TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ hồ CHÍ MINH với sự NGHIỆP xây DỰNG hệ THỐNG CHÍNH TRỊ ở VIỆT NAM HIỆN NAY (TT)

Đặc biệt, dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh, hệ thống chính trị dân chủ ở Việt Nam được hình thành, phát triển và từng bước được hoàn thiện cùng với tiến trình phát triển của cách mạng dâ

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hồ Chí Minh (1890-1969) là lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam, là nhà tư tưởng, nhà văn hóa lớn của dân tộc Việt Nam, người đã đưa Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, trong đó có tư tưởng chính trị của Người, là kim chỉ nam hướng dẫn cách mạng Việt Nam thành công vang dội Đặc biệt, dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh, hệ thống chính trị dân chủ ở Việt Nam được hình thành, phát triển và từng bước được hoàn thiện cùng với tiến trình phát triển của cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta từ đầu thế kỷ XX đến nay Đó là một hệ thống chính trị kiểu mới, mang bản chất giai cấp công nhân và đại biểu cho lợi ích của toàn dân tộc Trong hệ thống đó, Đảng Cộng sản Việt Nam

là hạt nhân và giữ vai trò lãnh đạo; “Nhà nước ta là cột trụ của hệ thống chính trị, là công cụ thực hiện quyền lực của nhân dân”1, là người tổ chức, quản lý, điều hành

xã hội, thực hiện rộng rãi quyền làm chủ của nhân dân “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân có vai trò rất quan trọng trong việc tập hợp, vận động, đoàn kết rộng rãi các tầng lớp nhân dân; đại diện cho quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân; đưa các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các chương trình kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh vào cuộc sống, góp phần xây dựng sự đồng thuận trong xã hội”2 Sự vững mạnh (hay suy yếu) của hệ thống chính trị có vai trò quyết định đến thắng lợi (hay thất bại) của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

Thực tiễn cách mạng Việt Nam cho thấy, các thành tố trong hệ thống chính trị

có vai trò to lớn đối với những thắng lợi vĩ đại của đất nước Đảng ta là một Đảng cầm quyền, có bản lĩnh chính trị vững vàng, kiên cường và dày dạn trong đấu tranh cách mạng; một đảng có tầm trí tuệ cao nhờ nắm vững và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; giải quyết một cách đúng đắn và sáng tạo các nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam Sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân

tố quyết định thắng lợi trong công cuộc chống giặc ngoại xâm, xây dựng Tổ quốc

và đưa đất nước bước vào một thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Trong những năm đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước đã có những bước trưởng thành vượt bậc trong việc thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của mình đối với tổ chức, quản lý, điều hành các quá trình kinh tế - xã hội, đạt được nhiều thành tựu quan trọng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội; các tổ chức đoàn thể nhân dân không ngừng phát triển và ngày càng nâng cao vai trò làm chủ của mình trong mọi lĩnh vực… Thế nhưng, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, thực tế còn tồn tại nhiều vấn đề cả

về lý luận và thực tiễn cần tập trung giải quyết như lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, về xây dựng Đảng lãnh đạo và cầm quyền chưa

2

được làm rõ; vấn đề quyền lực thuộc về nhân dân còn mang tính hình thức; hệ thống pháp luật vừa thừa vừa thiếu, chưa đồng bộ và còn chồng chéo; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp còn có những nhận thức khác nhau; đặc biệt là những khuyết tật trong đạo đức công mà sinh thời Hồ Chí Minh đã phê phán như căn bệnh chủ nghĩa cá nhân, quan liêu, hách dịch, tham ô, lãng phí… làm tổn hại đến mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, làm xói mòn lòng tin của nhân dân, làm phương hại lớn đến nền dân chủ nhân dân Nghị quyết Đại hội XI của Đảng nhấn mạnh: “Tình trạng suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan liêu, những tiêu cực và tệ nạn xã hội chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễn biến phức tạp…”3 Trong tình hình ấy, việc nghiên cứu, làm rõ nội dung và đặc điểm của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, từ đó vận dụng đề xuất các giải pháp góp phần phát triển, hoàn thiện hệ thống chính trị của đất nước và làm cho nó vận hành đồng bộ, nhịp nhàng và có hiệu quả là hết sức cần thiết và cấp bách, nhất là trong bối cảnh Đảng và nhân dân ta đang đẩy mạnh

việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính trị và coi đó là một nội dung trọng tâm

của quá trình đổi mới đất nước

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn vấn đề “Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài

luận án tiến sĩ

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án

Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, trong đó có Tư tưởng chính trị của Người

là một vấn đề lớn, chứa đựng rất nhiều nội dung sâu sắc, mang tính cách mạng, khoa học và nhân văn cao cả Chính vì vậy, vấn đề này đã và đang thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà khoa học trong nước và trên thế giới với nhiều công trình nghiên cứu, nhiều hội thảo, nhiều ý kiến trao đổi Khái quát lại, các công

trình nghiên cứu về tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh được tập trung theo các hướng:

