE: trmrc day

Gier day chung ta da biet r�ng nh�n thfrc thinh giac cua tre bat dau tU: s6m hO'Il rat nhi'eu so v&i ket qua tU: thi nghi�m nay Cac l&p mo lien quan den vi�c nghe c6 th€ dU'Q'C quan sat chi bon tuan sau th01 di€m th\l thai Thinh giac kh&i dau v&i S\f nhu Jen cua hai khoi cau true, trong giong nhll' hai Cl,lffi XU'O'Ilg rong Sa ffi�C nay ra tlJ: hai ben dau Cua tre Chung dU'Q'C g9i la tui thinh giac nguyen thuy va se hinh thanh nen phan l&n dl,lng Cl) thinh giac Cua be Khi dja h�t nay da dU'Q'C thiet l�p, cac tuan tiep Sau do Se dU'Q'C danh vao vi�c

"gay d\mg nha cITa", tU: nhfrng sQ'i IOng trong giong cac sQ'i rau ti hon cho den cac ong ma chung barn vao, nom h�t nhll' la VO oc sen v�y

V�y den luc nao nhfrng khoi cau true nay m&i m6c noi vao phan con l�i cua nao, d€ tre c6 th€ nghe thay drrqc? Den gier thi cau tra 101 da rat quen thuoc: t�n den th01 di€m bat dau tam ca nguy�t thfr ba Bmrc vao thang thfr sau, b�n c6 th€ dem den mot am thanh nao d6 cho bao thai trong tIT cung (chu yeu la tieng lach each) va ng& ngang lang nghe nao bo ti hon kia yeu 6t gm l�i nhfrng phan frng ki€u tia di�n lE:t xE:t! Den thang sau d6, ki€u goi-va­tra-101 b�ng tieng lach tach nay khong chi gia tang ve m�t do, ma con ca ve toe do phan frng nfra Them mot thang nfra ho�c hO'Il, m9i th fr da thay d6i Gier thi b�n da c6 h�n mot em be ti'en SO' sinh khong chi nghe dU'Q'C, hoi dap dU'Q'C, ma con CO th€ phan bi�t dU'Q'C gifra rat nhi'eu am thanh gi9ng n6i, nhrr la "a" khac v&i "e", hay "ba" khac v&i "bi" Mot Ian nfra, chung ta l�i chfrng kien chien lll'Q'C Cua linh du: trU'cYC tien la thiet l�p dja h�t, Sau do Ja ket noi m9i th fr ve dai chi huy trung tam

Be c6 th€ nghe thay gi9ng cua IDE: trong tIT cung tU: cuoi tam ca nguy�t thfr hai, va den

thm di�m chao dm, be thich gi9ng n6i ay hon nhfrng gi9ng n6i khac Va khi ra dm, be phan (mg d�C bi�t m�nh me neu giQng IDE: dU'Q'C lam ngh�t, tai t�O moi tnremg sieu thanh trong

tu cung Be th�m chi con phan (mg trrr&c cac chrrong trinh truyen hinh ma IDE: thrremg xem khi be con la m9t bao thai Trong m9t thi nghi�m vui nh9n nQ, ngrrm ta cho cac be trong hl).ng IDE: nghe do�n di�p khuc quang Cao trmYc ffiQt bQ phim tlnh cam tren truyen hinh Khi nhfrng em be nay ra dm, chung thoi kh6c ngay giay phut drrqc nghe thay di�p khuc ay Cac

be SO' sinh CO ky lrC m�nh me ve nhfrng am thanh ma chung tlrng nghe thay khi n�m trong bl).ng IDE: vao giai do�n cuoi cua thai Icy Cho cac be tiep xuc v&i nhfrng am thanh v6 ve quen thUQC Sau khi chao d(ri chinh la ffiQt each XOa diu vi�C brr&c vao CUQC song tren hanh tinh l�nh Ieo va xa l� nay cua be

Khfru giac: s tuan

Di'eu trrong t\f ciing chinh xac v&i khfru giac Chi nam tuan sau thm di�m th\l thai, b�n

da c6 th� thay dm;rc qua trinh mac noi khfru giac phfrc t�p trong nao bQ Nhrmg, ciing giong v&i cac giac quan khac, tuy bQ may da c6 & d6, vi�c nh�n thfrc ding khong th� s�n sang ngay Trong khoang gifra thang thfr hai den thang th fr sau trong tu cung, be bi can tr& b&i

kha nang se ngan tr& nh�n thfrc khfru giac du la d�ng nao di chang nfra Tat ca nhfrng dieu d6 se bien d6i trong tam ca nguy�t thfr ba Nut mo drrqc thay theb�ng nrr&c nhay & mfii (mang nhay) - Va rat nhi'eu te bao than kinh da mac noi chinh xac v&i cac khu V\fC nh�n thfrc tren nao bQ Nhau thai cua ba IDE: luc nay cling b&t dong danh ken ch9n, cho phep them nhi'eu mui vi di vao tu cung Do nhfrng bien d6i ve m�t sinh h9c nay, the gi&i khfru giac cua tre sau thang thfr sau cua thai ky b6ng tr& nen phong phu va phfrc t�p hon Em be cua b�n c6 th� ngm thay mui nrr&c hoa b�n dung, be con phat hi�n ra ca mui toi tren banh pizza b�n v\ra m&i an

Khi m&i chao dm, tre th\fC S\f thich nhfrng mui nay hon Hi�n trrQ'Ilg "rm ai" ay drrqc g9i la "gan nhan khfru giac" Day chinh la ca s& dfin t&i m9t 101 khuyen kY qu�c: Ngay sau khi tre ra khoi bl).ng IDE:, phfti XOa tre b�ng chinh dich th� mang oi trrr&c khi tam cho tre b�ng xa phong va nrr&c Lam v�y se xoa diu, khien tre binh tam hon, cac nghien cfru da ch(rng minh di'eu d6 T�i sao? Cung giong nhrr am thanh, mui vi nhac tre nh& ve mQt t6 am thrr thai ma be v\ra m&i tru ngl) trong suot chin thang v\ra qua D6 la b&i mui va mQt so d�ng hoi (re khac hinh thanh nen nhfrng lien ket than kinh m�nh me trong nao bQ con ngrrm (Dung la nhrr v�y, rat nhi'eu ba IDE: c6 th� xac dinh drrqc ngay be SO' sinh cua minh chi d\fa vao mui.)

