Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc việt nam (tóm tắt)

Cùng với chiến lược phát triển chung của cả nước, thành phố Hồ Chí Minh - một trong những đô thị, là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa lớn của cả nước, với danh hi u “ ất thép thành

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Trong tiến trình phát triển của xã hội loài người, cùng với các yếu tố cơ bản khác như kinh tế, chính trị - xã hội… thì văn hóa đóng một vai trò hết sức quan trọng; “là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy

sự phát triển kinh tế - xã hội”1 Một xã hội đạt được sự phát triển bền vững, phải kết hợp phát triển cân đối và hài hòa giữa các lĩnh vực, như kinh tế, chính trị, văn hóa Sự phát triển của mỗi xã hội không chỉ căn cứ vào thước đo duy nhất là kinh

tế, mặc dù kinh tế là cơ sở nền tảng vật chất của một cơ cấu xã hội Văn hóa với những giá trị truyền thống của dân tộc là nền tảng tinh thần của dân tộc đó sẽ góp phần quan trọng định hướng cho xã hội hướng đến sự phát triển một cách bền vững Chính vì thế, trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời k quá độ lên chủ nghĩa xã hội b sung, phát triển năm 2011 , và trong các nghị quyết của ảng, ảng ta luôn kh ng định, phải tiếp tục: “đẩy mạnh công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước”2, đồng thời phải “kh ng định và phát huy các giá trị cốt lõi của văn hóa

Vi t Nam, làm cho văn hóa thấm sâu vào đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển bền vững”3

Cùng với chiến lược phát triển chung của cả nước, thành phố Hồ Chí Minh - một trong những đô thị, là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa lớn của cả nước, với danh hi u “ ất thép thành đồng” trong công cuộc kháng chiến cứu nước trước kia; và là thành phố “phải đi trước và về đích trước trong sự nghi p công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước”4

hi n nay, nhi m vụ mới đặt ra, đối với ảng bộ và nhân dân thành phố là cần phải đẩy mạnh quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa

để phát triển thành phố “trở thành thành phố xã hội chủ nghĩa văn minh, hi n đại”, nghĩa tình và là đầu tàu của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam

1 ảng Cộng sản Vi t Nam 1998 , Văn kiện Hội nghị lần thứ năm ban chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.55

2 ảng Cộng sản Vi t Nam 2011 , Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội, tr.72

3 ảng Cộng sản Vi t Nam 2014 , Dự thảo “Nghị quyết Hội nghị lần thứ chín Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, tr.5

4 ảng Cộng sản Vi t Nam, ảng bộ thành phố Hồ Chí Minh 2005 : Văn kiện đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Hồ Chí Minh lần thứ VIII, tr.124.

Quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa mà thành phố Hồ Chí Minh và cả nước đang thực hi n, không chỉ liên quan đến vi c trang bị lại công ngh hi n đại cho các ngành kinh tế, mà thực chất chính là quá trình cải biến mọi hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội lên trình độ tiên tiến, hi n đại ể thực hi n nhi m vụ trên, thành phố Hồ Chí Minh không chỉ đơn giản là ứng dụng khoa học - kỹ thuật

- công ngh tiên tiến từ bên ngoài, mà là phải biết kết hợp các nguồn nội lực, lợi thế của đất nước, vùng, địa phương cùng với các yếu tố bên ngoài Cùng với vi c khai thác lợi thế của vùng cũng như huy động sức mạnh t ng hợp của mọi nguồn lực cho vi c đẩy mạnh công nghi p hóa, hi n đại hóa, thì giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh đóng một vai trò không nhỏ Các giá trị truyền thống văn hóa dân tộc luôn được xác định là nền tảng, là sức mạnh tinh thần, là động lực và mục tiêu cho sự phát triển xã hội Vì vậy, song song với vi c phát triển kinh tế, thực hi n công nghi p hóa, hi n đại hóa thì cần phải biết giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và các giá trị tinh thần mang nét đặc trưng của nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, biến chúng trở thành một trong những nguồn lực nội sinh quan trọng, đảm bảo thắng lợi toàn di n quá trình đẩy mạnh công nghi p hóa, hi n đại hóa ở thành phố Hồ Chí Minh Với tất cả

những l do trên, tác giả đã chọn vấn đề “Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa

dân tộc Việt Nam ở thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” làm luận án tiến sĩ Triết học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Với đề tài luận án, đã có nhiều công trình của nhiều tác giả trong và ngoài nước tiếp cận nghiên cứu theo các góc độ chính như sau:

Các công trình nghiên cứu vấn đề lý luận chung về văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc và vai trò bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam đối với sự nghiệp phát triển đất

nước Ở nước ngoài, khá nhiều công trình nghiên cứu tập trung trình bày những vấn

đề về đặc điểm, tính chất và quy luật vận động của văn hóa, vị trí và vai trò của văn hóa trong phát triển cũng như những yếu tố xác định bản sắc văn hóa dân tộc của mỗi quốc gia và vị trí của bản sắc văn hóa dân tộc E.B.Taylor (E.B.Tylor) công bố

công trình Văn hóa nguyên thủy vào năm 1871 Vào cuối những năm 70 của thế kỷ

XX, Phrăngxoa Prutxơ Francois Perroux – giáo sư người Pháp đã tập trung một số

nhà l luận có tên tu i của UNESCO để viết cuốn “Triết lý của sự phát triển” Pour

une philosophie du noveau développement Và ngày 8 tháng 12 năm 1986, Liên

hợp quốc đã thông qua Nghị quyết 41/187 tuyên bố Thập kỷ 1988 – 1997 là Thập kỷ thế giới vì sự phát triển văn hóa “Cơ sở lý luận văn hóa Mác – Lênin” do Acnônđốp A.I chủ biên, Nxb Văn hóa, Hà Nội, 1991 ; “Tính kế thừa trong sự phát triển văn hóa trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội” của Cairan V.I, Mátxcơva, 1977; “Văn hóa học” của V.M Rôđin do Nxb Khoa học Mátxcơva,1998

Ở trong nước, có thể phân các công trình nghiên cứu về các vấn đề liên

quan đến luận án ra thành hai nhóm cơ bản sau:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về văn hóa và vai trò của văn hóa đối với sự phát triển; đó là các tác phẩm: T ng tập “Khái niệm và quan niệm về văn hóa” Vi n Văn hóa ấn hành năm 1986; “Văn hóa xã hội chủ nghĩa” của tập thể các

nhà khoa học thuộc Học vi n chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã biên soạn tập bài

giảng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1986; “Vấn đề văn hóa và phát triển” của Hoàng Trinh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996; “Cơ sở văn hóa Việt Nam” do Trần Quốc Vượng chủ biên, Nxb Giáo dục xuất bản năm 1998; “Văn hóa dân tộc một số vấn đề triết học” của TS Hoàng Văn Lương, Nxb Văn hóa dân tộc, 2002;

“Nhận thức văn hóa Việt Nam” của GS,TS Nguyễn Duy Qu , Nxb Khoa học xã hội, 2008; “Văn hóa Việt Nam trên con đường đổi mới những thời cơ và thách thức” của GS,TS Trần Văn Bính, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2010; Thứ hai,

các công trình nghiên cứu về bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam và vai trò của bản sắc văn hóa dân tộc đối với sự phát triển đất nước, n i lên một số công trình sau:

“Bản sắc dân tộc của văn hóa" của GS,TS ỗ Huy, Nxb Văn hóa, 1990; “Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa trong văn hóa" của GS,VS Hoàng Trinh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000 ; “Bản sắc văn hóa Việt Nam” của GS Phan Ngọc, Nxb Văn học, 2002; “Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa văn hóa Việt Nam - Mấy vấn đề

lý luận và thực tiễn" do PGS,TS Thành Duy chủ biên , Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2006…

Về các công trình nghiên cứu lịch sử - văn hóa của vùng đất Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh và vai trò của văn hóa truyền thống đối với sự phát triển

của thành phố, có thể khái quát thành hai nhóm cơ bản như sau: Thứ nhất, các công

trình nghiên cứu về lịch sử - văn hóa và con người của vùng đất Nam bộ ó là các

công trình: “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài ức; Bộ sách được dâng lên vua Minh M nh vào năm Canh Thìn 1820 ; “Lịch sử khẩn hoang miền Nam Biên khảo của Sơn Nam, Nhà xuất bản Trẻ tái bản lần thứ nhất , 2014 “Địa chí

văn hóa thành phố Hồ Chí Minh” do GS Trần Văn Giàu – Trần Bạch ằng – GS

Nguyễn Công Bình đồng chủ biên, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1987, 4 tập;