Những công trình nghiên cứu về quá trình hình thành, phát triển và những nội dung

cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh; Nghiên cứu những vấn đề liên quan đến tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh; Nghiên cứu vận dụng tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới

Hướng nghiên cứu thứ nhất, đó là các công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh qua tiến trình lịch sử với nội dung tư tưởng cơ bản của Người Liên quan đến chủ đề này có các công trình tiêu biểu: “Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam” của Võ Nguyên Giáp (Chủ biên) (Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2003); “Sự hình thành về cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh” của Trần Văn Giàu (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997); “Những nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh” của Phạm Văn Đồng (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998); Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương biên soạn công trình “Chủ tịch

3 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, tr.173

Hướng thứ hai là các công trình nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau về tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh Các công trình này đã khai thác từng mặt, từng nội

dung tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, đồng thời nêu lên những giá trị và bài học lịch sử đối với dân tộc ta trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc trước đây cũng như trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước hiện nay Tiêu biểu là các

công trình: “Hồ Chí Minh với sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, của Vũ Đình Hòe - Bùi Đình Phong đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2010); “Tư tưởng Hồ Chí Minh về một số vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam” của Phạm Hồng Chương (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003); “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng”, của Nguyễn Quốc Bảo (Nxb Lao động, 1999); “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới, sự hình thành và phát triển” của Hoàng Văn Hảo (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995); “Đại cương lịch sử các tư tưởng và học thuyết chính trị trên thế giới” của Nguyễn Thế Nghĩa (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1999); “Phương pháp nhân nghĩa Hồ Chí Minh” của Vũ Đình Hòe (Nxb Trẻ, TP.HCM, 2006); “55 xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001); “Hiến pháp năm 1946 và sự kế thừa phát triển trong các Hiến pháp Việt Nam” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998); “Di sản Hồ Chí Minh trong thời đại ngày nay” (Học viện Chính trị - Hành

chính quốc gia Hồ Chí Minh – Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế kỷ niệm 120 năm

ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010); “Xây dựng Đảng và rèn luyện đảng viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh” (Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2000); “Di chúc của chủ tịch Hồ Chí Minh” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012); “Nguyên tắc thống nhất giữa dân tộc, giai cấp và nhân loại trong tư tưởng Hồ Chí Minh” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010); “Triết

lý “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của Nguyễn Hùng Hậu (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012); “Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh” của Vũ Đình Hòe (Nxb Trẻ, TP.HCM, 2006)… và những công trình khác

Trong các công trình tiêu biểu nói trên, các tác giả đã phân tích khá kỹ các phương diện khác nhau liên quan trực tiếp (hay gián tiếp) đến tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu sâu và có hệ thống tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh với tư cách là học thuyết chính trị chỉ đạo nhất quán và xuyên suốt quá trình cách mạng Việt Nam

Hướng thứ ba là các công trình nghiên cứu vận dụng tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới, có các công trình tiêu biểu: “Hồ Chí Minh - một con người, một dân tộc, một thời đại, một sự nghiệp” của Phạm Văn Đồng (Nxb

Sự thật, Hà Nội, 1990); “Di sản Hồ Chí Minh trong thời đại ngày nay” (Học viện

4

Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh - Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế

kỷ niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2010); “Hồ Chí Minh và minh triết Hồ Chí Minh” (Bùi Đình Phong, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008); “Vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đổi mới” của Bùi Đình Phong (Nxb Lao động, Hà Nội, 2007); “Vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” của Mạch Quang Thắng (Nxb Lao động, Hà Nội, 2010); “Vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng trong thời kỳ đổi mới”

của tác giả Bùi Đình Phong - Phạm Ngọc Anh đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội, 2006); “Phát huy các nguồn lực của dân, làm lợi cho dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh” của Phạm Ngọc Anh (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012) “Di chúc của chủ tịch Hồ Chí Minh và công cuộc đổi mới đất nước” của