Thang b�ng: 6 tuan

B�n c6 th� thu mQt thi nghi�m nho nay & nha v&i tre SO' sinh drr&i nam thang tu6i D�t

be n�m ngua Sau d6 nhE: nhang nang hai chan, ho�c hai tay, sau d6 tha tay / chan be ra Tay

be se vung ra hai ben, ng6n tay cai g�p l�i, long ban tay gia Jen, ve m�t kinh ng�c Day drrqc g9i la Phan x� Moro

B�n cling c6 th� thrremg xuyen quan sat drrqc Phan x� Moro trong tu cung khi thai & thang thfr tam Neu b�n dang d9c sach tren chiec girremg em <ii cua minh, nao, thu Ian minh mQt cai; neu b�n dang ngoi, thu d(rng Jen B�n cam thay thfr gi d6 dQt ngQt chrra? MQt bao

thai da c6 thg th\fc hi�n m<)t phan xc;i Moro day du khi con n�m trong b\mg m� Nhfrng hanh d<)ng kigu nay thu(mg kich thich tre

Phan xc;i Moro la binh thu(mg va vfin hay xay ra khi m<)t em be kinh ngc;ic, d�c bi�t la khi be cam nh�n duqc r�ng n6 dang nga xuong NguCri ta tin r�ng day chinh la m<)t phan (mg t\f nhien tru&c n6i SQ' ma con nguCri c6 duqc Va vi�c mot d(ra tre c6 dU'Q'C phan xc;i nay

la rat quan tr9ng S\f thieu h\lt m<)t phan xc;i Moro day du c6 thg la dau hi�u ell.a m<)t chfrng roi loc;in than kinh nao d6 Cac be can phai th\].'C hi�n dU'Q'C phan xc;i nay trong vong nam thang dau tien sau khi chao dCri Tuy v�y, neu sau thang thfr nam, be vfin duy tri phan xc;i nay thi ciing c6 thg la dau hi�u ell.a roi loc;in than kinh

Phan xc;i Moro chfrng minh r�ng phan l&n kha nang ell.a cac day than kinh v�n dong (quan xuyen V�n d<)ng) va tien dinh (giup gifr thang b�ng) da dU'Q'C xac l�p ttr khi thai nhi dU'Q'C tam thang Nang l\].'C tien dinh cho phep cac CO' ket noi lien tt;ic v&i doi tai, va tat ca dU'Q'C di'eu d<)ng du&i S\f chi huy ell.a nao be) Bc;tn se can den dc;ing thfrc tuO'Ilg doi tinh vi ell.a lien lc;ic nay m&i c6 thg th\].'C hi�n dU'Q'C phan xc;i Moro

Tat nhien, khong c6 chuy�n ngay tU: dau em be trong bao thai da du sfrc th\fc hi�n ca mot bai thg dl,lC het toe l\].'C Nhrmg be c6 thg "d�y nhanh", thg hi�n b�ng vi�c rung cac chi trong bao thai, vao thCri digm sau tuan sau khi th\l thai (m�c du thu(mg thi ba m� vfin chua cam thay gi, cho t&i nam tuan sau d6) V�n d<)ng nay la het sfrc quan tr9ng N6 phai di�n ra, neu khong, cac kh&p ell.a em be se khong thg phat trign day du Den khoang gifra tam ca nguy�t th fr ba, em be da hoan toan c6 kha nang chu d<)ng di'eu khign CO' thg minh th\fc hi�n mot loc;it cac dong tac phoi hqp

Vi giac: 8 tuan

Cac mo trung chuygn vi ("cam th\l vi giac") vfin chua n5i Jen kh6i chiec lu&i be xiu ell.a bao thai, cho t&i t�n tuan thfr tam sau thCri digm th\l thai DuO'Ilg nhien, di'eu d6 khong c6 nghfa la be da c6 duqc kha nang nem m<)t vi gi d6 & thCri digm nay Vi�c ay phai cha t&i tam

ca nguy�t thfr ba M<)t Ian nfra, chung ta lc;ii thay mo hinh tiep-thu-tru&c-khi-nh�n-biet ell.a qua trinh phat trign giac quan xuat hi�n & day

Vao thCri digm d6, bc;in c6 thg quan sat thay m<)t so hanh vi tuO'Ilg t\f nhu nguCri l&n chung ta Be con & tam ca nguy�t th(r ba thay dBi kigu nuot m6i khi m� be an th(r gi d6 ng9t: be nuot nhi'eu hO'Il Cac thanh phan d�y mui thO'ID trong che de) an ell.a ba m� di qua nhau thai va truyen vao nu&c oi, dung dich ma be & tam ca nguy�t th(r ba nuot vao v&i luqng m<)t lit m6i ngay Tac dong nay mc;inh me t&i mfrc nhfrng gi bc;in an vao giai doc;in cuoi ell.a thai ky c6 thg anh hu&ng t&i s& thich th\fc ph�m ell.a con bc;in

Trong m<)t cong trinh nghien cfru, cac nha khoa h9c da tiem nu&c tao ep vao tU: cung ell.a chuot dang mang thai Khi chu<)t con ra dCri, chung thg hi�n hfrng thu ghe g&m doi v&i nu&c tao ep S\f rm ai vi giac tuO'Ilg t\f ciing xay ra v&i con nguCri Cac ba m� uong nhieu nu&c ca rot ep & nhfrng giai doc;in sau ell.a thai kY ciing sinh ra nhfrng d(ra con thich nu&c ca rot ep Vi�c nay dU'Q'C g9i la "l�p trinh vi giac", bc;in c6 thg th\].'C hi�n di'eu nay th�t s&m, ngay khi tre m&i chao dCri Cac ba m� cho con bu an nhi'eu d�u xanh va le trong khi nuoi con ciing san sinh ra nhfrng dfra tre sau khi cai sfra c6 cling s& thich nhu v�y

Rat co th�, bat Clr thfr gi di qua nhau thai ding kich thich mot s& thich nao do

QUY LU.&T CAN BANG

Tir xuc giac cho t&i khfru giac, thinh giac va thi giac, tre co dm song tinh than m6i luc cang them chu dong hon ngay trong ttr cung Vi�c do noi Ien di'eu gi v&i nhfrng b�c cha mE: qua U' hao hfrc dU'Q'C gop phan h6 trQ' vao S\f phat tri�n do? Neu nhrr cac ky nang v�n dong quan trQng den the, li�u cac ba IDE: trrong lai CO nen nhao lQn Clr 10 phut ffiQt l'an d� thuc d�y Phan Xc;l Moro cua dfra tre nho be con dang n�m trong tu cung? Neu nhrr s& thich an Uong dU'Q'C thiet l�p ngay trong dc;t con, li�u CaC ba IDE: trrong lai CO nen theo che dQ an chay

& nli'a cuoi thai kY neu hQ muon con minh se an hoa qua va rau xanh? Va li�u co hi�u qua nao, VU'Q't tren ca vi�c hinh thanh nhfrng s& thich ti'em tang, n�m trong vi�c nhoi nhc;tc Mozart va truy�n Con meo trong cai mu vao nao be) cua dfra tre sap sli'a chao dm?