“Miền Đông Nam Bộ con người văn hóa” của Phan Xuân Biên, Nxb ại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2004 Thứ hai, các công trình viết về những giá trị

văn hóa truyền thống với sự phát triển của thành phố Hồ Chí Minh hi n nay; đó là

công trình “Những giá trị văn hóa đô thị Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh” do

Tôn Nữ Qu nh Trân chủ biên, Nxb T ng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2010

Các công trình nghiên cứu về sự tác động của quá trình phát triển kinh tế, xã hội đối với các giá trị văn hóa truyền thống ở thành phố Hồ Chí Minh Với khá

nhiều các công trình nghiên cứu, có thể kể đến những kết quả chủ yếu trong các

công trình tiêu biểu sau: “Văn hóa làng xã trước sự thách thức của đô thị hóa tại thành phố Hồ Chí Minh” do Tôn Nữ Qu nh Trân chủ biên, Nhà xuất bản Trẻ,

1999 “Một số vấn đề văn hóa cơ bản ở thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” do GS Nguyễn Tấn ắc chủ nhi m, năm 2000

“Vấn đề giữ gìn văn hóa truyền thống và xây dựng nền văn hóa hiện đại đậm đà bản sắc dân tộc ở thành phố Hồ Chí Minh” là đề tài nghiên cứu khoa học do GS

Hoàng Như Mai chủ nhi m thuộc Sở khoa học công ngh và môi trường thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2001 “Về công tác tư tưởng và văn hóa ở thành phố Hồ Chí Minh” của cố T ng Bí thư Nguyễn Văn Linh, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1985

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

Mục đích của luận án:

Trên cơ sở làm rõ bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam trong quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước, chỉ ra được những biểu hi n đặc thù và xác định tầm quan trọng của vi c giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam đối với quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa ở thành phố Hồ Chí Minh; luận án nhằm đánh giá thực trạng, xác định phương hướng và đề ra các nhóm giải pháp cơ bản đảm bảo cho vi c giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa

Nhiệm vụ của luận án:

ể đạt được mục đích trên, luận án phải thực hi n các nhi m vụ sau:

- Thứ nhất, trình bày, phân tích làm rõ quan ni m về bản sắc văn hóa dân tộc

Vi t Nam; phân tích, luận giải về đặc điểm của quá trình công nghi p hóa, hi n

đại hóa ở Vi t Nam, và vai trò của bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam trong sự nghi p công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước hi n nay

- Thứ hai, trình bày khái quát những điều ki n ảnh hưởng và những biểu

hi n đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh; phân tích, làm rõ vai trò và yêu cầu của vi c giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam đối với quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa ở thành phố Hồ Chí Minh

- Thứ ba, trình bày, phân tích chỉ ra thực trạng, nguyên nhân và những vấn

đề đặt ra cho vi c giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh trong những năm qua; từ đó đề ra các phương hướng và một số giải pháp cơ bản của vi c giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở

thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hi n nay

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu vi c giữ

gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh

trong quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa

4 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hi n trên cơ sở thế giới quan duy vật và phương pháp luận

bi n chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin Nội dung của luận án được triển khai tiếp cận chủ yếu với những phương pháp nghiên cứu t ng hợp liên ngành, trong đó đặc

bi t chú trọng các phương pháp như: phương pháp lịch sử - logic, phương pháp phân tích - t ng hợp, phương pháp thống kê…để nghiên cứu và trình bày luận án

5 Cái mới của luận án

Một là, luận án đã làm rõ những biểu hi n đặc thù của bản sắc văn hóa dân

tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh trên cơ sở khái quát những điều ki n hình thành như: lịch sử, vị trí địa l , dân cư, chính trị - xã hội