Nguyễn Thế Nghĩa - Nguyễn Thanh Bình chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2000); “Tư tưởng Hồ Chí Minh mãi mãi soi đường chúng ta đi”của Ngô Văn Thạo chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004); “Tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh với việc giáo dục đội ngũ cán bộ, đảng viên hiện nay” của Hoàng Trang

- Phạm Ngọc Anh, (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008); “Hồ Chí Minh giải phóng dân tộc và đổi mới của F.Motoo (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997);

“Giải phóng dân tộc và đổi mới dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh” (Bùi Đình Phong, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004); “Hồ Chí Minh - Nhà dự báo thiên tài” của Trần Dương, (Nxb Thanh niên, Hà Nội, 2008 Trong các công trình trên,

các tác giả chủ yếu phân tích ý nghĩa của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đổi mới ở các khía cạnh giáo dục con người, xây dựng Nhà nước pháp quyền, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng văn hóa mới và phát huy quyền làm chủ của nhân dân… Tuy nhiên, các tác giả chưa đi sâu phân tích và khái quát hóa những bài học có giá trị đối với sự nghiệp phát triển, hoàn thiện hệ thống chính trị trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế

Như vậy, việc nghiên cứu Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh và Xây dựng hệ thống chính trị Việt Nam hiện nay đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu dưới

nhiều khía cạnh khác nhau, nhưng chưa có công trình mang tính chuyên biệt, tập

trung nghiên cứu làm rõ Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng

hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay Tuy nhiên, những công trình tiêu biểu kể

trên là những tài liệu quý báu để tác giả tiếp thu, kế thừa trong luận án này

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

Mục đích:

Mục đích của luận án là trên cơ sở làm rõ nội dung và đặc điểm cơ bản của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, đề xuất và luận chứng các giải pháp góp phần xây dựng hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ:

Để thực hiện mục đích trên, luận án phải thực hiện các nhiệm vụ sau:

Một là, phân tích và khái quát những điều kiện và tiền đề hình thành tư tưởng

chính trị Hồ Chí Minh

5

Hai là, phân tích những nội dung và đặc điểm cơ bản của tư tưởng chính trị

Hồ Chí Minh

Ba là, đề xuất các giải pháp nhằm vận dụng tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

vào sự nghiệp xây dựng hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Nội dung tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh sâu sắc, phong phú, sinh động được Đảng ta xác định là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hoạt động cách mạng

Do đó, trong luận án này, tác giả chỉ tập trung vào việc làm rõ những nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh trên các mặt: tư tưởng Hồ Chí Minh về mục tiêu chính trị và đường lối chính trị của cách mạng Việt Nam; tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền lực chính trị; Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ thống chính trị, từ đó vận dụng vào việc xây dựng hệ thống chính trị Việt Nam trong giai đoạn đổi mới

Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu và trình bày luận án, tác giả sử dụng các phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Đồng thời, sử dụng các phương pháp cụ thể như: hệ thống cấu trúc, lịch sử và lôgích, phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, khái quát hóa…

Về tài liệu, tác giả sử dụng bộ sách Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội, 2000 làm tư liệu gốc để nghiên cứu luận án Bên cạnh đó, tác giả lấy các Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng và Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam làm tài liệu chuẩn định hướng cho việc nghiên cứu luận án; đồng thời tham khảo các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học về tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, về xây dựng hệ thống chính trị Việt Nam trong thời

kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế

6 Cái mới của luận án

- Luận án phân tích những điều kiện, tiền đề hình thành, phát triển tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh gắn liền với các sự kiện lịch sử xuyên suốt quá trình hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh

- Luận án phân tích và trình bày một cách có hệ thống tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh Trong đó làm nổi bật những nội dung cơ bản và đặc điểm đặc sắc có ý nghĩa thời đại trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

- Trên cơ sở đó, luận án đã luận chứng những giải pháp vận dụng sáng tạo tư

6

tưởng chính trị Hồ Chí Minh vào quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính trị Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Ý ngha k oho k hcc

Kết quả nghiên cứu của luận án đã làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh trên các mặt: tư tưởng về mục tiêu chính trị và đường lối chính trị của cách mạng Việt Nam; tư tưởng về quyền lực chính trị; tư tưởng về hệ thống chính trị

Ý ngha k hḥc hĩn

Những nội dung cơ bản của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh là những bài học

bổ ích góp phần vào sự nghiệp xây dựng hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay Kết quả nghiên cứu của luận án còn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy và nghiên cứu về Lịch sử tư tưởng, về tư tưởng Hồ Chí Minh và xây dựng Đảng