Qua d� d� drra ra suy doan nay nQ The nen, day la mot 101 canh tinh cua toi: Nhfrng nghien Clru nay chi th� hi�n mQt khia Cc;tnh kien thfrc da dU'Q'C biet r6, va chuy�n di�n djch thai qua y nghfa cua nhfrng so li�u nay rat d� xay ra Tat ca nhfrng gi da de c�p & tren deu la cac van de nghien Clru ly thu Nhrmg cac so li�u ngay nay v�n chrra du thuyet phl).C d� giai quyet toan b9 bi fo xung quanh dm song tinh than thu& SO' kh&i Chung chi m&i du d� he 19

ma thoi

Vira v�n

D�c tinh sinh hQC cua qua trinh phat tri�n nao b9 cua tre SO' sinh khien toi nh& den truy�n c5 tich Co be toe vang Goldilocks va Ba con gau Cau chuy�n k� ve mot co be toe vang Ien vao va chu dinh pha hoc;ti can l'eu vang chu cua gia dinh gau Co be thli' het th fr nay den

th fr nQ va binh ph�m ve mQi thfr tir bat an chao, ghe den gimmg cua cac con gau Goldilocks khong thich do cua Gau Bo hay Gau ME:; vi chung deu qua khB Nhrmg do cua Gau Con thi

"vira v�n", tir nhi�t de), S\f chac chan cho den S\f am ap, thoai mai cua chiec gimmg Nhrr cac cau chuy�n c5 tich khac, truy�n c5 nay co rat nhi'eu di ban, trong do nhan v�t chinh thay dBi lien tl).c Luc la mot con cao (phien ban cu cua Goldilocks), luc lc;ti hoa m<)t ba gia cau b�n, dQt nh�p vao can Ieu Cua dan gau va dung thrr do V�t Cua ba con gau d\fC (phien ban in dau

van hQC SIT cho r�ng Southey da vay ffiU'Q'Il tir cau chuy�n ve nang Bc;tch Tuyet, ngrrm da len tron vao can nha cua cac chu lun, nem thfrc an cua hQ, ngoi tren ghe cua hQ va roi ngu thiep

di ngay tren girremg cua hQ Ngay ca v&i phien ban co be toe vang, ten cua co gai cling m6i ban mot khac, nao la Toe Bc;tc, Khoa Bc;tc va Toe Vang Chi duy nguyen tac "vira v�n" la drrQ'c bao lrm xuyen suot

Rat nhi'eu sinh v�t s& hfru d�c tinh "vira v�n", khac sau trong d�c tinh sinh hQC cua minh, den n6i cac nha khoa hQC da d�t cho hi�n tITQ'Ilg nay ffiQt Cai ten trrong doi phi khoa h9c: Hi�u frng Goldilocks S& di hi�n tITQ'Ilg nay phB bien la do S\f sinh ton sinh hQC trong the gi&i khac nghi�t doi hoi quy lu�t can b�ng gifra cac nguon l\fC doi nghjch Qua it ho�C qua nhi'eu mot yeu to nao do, vi nhrr nhi�t lrrQ'Ilg ho�c nrr&c, deu lam t5n thrrong h� thong sinh hQC, trong khi chung nhat thiet phai duy tri tinh trc;tng "can b�ng n9i moi " Mot ban mieu ta dU'Q'C coi la day du ve quy trinh sinh hQC deu bao gom nguyen tac "vira V�n" nay

BON YEu To DA DVQc MINH CHUNG c6 Ho TRQ' CHO TRf NAO COA TRE

Cac hanh vi da dm;rc chfrng minh c6 hf> trQ' va thuc dfty S\f phat tri�n nao bo trong tll: cung - va d�c bi�t quan tn.mg trong nll:a sau cua thai ky - deu tuan thu nguyen tac

Goldilocks Chung ta se xem xet bon quy lu�t can b�ng sau:

• Can n�ng

• Dinh drr&ng

• Tam tn,mg ding th�ng

• Luy�n t�p

Va khong he c6 cai gi gQi la "di�n dam v&i thai nhi" ca

1 Tang can vira du

B�n dang mang bau, v�y nen b�n phai an nhi'eu Ien Va neu khong an uong thai qua, b�n se nuoi d�y drrQ'C mot dfra tre thong minh hon T�i sao nhrr the? Chi so thong minh cua

em be la mot ham so lien quan den th� tich nao Kich thmrc nao bo quyet dinh t&i 20% di�m so IQ cua be (d�c bi�t la phan VO nao trmrc, ngay phia sau tran) Th� tich nao bo con lien quan den can n�ng cua tre Ilic chao dm, dong nghia v&i vi�c, xet & mfrc do nao d6, em

be to hon la em be thong minh hon

Nguon nhien li�u thfrc an giup t�o ra mot em be l&n hon Trong khoang gifra thang thfr trr va thm di�m lam bon, bao thai tr& nen nh�y cam den kY I� v&i lrrQ'Ilg va chung lo�i thfrc

an ma b�n tieu thv Day la ket qua cua cac nghien cfru ve tinh tr�ng suy dinh drr&ng & tre Theo d6, cac em be suy dinh drr&ng n�ng c6 it te bao than kinh hon, cac moi lien ket gifra nhfrng te bao than kinh ding it va ngan hon, va it di'eu ki�n bi�t l�p v&i xung quanh trong tam ca nguy�t thfr hai cua thai ky Den Ilic l&n, cac be nay g�p nhi'eu van de ve hanh vi hon, phat tri�n ngon ngfr ch�m hon, chi so IQ thap hon, h9c kem hon va thong thrr0ng chfrc nang v�n dong ding kem hon

IQ tang trrong frng v&i can n�ng khi chao dm,

trong khoang drr&i 3,6 kg

Em be SO' sinh nen n�ng bao nhieu Ia vira? a day l�i c6 mot quy lu�t can b�ng khac Chi

so thong minh cua mot em be tang trrong (mg v&i can n�ng khi chao dm, trong khoang drr&i 3,6 kg Trmrc ngrr&ng nay, cong vi�c da gan nhrr hoan tat: IQ chi sai khac 1 di�m gifra

em be n�ng 2,9 kg v&i em be n�ng 3A kg Tren 4,1 kg, IQ th\fC S\f giam xuong it nhi'eu, trung binh khoang 1 di�m Hi�n trrQ'Ilg hvt di�m IQ nay c6 le xay ra do cac em be qua to nhi'eu kha nang se g�p phai chfrng thieu oxy trong mau hay nhfrng thrrong t6n khac Ilic chao dm