Hai là, luận án đã trình bày, phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất một

số phương hướng, giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đẩy mạnh công nghi p hóa,

hi n đại hóa

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa khoa học: Luận án góp phần làm rõ l luận về bản sắc văn hóa dân

tộc Vi t Nam và những biểu hi n đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở

thành phố Hồ Chí Minh Qua đó, phân tích, làm sáng tỏ vai trò và yêu cầu của

vi c giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí

Minh đối với quá trình đẩy mạnh công nghi p hóa, hi n đại hóa

Ý nghĩa thực tiễn: Những phân tích, đánh giá về thực trạng, những phương

hướng và giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam ở thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước

mà luận án đề xuất sẽ góp phần giúp ảng bộ, chính quyền thành phố tham khảo trong vi c hoạch định chính sách để phát huy tốt hơn vai trò của bản sắc văn hóa dân tộc trong phát triển kinh tế - xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh

7 Kết cấu của luận án

Ngoài mục lục, phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài li u tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu thành 3 chương, 6 tiết và 12 tiểu tiết

Chương 1

BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP

CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC

1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

1.1.1 Quan niệm về văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc

Quan niệm về văn hóa

Văn hóa được xem là khái ni m đa tầng, đa nghĩa với ngoại diên rộng lớn

và nội hàm phong phú sâu sắc, là sự sáng tạo của con người đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hi n tại

Trên cơ sở phân tích, đúc rút những nội dung căn bản, xuyên suốt qua các định nghĩa về văn hóa đã được ph biến và sử dụng rộng rãi từ c đại đến nay, ở phương ông và phương Tây, từ quan điểm của chủ nghĩa Mác = Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và của ảng Cộng sản Vi t Nam, xuất phát từ mục đích của luận án

là xem xét văn hóa ở góc độ là giá trị và h giá trị - bản sắc văn hóa dân tộc, tác

giả tán thành định nghĩa văn hóa trong Từ điển bách khoa Việt Nam, văn hóa là

“toàn bộ những hoạt động sáng tạo và những giá trị của nhân dân một nước, một dân tộc về mặt sản xuất vật chất và tinh thần trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước” Văn hóa tự bản thân đã mang đậm dấu ấn riêng của từng dân tộc, bản sắc

riêng của từng dân tộc = bản sắc văn hóa dân tộc

Quan niệm về bản sắc văn hóa dân tộc

Bản sắc văn hóa dân tộc, để làm rõ quan ni m này tác giả luận án đã xác định rõ các thuật ngữ “bản sắc”, “dân tộc”,“bản sắc dân tộc” và “bản sắc văn hóa” Mỗi dân tộc, mỗi tộc người, trong quá trình hình thành và phát triển của mình, đều tạo nên những giá trị văn hóa riêng, bản sắc văn hóa dân tộc

Trên cơ sở các đặc điểm của bản sắc văn hóa dân tộc: một là, thể hi n ra ở những h giá trị - là cốt lõi của bản sắc văn hóa dân tộc; hai là, tính bền vững và

trường tồn trong lịch sử mà nhờ đó thế h sau kế thừa phát triển ngay trên giá trị

quá khứ, tiếp thu giá trị hi n đại Vậy, bản sắc văn hóa dân tộc là tổng thể những giá trị văn hóa đặc sắc, bền vững của một dân tộc được sáng tạo nên trong lịch

sử qua quá trình hoạt động thực tiễn lâu dài của dân tộc, làm cho dân tộc đó hiện

ra với những nét độc đáo, phân biệt với dân tộc khác

Từ vi c xác định rõ các thuật ngữ cũng như đặc điểm cơ bản và nội dung của bản sắc văn hóa dân tộc, sẽ là cơ sở để đi vào tìm hiểu một cách cụ thể về bản

sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam

1.1.2 Quan niệm về bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Cơ sở hình thành bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Giá trị bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam được hình thành từ chính những

điều cơ bản sau đây: thứ nhất, bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam bị quy định bởi môi trường trong đó cộng đồng dân tộc sinh sống; thứ hai, quốc gia dân tộc Vi t