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 3 chương, 7 tiết, 24 tiểu tiết

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

1.1 ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

1.1.1 Bối cảnh quốc tế cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với việc hình thành

tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Vào nửa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản đã phát triển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa trên phạm vi thế giới Lúc này, chủ nghĩa đế quốc là một hiện tượng quốc tế, một hệ thống thế giới, chúng vừa tranh giành, xâu xé thuộc địa, vừa liên kết với nhau để nô dịch các dân tộc thuộc địa Để mở rộng thị trường, khai thác sức lao động, xuất khẩu tư bản…, chủ nghĩa

đế quốc đã tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược các quốc gia, các dân tộc nhỏ yếu, biến các quốc gia, các dân tộc đó thành thuộc địa và thực hiện đàn áp, bóc lột tàn bạo “nhằm mục đích cướp bóc các nước khác, bóp nghẹt các dân tộc nhược tiểu, thống trị thế giới về mặt tài chính, chia và chia lại thuộc địa”4

Chủ nghĩa đế quốc và sự tranh chấp thuộc địa giữa chúng là nguyên nhân gây

ra cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914-1918) Cuộc chiến tranh hao người tốn của ấy đã khơi sâu, làm gay gắt thêm mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa, làm cho chủ nghĩa tư bản thế giới suy yếu, tạo điều kiện cho cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga giành thắng lợi Thắng lợi này đã tác động mạnh

mẽ, làm thay đổi tư duy của nhiều dân tộc, nhiều nhà tư tưởng, trong đó có nhà tư

4

V.I.Lênin (1981), Toàn tập, tập 31, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, tr.18

7

tưởng vĩ đại của cách mạng Việt Nam - Hồ Chí Minh, tạo nên sự biến chuyển sâu sắc trong tư duy chính trị của Người, trở thành bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời hoạt động chính trị của Hồ Chí Minh

1.1.2 Tình hình kinh tế, chính trị - xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với việc hình thành tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Từ năm 1858, thực dân Pháp bắt đầu tiến công quân sự để chiếm Việt Nam, biến Việt Nam từ một quốc gia phong kiến độc lập thành một nước thuộc địa nửa phong kiến Thực dân Pháp thiết lập bộ máy thống trị thực dân và tiến hành cuộc khai thác thuộc địa nhằm bóc lột về kinh tế, áp bức về chính trị và nô dịch về văn hóa Từ năm 1897, thực dân Pháp tiến hành chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất và sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918), chúng tiến hành chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai ở Đông Dương với số vốn đầu tư trên quy mô

lớn, tốc độ nhanh Về kinh tế, bên cạnh việc duy trì kinh tế nông nghiệp, thực dân

Pháp đẩy mạnh chính sách khai thác thuộc địa: Khai thác vơ vét tài nguyên thiên nhiên, nông sản, thủy hải sản… Chúng kết hợp hai phương thức bóc lột tư bản và phong kiến để thu lợi nhuận siêu ngạch Chính vì vậy, nền kinh tế Việt Nam bị kìm

hãm trong vòng lạc hậu và phụ thuộc nặng nề vào kinh tế Pháp Về chính trị, chúng

đặt ách cai trị thực dân, thi hành chính sách chuyên chế với bộ máy đàn áp nặng nề Mọi quyền hành đều thâu tóm trong tay các viên quan cai trị người Pháp, biến vua quan Nam triều thành bù nhìn, tay sai Chúng bóp nghẹt tự do, dân chủ, thẳng tay đàn áp, khủng bố, dìm các cuộc đấu tranh của dân ta trong biển máu Chúng tiếp tục thi hành chính sách “chia để trị” rất thâm độc xóa tên nước ta trên bản đồ thế

giới Về văn hóa, chúng thi hành triệt để chính sách văn hóa nô dịch, gây tâm lý tự

ti, vong bản, khuyến khích các hoạt động mê tín dị đoan, đồi phong bại tục Chúng

mở nhà thờ, các tụ điểm ma túy, mại dâm, cờ bạc… nhiều hơn trường học và bệnh viện Chúng tìm mọi cách bưng bít và ngăn chặn ảnh hưởng của nền văn hóa tiến

bộ trên thế giới vào Việt Nam và thi hành chính sách ngu dân để dễ bề thống trị Các cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ảnh hưởng mạnh mẽ đến tình hình

xã hội Việt Nam Sự phân hoá giai cấp diễn ra ngày càng sâu sắc hơn Ngoài các giai cấp vốn có trong xã hội Việt Nam như giai cấp địa chủ phong kiến, giai cấp nông dân, giờ đây xã hội Việt Nam còn xuất hiện thêm nhiều giai cấp mới như giai cấp tư sản, tầng lớp tiểu tư sản và giai cấp công nhân