B�n phai an bao nhieu m&i Ia du? Vi�c ay tuy thuoc vao CO' th� cua b�n khi bat dau

mang bau, can cfr vao chi so Khoi CO' th@ (BMI) Neu chi so nay dao d<)ng tu 25 den 29,9 b�n dang bi "th\ra can" va chi du'Q'C tang tu 7 den 11,3 kg d@ em be khoe m�nh Trong hai giai do�n then chot la tam ca nguy�t th(r hai va th(r ba cua thai ky, b�n se phai tang chlrilg 0,2 kg m6i tuan Con neu b�n dang thieu can v&i BMI dU'&i 18,5, b�n se can tang tu 12,5 den

18 kg d@ toi U'U h6a S\f phat tri@n nao be) cua em be Nhll' v�y tll'O'Ilg dll'O'Ilg v&i tang chlrilg 0,45 kg m6i tuan trong tam ca nguy�t th fr hai va th fr ba Tll'O'Ilg t\l' v&i ph\l nfr c6 can n�ng binh thmmg

V�y thi, lll'Q'Ilg nhien li�u cung cap dong vai tro quan tr9ng C6 minh chfrng ngay cang

ro r�t r�ng lo�i thfrc an b�n tieu thl) trong giai do�n then chot cua thai kY ciing quan tr9ng khong kem Quy lu�t can b�ng tiep theo la tll'O'Ilg quan gifra lo�i th\l'C phftm ma ba m� muon

an va lo�i th\l'C phftm toi U'U doi v&i qua trinh phat tri@n nao b9 cua tre Bat h�nh thay, khong phai hie nao chung ciing giong nhau

Ba bau thmmg c6 nhfrng trai nghi�m k:Y l� ve s& thich hay vi�c ghet do an thfrc uong khi bU'CrC vao thai ky, vi nhll', dQt nhien thich nhfrng m6n binh thmmg vfin kinh hai va ghe SQ' nhfrng m6n binh thmmg vfin me mftn D6 khong chi la may m6n dU'a muoi hay kem nhll' nhfrng gi cac ba bau vfin hay k@ b�n nghe C6 ngmn dot nhien yeu thich dien cuong ph& cuon v&i nll'CYC chanh - lien tu ti suot ba thang troi C6 ngmn dam nghi�n m6n cu cai muoi chua Va dong dao cac ba m� me da nghi'en Cac ba bau th�m chi con khao khat nhfrng thfr khong phai la do an thfrc uong Mot m6n vfin thmmg dfrng trong Danh sach 10 m6n an yeu thich ky qu�c cua cac ba bau la phan rom tre em Than ciing trong danh sach nay Mot so phl) nfr khac thi thich an dat Di th\l'C chinh la mot chfrng roi lo�n ph6 bien: cam giac them thuong nhfrng thfr khong phai la th\l'c phftm, vi d\l nhll' g�ch hay dat

C6 b�ng chfrng nao cho thay b�n nen chu y t&i nhfrng n6i them muon nay khong? Li�u d6 c6 phai la tin hi�u cua em be thong bao nhu cau dinh dll'&ng cua minh khong? Cau tra 101

la khong Cung c6 it nhieu manh moi cho thay hi�n tll'Q'Ilg nghen cua ba m� lien quan den vi�c CO' th@ thieu sat, nhrmg dfr li�u con rat m6ng manh it 6i Con chu yeu deu la do th6i quen SIT dl).ng th\l'C phftm trong dCri song h�ng ngay Mot ngll'Cri hay vi�n den so-co-la d@ xoa diu nhfrng CO'Il au lo, se hinh thanh n6i them so-co-la m6i khi cam thay cang th�ng Ma khi mang thai, ph\l nfr l�i rat hay rO'i vao tr�ng thai cang th�ng (N6i them so-co-la nay la mot phan x� c6 di'eu ki�n, chfr khong phai nhu cau sinh h9c) Cho den gier, khoa h9c vfin chll'a giai thich dU'Q'C t�i sao thai phl) l�i hay CO nhfrng ham thich dien ro den the

Dll'O'Ilg nhien, di'eu d6 khong c6 nghfa la CO' th@ khong he c6 nhu cau nao ve dinh

dll'&ng Mot ba m� mang thai giong nhll' mot con tau v&i hai hanh khach ma chi c6 mot can bep Ma chung ta l�i mong dQ'i gian bep nay d\l' trfr day du m9i do an thfrc uong c6 lQ'i cho S\f phat tri@n nao bQ Trong SO 45 lo�i chat dinh dll'&ng can thiet cho S\f phat tri@n cua CO' th@, c6 t&i 38 lo�i dll'Q'C chfrng minh la thiet yeu v&i S\f phat tri@n h� than kinh B�n c6 th@ xem d�ng sau bao bi cac lo�i th\l'c phftm b6 sung vitamin v&i cong thfrc danh cho thai ky d@ thay toan b9 danh sach nay Chung ta c6 th@ nhin l�i lich SIT tien h6a cua con ngll'Cri nh�m

CO dU'Q'C it nhi'eu chi dfin xem nen an gi d@ b6 sung cac chat dinh dU'&ng nay Vi Chung ta da biet it nhi'eu ve di'eu ki�n khi h�u, boi canh con ngll'Cri phat tri@n qua hang tri�u nam - mot yeu to h6 trq cho chu vi ngay cang tang mai len cua nao b9 - ta c6 th@ suy doan ve nhfrng

lo�i th\l'c ph�m co tac dQng tot trong qua trinh do

Che d9 �m th\l'C cua ngmYi nguyen thuy

Mot be) phim cu co ten g9i Hanh trinh tim bra mer ra v&i canh t5 tien chung ta dang ngoi ben ng9n hra, top tep nhai du lo�i thfrc an Nhfrng con con trung to dung bay VO ve quanh ng9n bra Dot nhien, mot trong nhfrng ngrrm h9 hang xa XU'a cua chung ta vung tay