Nam được hình thành từ rất sớm, với thức quốc gia dân tộc được thể hi n rất

cao; thứ ba, các hình thái kinh tế - xã hội trong toàn bộ tiến trình lịch sử Vi t Nam

phát triển không hoàn thi n trên cơ sở chính nó, mang tính xã hội phức tạp và khó

phân k lịch sử; thứ tư, lịch sử dân tộc Vi t Nam là lịch sử của chuỗi dài đấu tranh giải phóng dân tộc, giành lại độc lập và bảo v T quốc; thứ năm, vị trí địa chính trị

kinh tế hết sức thuận lợi cho vi c giao lưu kinh tế, xã hội và đặc bi t là giao lưu văn hóa Và xét cho cùng, yếu tố chính để quyết định nội dung và bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam chính là cuộc sinh tồn lịch sử của dân tộc Vi t Nam

Hệ thống các giá trị phổ biến của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc là tâm thức của con người

Vi t Nam = một h giá trị cốt lõi, hàng đầu của dân tộc ta Lòng yêu nước của con người Vi t Nam đã vượt lên tất cả, mang sắc thái riêng Lòng yêu nước đã trở thành chuẩn mực đạo đức, thành một triết l xã hội và nhân sinh của người Vi t

Nam Từ tinh thần yêu nước - h giá trị cốt lõi đó còn là một h giá trị gắn kết – ý chí tự cường dân tộc

Tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - làng xã - Tổ quốc là

nguồn sức mạnh nội sinh đặc bi t quan trọng của dân tộc Vi t Nam, góp phần làm cho dân tộc trường tồn và lớn mạnh

Lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý chính là tình thương yêu

của con người Vi t Nam thắm đượm trong các mối quan h giữa các thành viên trong gia đình, làng xóm, cộng đồng và trở thành một nét độc đáo, một chuẩn mực sống của con người Vi t Nam

Đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động là nguồn gốc của mọi của cải và

hạnh phúc đã ăn sâu vào tâm thức của người Vi t Nam Nó vừa là điều ki n đảm bảo nhu cầu sống của con người, là sự thể hi n trách nhi m của con người Vi t Nam đối với đất nước

Sự tinh tế trong ứng xử, giản dị trong lối sống chính cuộc sống tần tảo cũng

như sự bình lặng ít thay đ i của nền sản xuất nông nghi p đã tạo nên con người với đức tính giản dị, khiêm tốn, ngay th ng, thật thà coi trọng thực chất, ghét thói xu nịnh Bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam đã và đang là nguồn lực nội sinh góp phần quan trọng tạo nên những thành công với mục tiêu của sự phát triển

1.2 CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ VAI TRÕ CỦA BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC

1.2.1 Quan niệm về công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đặc điểm của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

Quan niệm chung về công nghiệp hóa và hiện đại hóa

Công nghiệp hóa là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xã hội theo hướng

phát triển mạnh công nghi p, tạo ra sự vượt trội của công nghi p trong cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động, áp dụng rộng rãi những tiến bộ khoa học, công ngh mới hi n đại làm nền tảng cho sự tăng trưởng và phát triển nhanh, vững chắc của

toàn bộ nền kinh tế, xã hội Hiện đại hóa là quá trình sử dụng các thành tựu của

khoa học kỹ thuật tiên tiến của nhân loại để áp dụng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, làm cho xã hội hi n đại, văn minh và mục tiêu cao nhất là hi n đại hóa đời sống con người L luận và thực tiễn cho thấy, công nghi p hóa, hi n đại hóa được xem là một quy luật, là một quá trình phát triển kinh tế - xã hội

Đặc điểm của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay

Quá trình thực hi n công nghi p hóa, hi n đại hóa ở Vi t Nam với những

đặc điểm cơ bản: một là, công nghi p hóa gắn liền với hi n đại hóa; hai là, khoa

học và công ngh được xác định là nền tảng, là động lực của công nghi p hóa,

hi n đại hóa; gắn liền với nền kinh tế trí thức; ba là, nó thực hi n trong bối cảnh

phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, lấy hi u quả kinh tế

- xã hội làm tiêu chuẩn cơ bản; bốn là, nó gắn liền với vi c xây dựng nền kinh tế

độc lập tự chủ với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế Với vai trò là nền tảng, động lực tinh thần của xã hội và là một trong những yếu tố định hướng, đảm bảo cho sự thắng lợi của quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa đó chính là bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam

1.2.2 Vai trò của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam là nền tảng tinh thần trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Là nền tảng tinh thần của xã hội bản sắc văn hóa

dân tộc sẽ tạo nên cốt cách, trí tu , bản lĩnh và sức mạnh nội lực “nguyên khí” của