1.1.3 Các phong trào yêu nước, chống thực dân Pháp xâm lược

Ngay từ khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, với truyền thống chống ngoại xâm đã có từ hàng nghìn năm, nhân dân Việt Nam liên tục đấu tranh chống ách

thống trị của thực dân Pháp Với ý thức hệ phong kiến, các sĩ phu lãnh đạo phong

trào Cần Vương (1958-1896) dưới chiếu cần vương của vua Hàm Nghi đã hăng hái phát động phong trào chống Pháp, chủ trương khôi phục lại nước Việt Nam cũ Các cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp của nhân dân do các sĩ phu lãnh đạo liên tục

nổ ra Tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa: Khởi nghĩa Trương Định (1859 – 1864); khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực (1861); khởi nghĩa Nguyễn Thiện Thuật (1885); khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo (1885); khởi nghĩa Đinh

Hệ tư tưởng và đường lối cách mạng theo khuynh hướng dân chủ tư sản mặc dù có những mặt tiến bộ nhưng không phù hợp với điều kiện cách mạng Việt Nam và vì vậy đã không trở thành hiện thực

Sau thất bại của hai cụ Phan, con đường cứu nước theo ngọn cờ tư sản còn tiếp tục được lịch sử dân tộc khảo nghiệm thông qua vai trò của Việt Nam quốc dân đảng - một chính đảng của giai cấp tư sản Việt Nam Tuy nhiên, do thiếu một đường lối chính trị rõ ràng và không xây dựng được một tổ chức chính trị chặt chẽ, nhất quán nên các phong trào tư sản đều không tránh khỏi thất bại Sự thất bại của các cuộc vận động cách mạng và của Việt Nam quốc dân đảng đầu thế kỷ XX đã chứng tỏ rằng nền chính trị tư sản, mô hình nhà nước tư sản không phải là mô hình phù hợp ở Việt Nam, bởi lẽ nhà nước đó chỉ có thể mang lại quyền lợi và dân chủ cho một số ít người trong xã hội - đó là giai cấp tư sản và tiểu tư sản Trong khi đó, yêu cầu cấp bách nhất, chủ yếu nhất của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ lại là giải phóng kiếp người nô lệ và đem lại cuộc sống mới cho đại đa số nhân dân lao động Chính trong bối cảnh bế tắc như vậy của sự nghiệp giải phóng dân tộc, lại tận mắt chứng kiến thời kỳ cả dân tộc đang rên xiết dưới ách đô hộ của thực dân Pháp,

Hồ Chí Minh đã quyết tâm ra đi tìm đường cứu nước

1.2 TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

1.2.1 Giá trị truyền thống và tư tưởng chính trị của dân tộc Việt Nam

Dân tộc Việt Nam trải qua hơn bốn ngàn năm dựng nước và giữ nước, đã hình thành một bề dày văn hóa rất đáng tự hào, đặc biệt là các giá trị tinh thần truyền thống Theo thời gian, các giá trị tinh thần đó đã được các thế hệ người Việt Nam liên tục kế thừa và phát triển, làm nên những trang sử vẻ vang của dân tộc Trong

hệ giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam, một trong những giá trị tinh thần cốt lõi nhất, được hình thành sớm nhất và thường xuyên được củng cố, kế thừa, phát

huy và phát triển từ thời dựng nước đến tận ngày nay là tinh thần yêu nước Qua

các cuộc chiến tranh chống xâm lược bảo vệ nền độc lập của dân tộc, tinh thần yêu

nước ngày càng lớn lên và trở thành chủ nghĩa yêu nước trong tâm hồn mỗi người dân Việt Nam Tinh thần yêu nước của người Việt Nam không tách rời tinh thần, ý thức bảo vệ độc lập dân tộc, cũng có thể xem đó là hai mặt của cùng một vấn đề Bên cạnh đó, truyền thống nhân nghĩa, đoàn kết, tương thân tương ái; phẩm chất cần cù, thông minh, sáng tạo và lạc quan yêu đời của người Việt Nam đã góp phần

làm nên cái thông minh, sáng tạo và tạo dựng niềm tin vào sức mạnh của bản thân, sức mạnh của cộng đồng, của chính nghĩa và Hồ Chí Minh chính là hiện thân của trí thông minh, tính sáng tạo và tinh thần lạc quan yêu đời ấy