ra, tom lay mc)t con con trung dang bay, cho vao mom an ngon lanh, roi l�i tiep tl)C nhin vao ng9n bra Con co canh m9i ngrrm dao x&i dat tim rau cu va hai qua tren cay Chao mling b�n den v&i che d9 �m th\l'c thrrQ'Ilg h�ng cua kY Pleistocene Cac nha nghien cfru tin r�ng SUOt hang tram nghin nam, th\l'C don h�ng ngay Cua loai ngrrm chu yeu bao gom cac cay than co, trai cay, rau, cac loai dong v�t co v6 nho va con trung Nam thi mum h9a m&i h� dU'Q'C mQt con voi ma mut, the la Se ngon thit lien ca hai, ba ngay Sau dg mon thit khong bi hong May man doi fan m6i nam, chung ta m&i drrqc biet tj dmmg, lay tl:r tB ong nao do, nhrmg cling chi drr&i d�ng glucose va fructose d� hap thQ Chinh vi dmmg chrra bao gier la mot thanh phan thrr&ng xuyen trong trai nghi�m tien boa cua chung ta, chung ta chrra bao gi& hinh thanh ca chebao v� chong l�i no Mot so nha sinh hoc tin day chinh la ly do con ngrrm gier day d� bi sau rang Che de) an uong kigu nay (a di nhien, trl:r chuy�n an con trung) ngay nay vfin dU'Q'C mQt SO nhom an kieng duy tri v&i ten gQi la che dQ an uong cB sinh

La v�y, hai buon te Va h£n quen den nham tai Mot bfra an can b�ng, chu tr9ng boa qua va rau CU, vfin luon la l(ri khuyen tot nhat cho thai phl) V &i nhfrng doi tITQ'Ilg khong­phai-ngrrm-an-chay, nguon chat sat drr&i d�ng thit do la phu hQ'P Chat sat rat can thiet cho S\f phat trign day du va th\l'C hi�n chfrc nang binh thrrang Cua nao bQ, bat kg ngrrm l&n hay tre nho, ngrrm an chay hay ngrrm thrr&ng

Than drrqc di�u ky

Co rat nhi'eu ao trr&ng quanh chuy�n nen hay khong nen an thfr gi - khong chi trong thai ky dau, ma ca dm b�n kia Toi co mot c�u sinh vien cham chi, mot c�u chang sau sac Mc)t ngay n9, c�u chang len g�p toi sau gier h9c, hao hgn khoe mc)t lo�i than drrqc "di�u k)r"

"Thuoc b5 than kinh thay �!", c�u reo Ien "No tang crr&ng tri nh&, giup trr duy tot hon Em

co nen uong khong thay?" C�u d�y m�nh ra trrr&c m�t toi mot ta quang cao r� cay b�ch qua

DITQ'C chiet xuat tl:r cay b�ch qua, ginkgo biloba da dU'Q'C quang cao suot nhi'eu th�p nien nhrr mot lo�i thuoc b5 nao, tang crr&ng tri nh& Cr ca ngrrm gia va ngrrm tre, th�m chi Ia mot than dU'Q'C dfeu tri chfrng Alzheimer Nhfrng tuyen bo nay da dU'Q'C kigm nghi�m Mot

so nha nghien Clru da bat tay nghien cfru tinh dl)ng cua b�ch qua "Thay rat tiec - toi noi v&i c�u hoc sinh Ginkgo biloba khong he tang crr&ng nh�n thfrc & bat cfr nhom ngrrm l&n khoe m�nh nao - bat kg Ia tri nh&, hay xay d\fllg thi giac - khong gian, hay ngon ngfr hay toe d9 than kinh v�n dong hay chfrc nang giam sat." "The v&i ngrrm gia thi sao � ?" C�u chang co v&t vat "Khong he No khong ngan ngl:ra, cling khong lam ch�m qua trinh Alzheimer hay sa slit tri tu� Ngay v&i chfrng suy giam nh�n thfrc vi tu5i tac thong thrr&ng, cling khong co tac dl)ng gi Cac lo�i th\l'C v�t khac, vi nhrr cay linh ( dU'Q'C quang cao la tri chfrng tram uat) cling khong kha quan hon." C�u tro cua toi ra ve, u e that v9ng "Vi�c tot nhat em co thg lam la danh mot giac th�t say!" Toi la v&i theo c�u be

V1 dau nhfrng chuy�n hoang dmmg ve dinh drr&ng nay hra phinh dU'Q'C ca nhfrng dfra tre thong minh sang suot nhrr h9c tro cua toi kia chfr? Thfr nhat, cac nghien cfru dinh drr&ng th\l'C S\J.' rat kh6 th\l'C hi�n, va thmmg thieu von tram tr9ng Nhat la khi d€ chfrng minh hi�u qua Cua th\l'C ph�m can nhfrng thrr nghi�m lau dai, ch�t che, ma thmmg khong th€ hoan thanh Thfr hai, phan l&n th\l'C ph�m ma chung ta tieu th\) deu rat phfrc t�p xet (y cap do tebao (rrrQ'U vang ch�ng h�n, c6 th€ gom t&i 300 thanh phan) Thmmg rat kh6 d€ phan bi�t xem phan nao Cua San ph�m ay th\l'C S\J.' mang l�i lQ'i ich - hay la gay h�i

each CO' th€ chung ta xrr ly th\l'C ph�m th�m chi con phfrc t�p hO'Il nfra Chung ta khong bien d6i thfrc an theo loi giong h�t nhau Mot so ngmn lay drrqc calo tl:r mot m�u giay; c6 ngmn l�i khong th€ tang can du da uong ca sfra cho ngmn gay Mot so ngmn SIT d\).ng ba l�c nhrr Ia nguon cung cap protein chu yeu; ngmn khac c6 th€ se chet vi bi di frng du chi thoang ngm thay mui ba l�c v 61 nhfrng that b�i lien mien khong dfrt cua hau nhrr tat ca cac nha nghien Clru trong llnh V\J.'C nay, khong mot che do an uong rieng le nao CO tac d\).ng nhll' nhau v&i tat ca m9i ngmn, va d6 la b&i tinh ca th€ sieu pham nay Di'eu nay cang dung hO'Il khi b�n dang mang bau

Tebao than kinh can cac lo�i omega-3

V�y thi, b�n da hi€u t�i sao, den thCri di€m nay, m&i c6 hai lo�i th\l'c ph�m drrqc khoa h9c ki€m nghi�m va chfrng minh la c6 g6p phan h6 trQ' qua trinh phat tri€n nao bo cua tre tl:r thCri con & trong b\lng m� Mot la axit folic uong trong giai do�n th\l thai, hai la cac axit beo omega-3 Omega-3 chinh la thanh to can cot cua cac l&p cau t�o nen tebao than kinh; khong c6 chung, te bao than kinh khong th€ th\l'C hi�n chfrc nang day du dU'Q'C Ca th€ con ngrrCri khong t\l' san sinh ra omega-3, v�y nen chung ta phai "nh�p" lo�i axit beo nay theo drremg an uong An ca, d�c bi�t la cac lo�i c6 dau chinh la mot each hi�u qua Cac ket qua nghien Clru da cho thay, neu khong du omega-3, b�n Se CO nguy CO' l&n mac phfti cac chfrng kh6 d9c, suy giam chu y, tram uat, roi lo�n lrr&ng C\J.'C ' th�m chi tam than phan li�t Phan l&n chung ta deu lay du lrrQ'Ilg axit beo trong che do an uong thong thrremg, nen n6i chung day khong phai van de nghiem tr9ng Nhrmg vftn can nhac l�i: nao bo can cac lo�i axit beo omega-3 d€ te bao than kinh th\l'C hi�n chfrc nang day du Th�t ra, di'eu nay drremg nhrr da biet den tl:r ca th�p kY trmrc, trong chrrO'Ilg trinh hai t�p ky cua Three Stooges nhfrng nam dau theky XX, trong d6 c6 man doi tho�i hai hrr&c gifra Larry va Moe Larry: Nay Moe, an

ca rat tot cho nao day Moe dap: Nay Larry, the thi c�u phai an ca con ca voi y nhi

V�y, neu mot lrrQ'Ilg omega-3 vl:ra phai giup b�n tranh cac roi lo�n ve tam than, thi li�u mot lrrQ'Ilg to-b�ng-con-ca-voi c6 giup gia tang sfrc m�nh tri nao khong, nhat la doi v&i em be? Chrra c6 gi la r6 rang ca va h�n chung ta con phai dQ'i ket qua tl:r nhfrng cong trinh nghien cfru sau xa hO'Il, nhrmg vai nghien cfru da neu ra dU'Q'C van de can xac th\J.'C Mot nghien cfru cua D�i h9c Harvard da xem xet 135 tre SO' sinh va th6i quen an uong cua cac ba m� trong thCri gian mang thai Cac nha nghien cfru kh�ng dinh r�ng cac ba m� an nhi'eu ca hO'Il tl:r thCri di€m brr&c vao tam ca nguy�t th fr ba sinh ra nhfrng dfra con thong minh hO'Il N6i "thong minh hO'Il", y cua toi la nhfrng em be d�t dU'Q'C thanh tich tot hO'Il trong cac bai ki€m tra nh�n thfrc, do tri nh&, nh�n biet va SlrC chu y CY tre SO' sinh sau thang tu6i Khac bi�t khong l&n cho lam, nhrmg c6 ton t�i Ket qua la, cac nha nghien cfru khuyen cac thai ph\l nen an it nhat 34og ca m6i tuan

The con thuy ngan trong ca - mot nguyen to co th� lam tBn thU'ong nao bo thi sao? Co

ve lQ'i ich vfin VU'Q1: troi so v&i tac h�i Cac nha nghien Clru ding noi them r�ng thai ph\l nen

van dong hop), hon la nhfrng lo�i ca san moi co vong dOi dai (ca kiem, ca thu va ca ngir)

H£n nhien, toi ciing biet r�ng an uong sao cho dung kho VO cling, bat k� b�n dang gang ki�m soat xem an bao nhieu, an nhfrng gi, hay ca hai a day, l�i la quy tac Goldilocks: b�n can vira du lU'QTig th\l'C ph�m can thiet, chfr khong phai qua nhfeu

3 Tranh ding thang qua thuO-ng xuyen

Song & Quebec va mang bau trong khoang dau thang mot nam 1998 khong phai mot y hay MU'a xoi xa suot Bo tieng dong ho, trOi l�nh cong, roi l�i den nhfrng tr�n mU'a phun le the trai khap mi'en dong Canada - keo theo nen nhi�t Sl,lt giam dot ngot Chu6i hi�n tmrng khi h�u nay da bien mi'en dong Canada tr& thanh mot dja ngl,lc l�nh leo Dmn sfrc n�ng cua bang gia, hon mot nghin tr\l di�n cao the da nga r�p nhU' nhfrng quan ca domino Cac dU'&ng ham dB s�p Ba mU'oi ngU'Oi chet Tinh tr�ng kh�n cap dU'Q'C ban bo; quan doi dU'Q'C huy dong K� ca nhU' v�y, dan CU' vftn phai chiu canh thieu di�n suot nhi'eu tuan trOi, trong dieu ki�n thOi tiet l�nh cong Neu khi do b�n dang co bau va khong th� den b�nh vi�n d� th\l'C hi�n ki�m tra dinh ky - va t� hon nfra, neu den Ilic lam bon - b�n se cang th£ng den phat dien mat Va em be SO' sinh cua b�n ding v�y Nhfrng tac dong cua con bao nay co th� dU'Q'C quan Sat tren nao bo ca nhfeu nam Sau do

Lam the nao chung ta biet dU'Q'C di'eu do? Mot nhom nghien Clru da quyet dinh tim hi�u xem tham h9a t\l' nhien nay da tac dong Ien bao thai nhU' the nao b�ng each theo sat cac em

be "sinh ra trong bao" den giai do�n trU'&ng thanh va bU'&C vao h� thong giao dl,IC Canada Ket qua th�t dang SQ' Ngay tir khi Ien 5, hanh vi cua nhom tre nay da boc lo S\f khac bi�t ro r�t v&i nhfrng em be co m� khong phai trai qua con bao nay Di�m so IQ ngon ngfr va kha nang phat trign ngon ngfr Cua cac em deu thap hon, du da tinh den ca trinh do giao dl,IC, nghe nghi�p va thu nh�p cua cha m� cac em Li�u co phai tr�ng thai cang th£ng cua cac ba m� chinh la thu ph�m? Cau tra Im, hoa ra la DUNG

Tinh tr�ng cang th£ng cua cac ba m� co thg anh hU'&ng sau sac t&i S\f phat tri�n cua thai nhi trU'&c khi sinh Chung ta da khong lU'&ng trU'&C dU'Q'C di'eu nay Suot mot thOi gian, chung ta th�m chi con khong dam chac la li�u cac hoc mon cang th£ng cua ba m� co truyen t&i em be hay khong Nhrmg chung CO, va gay ra nhfrng h� qua hanh vi rat Iau dai, d�c bi�t trong trU'&ng hqp ba m� mac phai tam tr�ng cang th£ng, cap tinh ho�c man tinh, ho�c ca hai, trong nhfrng thang cuoi cling, rat than di�u nhrmg qua U' nh�y cam, cua thai ky Nhfrng h� qua ay nhU' the nao?