Kế thừa và phát triển tư tưởng chính trị “lấy dân làm gốc”, “khoan dân” -

“nhân nghĩa” trong truyền thống lịch sử của dân tộc - một nền chính trị tìm thấy

9

sức mạnh ở dân, thấy được vai trò to lớn của nhân dân để phát huy sức mạnh của dân trong công cuộc dựng nước và giữ nước, Hồ Chí Minh luôn quán triệt và nêu cao tư tưởng cách mạng là của dân, do dân và vì dân Bên cạnh đó, sự hình thành tư

tưởng chính trị Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng của giá trị truyền thống quê hương và gia đình của Người Những phẩm chất, nhân cách được hình thành từ nền

giáo dục của gia đình, những truyền thống của quê hương đã dẫn dắt Hồ Chí Minh nhận thức được tội ác của thực dân phong kiến, sự thối nát của chế độ chính trị mà chúng đặt trên đất nước Việt Nam Đây là hành trang chuẩn bị của Hồ Chí Minh trên bước đường tìm kiếm chân lý giải phóng dân tộc, cũng là cơ sở hình thành tư tưởng chính trị của Người

1.2.2 Tư tưởng chính trị và tinh hoa văn hoá Đông - Tây

Tiếp hhu hư hưởng chính trị và văn hó k phương Đông

Có thể nói, trong số các học thuyết chính trị lớn ở phương Đông có ảnh hưởng

đến sự hình thành tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh thì Nho giáo có ảnh hưởng sâu

đậm nhất Những mặt tích cực trong tư tưởng chính trị của Nho giáo là tinh thần nhập thế, hành đạo, giúp đời, đó là lý tưởng về một xã hội bình trị, một thế giới đại đồng, là triết lý nhân sinh tu thân dưỡng tính, chủ trương từ thiên tử đến thứ dân ai

cũng phải lấy tu thân làm gốc Khi kế thừa và vận dụng tư tưởng Chính danh của

Nho giáo, Hồ Chí Minh đã loại bỏ tính chất duy tâm thiên mệnh, khôi phục lại quan hệ bình đẳng hai chiều tự nhiên trong quan hệ người với người Tư tưởng

Thân dân trong học thuyết chính trị của Nho giáo cũng được Hồ Chí Minh vận dụng nhuần nhuyễn Kế thừa tư tưởng “Pháp trị” của trường phái Pháp gia, Hồ Chí

Minh có ý thức sớm về tầm quan trọng của pháp luật trong quản lý xã hội Coi trọng nhân tố pháp luật nhưng, ở Hồ Chí Minh, chúng ta có thể thấy sự hòa quyện việc giáo dục đạo đức, nâng cao trình độ giác ngộ, tự giác của nhân dân Bản chất của vấn đề là sự thống nhất giữa đạo đức và pháp luật, điều này tạo nên nhân nghĩa pháp quyền riêng có ở Hồ Chí Minh Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh còn chứa

đựng tinh thần nhân văn của Phật giáo Nhưng nếu tư tưởng Phật giáo hướng đến

giải thoát con người khỏi nỗi khổ bằng sự tu luyện tinh thần đạo đức, thì Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến việc giải phóng dân tộc, giải phóng nhân dân lao động bằng con đường hoạt động chính trị thực tiễn Khi đã trở thành người mácxít,

Nguyễn Ái Quốc vẫn nghiên cứu về Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn và tìm

thấy trong đó những tư tưởng phù hợp với thực tiễn chính trị nước ta, chế độ dân chủ ở cách mạng Tân Hợi có ảnh hưởng mạnh mẽ đối với tư duy chính trị của Người

Tiếp hhu hư hưởng chính trị và văn hó k phương Tây

Trong ba mươi năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Hồ Chí Minh đã có dịp tiếp xúc với những tư tưởng chính trị nhân văn tư sản được nảy sinh từ thời đại

Phục hưng và thể hiện trong Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ và Tuyên ngôn về nhân quyền và dân quyền của Cách mạng tư sản Pháp (1789) Chính những tư

tưởng tiến bộ này đã giúp Hồ Chí Minh có động lực sáng tạo cái mới, tìm thấy mặt hợp lý cũng như các giá trị nhân đạo và tinh thần dân chủ trong thời đại cách mạng

10

tư sản nhằm bổ sung, đồng thời phát triển hệ thống tư tưởng chính trị của mình

Bên cạnh đó, các học thuyết chính trị phương Tây và thực tiễn tổ chức hoạt động chính trị của Hồ Chí Minh ở các quốc gia hiện đại có ảnh hưởng nhất định