Neu b�n bi cang th£ng nghiem tr9ng trong thai ky, tre d�:

• Thay dBi tinh khi: tr& nen d� cau ldnh, kho d6 danh hon

• Giam IQ: trong nam dau tien, chi so IQ trung binh giam khoang 8 digm, sai khac h£n gifra "trung binh" va "kha thong minh" (can cfr tren gian do nam 1944 cua David Wechsler)

• Bi kim ham cac ey nang v�n d9ng, giam kha nang chu y va nang h,rc t�p trung Tinh trc;tng nay v�n con quan sat thay & tu6i Ien 6 N6 c6 thg gay t6n hc;ti den h� thong phan Xc;t trU'&C ap h,rc Cua con bc;tn

Hon 100 nghien cfru tc;ti nhi'eu nIT&c phat trign deu ghi nh�n tac d9ng tieu C\fC mc;tnh

me cua tinh trc;tng cang th£ng Ien S\f phat trign nao bQ cua tre David Laplante, tac gia chinh trong nghien cfru ve bao tuyet (bc;tn vira d9c & tren), da phat ngon theo loi tU'ong doi giam tranh: "Chung toi c6 d�t ra hoai nghi r�ng vi�c doi m�t v&i cang th£ng & nhfrng mfrc d9 cao

CO thg tac dQng den S\f phat trign than kinh thai nhi, tlr do anh hITang t&i bigu hi�n Cua nang }\fC hanh vi than kinh Cua tre trong nhfrng nam dau doi"

Di'eu nay c6 khien bc;tn lo Jang bon chon khong? Th�t may, khong phai cang th£ng nao ding hc;ti Cang th£ng & mfrc khiem ton, loc;ti ma cac ba m� rat hay g�p phai trong suot thai

ky, th\fC ra lc;ti CO ve hfru ich v&i cac be (Cam giac cang th£ng CO XU hIT&ng khien con ngU'Cri phai v�n d9ng, ma chung ta v�n nghi la vi�c d6 se lam phong phu them moi trmmg cua tre.)

Tu cung la m9t ket cau chac khoe den dang ngc;tc nhien, ca trr cung Ifill hanh khach ti hon trong d6 deu dmrc trang bi day du dg VU'Qi: qua nhfrng tac nhan gay cang th£ng dign hinh N6 chi khong s�n sang cho nhfrng CUQC tan cong dai d�ng lien tt.ic ma thoi V�y thi, lam the nao dg c6 thg phan bi�t dmrc gifra kigu cang th£ng gay t6n hc;ti nao bQ v&i kigu cang th£ng lanh tinh, th�m chi tich C\fC?

Ba kigu cang th£ng d9c hc;ti

Cac nha nghien cfru phan bi�t ba loc;ti cang th�ng d9c hc;ti D�c digm chung cua chung la: bc;tn cam thay mat kigm SOat khi th(r gi d6 toi t� xay den v&i minh Khi con cang th£ng chuygn dich til' vira phai sang nghiem tr9ng va til' cap tinh sang man tinh, tinh trc;tng mat kigm soat nay tr& nen tham khoc va bat dau tac d9ng Ien em be Cac loc;ti cang th�ng d9c hc;ti bao gom:

• Qua thmmg xuyen Nhfrng con cang th£ng man tinh, dai d£ng suot thai ky gay t6n thU'ong cho S\f phat trign nao bQ Cua be Khong nhat thiet phai la nhfrng cang th�ng cam go khoc li�t DQC tinh se ngam dan, va b9c phat khi bc;tn phai doi di�n trong thCri gian dai v&i cac tac nhan gay stress ma bc;tn nh�n thfrc dmyc la thfr n�m ngoai tam kigm soat Nhfrng tac nhan d6 CO thg la Cong vi�c doi hoi qua Cao, mQt chfrng b�nh man tinh nao d6, thieu S\f h6 tr<)' Cua CQng dong hay canh tung thieu

thU'ong S\f phat trign nao bQ Cua tre Khong nhat thiet phai la mQt tr�n bao tuyet, chi can

ngITCri than yeu ( d�c bi�t la ngITCri chong) ciing gay h�u qua tITong t\f Hay nhll' bi mat vi�c

la mat kigm soat

ra ket lu�n r�ng CO mQt SO ngU'Cri nhc;ty cam v&i cac S\f ki�n gay cang th�ng hon nhfrng

ngmn khac Neu b�n d� bi ding th£ng, thi bao thai cua b�n cfing v�y Chung ta ngay cang c6 nhi'eu b�ng chfrng kh£ng dinh r�ng tinh tr�ng nh�y cam v&i ding th£ng c6 yeu to di truyen The nen ai von la t�ng ngmn d� cang th£ng can co gang duy tri nhfrng COTI cang th£ng &

Chuot l<la! L�i tuot tay mat roi!

Rat nhi'eu cong trinh nghien Clru da gang ly giai xem lam each nao tinh tr�ng cang th£ng & m� l�i anh hrr&ng den qua trinh phat trign nao bo cua thai nhi Va chung ta da bat tay vao tra 101 cau hoi nay & cap do gan gui nhat c6 thg: cap do tebao va phan tU: Va chung

V\fC nay Hans Selye chinh la cha de cua thu�t ngfr stress Ttr khi la mot nha nghien Clru tre tu6i, Selye da tan nh6 "cac chiet xuat noi tiet", doan chl:rng trong d6 c6 chfra cac h6c mon stress chu dong, va tiem chung vao CO' thg chuot, dg xem chuot se lam gi Ong khong th�o vi�c d6 cho lam

Cac may m6c thi nghi�m cua ong, du n6i tranh n6i giam den may, v�n Clr la kinh hoang Ong thmmg lam rO'i nhfrng con v�t thi nghi�m toi nghi�p khi gang tim each tiem cho chung Ong phai vac ch6i du6i theo chung vong quanh, gang nhot chung vao l�i trong chuong Ch£ng c6 gi ng�c nhien, dam chuot tr& nen cang th£ng khi Selye xuat hi�n Ong quan sat thay r�ng chi can chmmg m�t ra trrr&c lU chuot la da c6 thg t�o ra phan x� sinh ly nay Cong vi�c chu yeu cua ong la tiem cho cac con v�t ay chiet xuat noi tiet va v&i mot nh6m nh6 khac, Ia dung dich nrr&c muoi Nhrmg ong lung tung khi thay r�ng ca hai nh6m nay deu n6i ung nh9t, mat ngu va tr& nen d� mac cac b�nh truyen nhi�m

Sau nhi'eu Ian quan sat, Selye ket lu�n r�ng cang th£ng chinh la thu ph�m Mot khai ni�m m&i me den bat ng& vao thOi bay gi& Selye cling phat hi�n ra r�ng neu lU chuot khong thg lo�i b6 can nguyen gay cang th£ng, ho�c khong thg drrong dau v&i n6, thi chung d� mac cac lo�i b�nh t�t va nhi'eu h� qua khac Dg mieu ta hi�n trrQ'Ilg nay, Selye da dung thu�t ngfr "stress."

Phat hi�n nay cua Selye da de c�p den mot van de XU'a nay hiem dU'Q'C quan tam: moi lien ket gifra cac hanh vi hfru hinh va cac quy trinh phan tU: VO hinh Cong trinh cua Selye da cho phep gi&i nghien Clru tim higu xem cang th£ng CO thg anh hrr&ng ra Sao t&i cac mo sinh h9c, bao gom ca qua trinh phat trign nao bo Nh& vao nhfrng phat kien tien phong nay, chung ta da higu phan nao tac dong cua cac h6c mon stress t&i cac mo than kinh dang sinh trrr&ng, bao gom ca mo than kinh & em be Du phan l&n cong trinh dU'Q'C thi nghi�m tren CO' thg chuot, cac quy trinh CO' ban & ngrrOi khong c6 gi khac bi�t

Mot h6c mon stress quan tr9ng la cortisol N6 chinh Ia tuygn thu ngoi sao trong mot doi gom toan nhfrng phan tU: ng6 ngrrQ'c c6 ten g9i chung la glucocorticoid Nhfrng h6c mon nay kigm soat cac phan x� v&i stress quen thuoc nhat v&i chung ta, tir vi�c lam cho tim ta d�p thinh thich nhrr xe dua giai NASCAR cho t&i con buon tigu ti�n, d�i ti�n thoi thuc Glucocorticoid m�nh me t&i mfrc nao bo da phai phat trign mot h� thong "phanh" t\l' nhien

dg tat h6c mon nay ngay khi COTI cang th£ng da qua di Mot khu than kinh nh6 c& mot h�t d�u & ngay gifra bo nao, g9i la vling drr&i doi chiu trach nhi�m giai ph6ng va l<lm ham nhfrng h6c mon nay

Hong tam: H� thong phan (mg v&i stress & tre

Cac hoc mon stress & ngmn m� se tac d(>ng t&i em be nher chuygn v�n qua nhau thai va

di vao nao be, giong nhrr ten hra hanh trinh dm;rc l�p trinh dg ban vao hai ml)C tieu Day chinh la nen tang cua Quy lu�t tri nao: M� ding th£ng, be se ding th£ng theo

MQC tieu tan cong dau tien chinh la h� vien cua em be, khu V\fC di'eu tiet cam xuc va tri nh& Vung nay phat trign ch�m hon khi co S\f xuat hi�n cua cac hoc mon drr thua Day chinh la m9t trong nhfrng nguyen nhan khien chung ta nghi r�ng nh�n thfrc cua tre bi t6n hc;i.i neu ngrrm m� bi ding th£ng cao d9 ho�c ding th£ng tri'en mien

MQC tieu th(r hai la h� thong phanh ma toi wa nhac t&i & tren, M thong von co chfrc nang kiem che mfrc d9 glucocorticoid sau khi con stress da qua di Hoc mon drr thua tu ngrrm m� co thg dong nghia v&i vi�c be se g�p kho khan trong vi�c tat h� thong hoc mon stress cua chinh minh BQ nao cua be se bi "rr&p" trong glucocorticoid ma gier day khong thg kigm soat drrQ'c nfra Be co thg mang theo h� thong phan (mg v&i stress da bi t6n hc;i.i nay t&i tu6i trrr&ng thanh, se phai vat va m6i luc phai v�n hanh h� thong phanh khi g�p tinh trc;i.ng cang th£ng Mfrc glucocorticoid tang dan tr& thanh m9t phan thrrang xuyen trong CUQC song cua be Den khi mang bau, ngrrm m� trrong lai nay se lc;i.i "tam" cho em be dang phat trign trong tu cung kia thfr dung dich d(>c hc;i.i thua mfra nay Bao thai hinh thanh nen m(>t vling doi cang th£ng Cl)C bQ, tiet ra nhi'eu glucocorticoid, va nao bQ Cua the h� tiep theo teo nho them mQt chut Vong tuan hoan ac tinh c(r the tiep tQC Stress thua mfra la th(r d� lay truyen: bc;i.n co thg lay tu con minh, va bc;i.n co thg truyen cho tre

Lay lc;i.i quyen kigm soat

R6 rang cang th£ng khong he tot cho thai phQ hay em be Dg tri nao cua be phat trign toi rm, bc;i.n can duy tri moi trrrang lanh mc;i.nh, it cang th£ng nhat, d�c bi�t la trong vai thang cuoi thai ky Bc;tn khong thg dao ngll'Q'C hoan toan CUQC song cua minh, h£n nhien la the Nhrmg bc;tn CO thg giam nh� con cang th£ng cua minh, v&i S\f quan tam au yem diu dang cua ngrrm bc;i.n dm Chung ta se di sau ve van de nay hon trong chrrong tiep theo Con trrr&c tien, bc;tn nen xac dinh nhfrng khu V\fC bc;tn cam thay mat kigm SOat nhat, Sau do chu dQng vc;i.ch ra cac chien lll'Q'C lay lc;i.i quyen kigm soat Trong m9t so trrrang hc;rp, di'eu nay dong nghia v&i vi�c phai thoat khoi tinh huong la nguon con gay ra cang th£ng MQt S\f trQ' giup tc;tm thm mang lc;ti S\f khuyen khich CO thg chuygn d6i thanh lQ'i ich ca d(ri cho nao bQ Cua tre

Co rat nhi'eu each chu d(>ng ren luy�n dg giai phong stress Bi�n phap hi�u qua hc;i.ng nhat phai kg den luy�n t�p thg dQC No co rat nhi'eu lQ'i ich den mfrc chinh la chu de cua quy lu�t can b�ng th(r tU' va th(r nam

4 Luy�n t�p 0- mU-c vira du

Toi khong luc nao bet sli'ng sot v&i vong dm cua loai linh drrong dau bo Chung n6i tieng b&i t�p tinh di tru h�ng nam tren nhfrng binh nguyen Tanzania va Kenya Hang ngan, hang ngan con rung rung keo nhau di nhrr bi thoi mien Chung di chuygn b&i hai nguyen c& Dau tien va tren bet, dg kiem tim nhfrng dong co m&i Nhrmg chung con co t&i 240 kg thit