đến quá trình Hồ Chí Minh tìm kiếm một đường lối chính trị phù hợp cho cách mạng Việt Nam Sống trên quê hương của lý tưởng Tự do, Bình đẳng, Bác ái, Nguyễn Ái Quốc được tiếp xúc trực tiếp với tác phẩm của các nhà tư tưởng Khai sáng: Vônte, Rútxô, Môngtexkiơ Nguyễn Ái Quốc còn tiếp thu được tư tưởng dân chủ và hình thành được phong cách dân chủ của mình từ trong cuộc sống thực tiễn Nhờ được rèn luyện trong phong trào công nhân Pháp và sự cổ vũ, dìu dắt trực tiếp của nhiều nhà cách mạng và trí thức tiến bộ Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã trưởng thành từng bước và cùng với thực tiễn hoạt động cách mạng ấy, tư tưởng chính trị

Hồ Chí Minh cũng ngày càng được hoàn thiện

1.2.4 Phương pháp tư duy của Hồ Chí Minh

Trong suốt hành trình tìm đường cứu nước của mình, ngoài thế giới quan khoa học, tri thức vững chắc về lý luận và lấy kinh nghiệm thực tiễn làm cơ sở, chính phương pháp tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo, biện chứng của Hồ Chí Minh là nhân

tố chủ quan có ý nghĩa định hướng cho mọi hoạt động, từ nhận thức đến hành động chính trị cũng như cách thức để thực hiện mục tiêu và đường lối chính trị của Người

Nét đặc sắc nhất trong phương pháp tư duy Hồ Chí Minh là tinh thần độc lập, tự chủ, sáng tạo Với phương pháp tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo, biện chứng, Hồ Chí Minh đã lấy thực tế Việt Nam làm điểm xuất phát, lấy cải tạo, biến đổi hiện thực Việt Nam làm mục tiêu cho mọi hoạt động chính trị Đồng thời, cũng nhờ lối tư duy ấy mà Hồ Chí Minh đã nắm vững thời cơ, giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa thời, thế và lực; “dĩ bất biến, ứng vạn biến”, kiên trì trong nguyên tắc kết hợp với mềm dẻo, linh hoạt trong phương pháp Nhờ vậy, Hồ Chí Minh đã thấu hiểu quy luật khách quan để hành động đúng đắn và thành công

11

1.3 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

Cùng với quá trình hoạt động chính trị, tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh dần được hình thành và phát triển Trước hết, những phẩm chất, nhân cách được hình thành từ nền giáo dục của gia đình, những truyền thống của quê hương đã dẫn dắt

Hồ Chí Minh nhận thức được tội ác của thực dân phong kiến, sự thối nát của chế

độ chính trị mà chúng đặt trên đất nước Việt Nam Đây là hành trang chuẩn bị của

Hồ Chí Minh trên bước đường tìm kiếm chân lý giải phóng dân tộc, cũng là cơ sở hình thành tư tưởng chính trị của Người

1.3.1 Giai đoạn Hồ Chí Minh tìm tòi, lựa chọn, thể nghiệm con đường hoạt động chính trị (1911-1920)

Lớn lên trong cảnh nước mất nhà tan, nhân dân lầm than khổ cực dưới ách thống trị của thực dân đã khơi dậy trong người thanh niên tinh thần yêu nước và ý chí tìm con đường giải phóng dân tộc, xây dựng cuộc sống mới độc lập, tự do, hạnh phúc cho toàn thể dân tộc Việt Nam Qua các cuộc khảo sát khắp các lục địa, qua tiếp xúc quảng giao, hoạt động xã hội và cách mạng, Hồ Chí Minh đã chú trọng cả

hai phương diện hoạt động chính trị là lý luận và thực tiễn để xây dựng đường lối cách mạng Việt Nam, xây dựng một thể chế chính trị, một mô hình tổ chức nhà nước kiểu mới đối lập với mô hình nhà nước của chính quyền thuộc địa

Về thực tiễn, nhờ được rèn luyện trong phong trào công nhân Pháp và sự cổ

vũ, dìu dắt trực tiếp của nhiều nhà cách mạng và trí thức tiến bộ Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã trưởng thành từng bước và cùng với thực tiễn hoạt động cách mạng ấy, tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh cũng ngày càng được hoàn thiện

1.3.2 Giai đoạn Hồ Chí Minh xúc tiến chuẩn bị các tiền đề để thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (1920-1930)

Tiếp thu chân lý của chủ nghĩa Mác - Lênin và bài học kinh nghiệm của Cách mạng tháng Mười Nga, Nguyễn Ái Quốc nhận thấy muốn cách mạng thành công phải có Đảng vững mạnh của giai cấp công nhân, nhân dân lao động lãnh đạo Người đã truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào phong trào công nhân, phong trào yêu nước và huấn luyện cán bộ chuẩn bị cho việc ra đời Đảng Cộng sản Việt Nam trên tất cả các mặt tư tưởng, chính trị, tổ chức và phương pháp cách mạng Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đã khẳng định sự trưởng thành chín muồi của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, mở ra trang sử mới cho cách mạng Việt Nam

1.3.3 Giai đoạn Hồ Chí Minh tiếp tục chuẩn bị các tiền đề, thiết lập các

tổ chức chính trị để giải phóng dân tộc (1930-1945)

Sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, năm 1941, Hồ Chí Minh về nước chỉ đạo phong trào cách mạng Người đã chủ trì Hội nghị Trung ương 8, chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, đặt vấn đề giải phóng dân tộc lên hàng đầu và gắn liền cuộc đấu tranh cho độc lập dân tộc với xây dựng thiết chế dân chủ, xây dựng chính quyền cách mạng của nhân dân Tại Hội nghị này, Hồ Chủ tịch và Trung ương đã chủ trương thành lập Chính phủ Cộng hòa Như vậy, đến đây, tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh thể hiện ở quyết tâm xây dựng nhà nước kiểu mới: phát triển từ chính

Lãnh đạo nhân dân tiến hành thắng lợi cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại, ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hồ Chí Minh độc bản Tuyên ngôn độc

lập, khai sinh nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa Tuyên ngôn độc lập là văn kiện

chính trị - pháp lý do Hồ Chủ tịch trực tiếp soạn thảo, thể hiện một cách sâu sắc tư tưởng của Người về một nhà nước độc lập, tự chủ, thống nhất, cộng hòa dân chủ nhân dân

Như vậy, đến đây, tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh được bổ sung, phát triển

và hoàn thiện trên một loạt những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam: về xây dựng Đảng Cộng sản với tư cách là Đảng cầm quyền; về xây dựng Nhà nước kiểu mới của dân, do dân, vì dân; về củng cố và tăng cường đoàn kết nhất trí của khối đoàn kết toàn dân trong Mặt trận Tổ quốc

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh được hình thành từ những tiền đề lý luận vững chắc, có cơ sở lý luận và thực tiễn phong phú, sinh động, thông qua trí tuệ thiên tài và nhân cách cao cả của Hồ Chí Minh Trước hết, tình hình thế giới và trong nước giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã tạo nên những mâu thuẫn trong xã hội cần có một đường lối chính trị đúng đắn, giải phóng dân tộc thoát khỏi ách thống trị của chủ nghĩa đế quốc thực dân Hoàn cảnh lịch sử ấy đã thôi thúc Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước, tìm một đường lối chính trị phù hợp với xã hội

Việt Nam Về mặt lý luận, tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh đã kế thừa và tiếp

thu tư tưởng chính trị và giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam trong đó nổi bật lên là chủ nghĩa yêu nước, truyền thống đấu tranh bất khuất, kiên cường vì độc lập,

tự do của nhân dân Việt Nam Tư tưởng chính trị của Người còn kế thừa truyền thống chính trị và tinh hoa văn hóa phương Đông, trong đó nổi bật là đường lối

“đức trị” của Nho gia, “pháp trị” của Pháp gia và tinh thần nhân ái, vị tha, cứu khổ cứu nạn của Phật giáo Người còn tiếp thu tư tưởng “tự do, bình đẳng, bác ái” cùng cách thức tổ chức, quản lý xã hội của các nước tiên tiến phương Tây Đặc biệt, tư tưởng chính trị Mác - Lênin chính là nền tảng của tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

Chương 2 NỘI DUNG VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

Chính trị là sự phản ánh tập trung đời sống kinh tế - xã hội Sự phản ánh ấy trước hết biểu hiện dưới hình thái tư tưởng chính trị, trên cơ sở đó hình thành các thiết chế, tổ chức chính trị Vì vậy, các học thuyết chính trị là nền tảng tư tưởng để xây dựng các mô hình hệ thống chính trị Từ xưa đến nay, các nhà sáng lập ra các triều đại mới, các chính thể mới đều phải dựa trên những học thuyết nhất định Đối