đất nước ta trong quá trình thực hi n công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước

Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam là động lực tinh thần thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước “ ộng lực” là năng lượng vốn có của bản

thân sự vật, tạo nên sự tự thân vận động của bản thân sự vật đó, đồng thời tác động, thúc đẩy sự vật khác vận động, phát triển Với tư cách là động lực tinh thần, bản sắc văn hóa dân tộc không chỉ được hình thành, bồi đắp và thấm sâu vào từng con người, từng lĩnh vực của đời sống xã hội mà còn trở thành năng lượng, sức mạnh nội sinh, tiềm năng nội lực, tác động, thúc đẩy quá trình công nghi p hóa, hi n đại

hóa nói riêng và quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung

Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam là một trong những nhân tố định hướng, đảm bảo thành công của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Sự

nghi p đ i mới xây dựng phát triển n định bền vững nền kinh tế - xã hội của Vi t Nam nói chung, sự nghi p công nghi p hóa, hi n đại hóa nói riêng muốn thành công cần có yếu tố vừa là nền tảng vừa có tính chất vạch hướng cho quá trình phát triển đó Từ đó mới xác định mục tiêu cách thức, phương pháp phát triển xã hội, thực hi n công nghi p hóa, hi n đại hóa thắng lợi Bản sắc văn hóa dân tộc chính là

yếu tố định hướng và đảm bảo cho sự phát triển đó đúng hướng, gắn với đặc điểm yêu cầu riêng của điều ki n lịch sử xã hội Vi t Nam cũng như thực tiễn Vi t Nam

Kết luận chương 1

Bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam là h giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng dân tộc Vi t Nam được vun đắp qua hàng ngàn năm lịch sử Thể hi n qua lòng yêu nước nồng nàn, thức tự cường dân tộc; tinh thần đoàn kết; tính cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng - nước; lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình đạo lý; đức tính cần cù sáng tạo trong lao động; tế nhị trong cư xử, giản dị trong lối sống… Lấy bản sắc văn hóa dân tộc Vi t Nam là nền tảng, sức mạnh tinh thần, h điều tiết của sự phát triển và góp phần đem lại thành công cho quá trình công nghi p hóa, hi n đại hóa đất nước

Chương 2

TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC

VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 2.1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ NHỮNG BIỂU HIỆN ĐẶC THÙ CỦA BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

2.1.1 Những điều kiện ảnh hưởng đến biểu hiện đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh

Lịch sử hình thành và điều kiện địa lý, tự nhiên ảnh hưởng đến sự biểu hiện đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh

Về đặc điểm vị trí địa lý: Tính chất phong phú, đa dạng và tính chất mở của

điều ki n địa l của thành phố Hồ Chí Minh là một trong những điều ki n góp phần hình thành nên một nền văn hóa ở thành phố khá phong phú, mang tính dung

hợp, tính mở, tính linh hoạt và tính lan tỏa cao Về đặc điểm điều kiện tự nhiên:

Những điều ki n tự nhiên khá thuận lợi đã tác động tạo ra tính đa dạng trong văn hóa ăn, ở, mặc, cư trú, đi lại cũng như tính đa dạng về nội dung, hình thức biểu đạt và sinh hoạt tinh thần, nhất là những phẩm chất văn hóa n i bật như: tính hiền hòa, sự phóng khoáng, bao dung, trọng nghĩa khinh tài, tính năng động, cởi mở, hướng ngoại…

Đặc điểm lịch sử, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự biểu hiện đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh

Về đặc điểm lịch sử: Nếu tính từ cái mốc nhà Nguyễn thành lập phủ Gia

ịnh và huy n Tân Bình năm 1698 thì đến nay chỉ hơn 300 năm tu i Trải qua mọi thử thách, Sài Gòn với sức sống mãnh li t luôn vững chãi và phát triển Và nay, với sức sống mãnh li t của một thành phố trẻ của những con người giàu truyền thống dân tộc, ảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố đã và đang cùng cả nước tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, xây dựng con người mới và

cuộc sống mới Về đặc điểm kinh tế: Sài Gòn - Trung tâm kinh tế thương mại bậc

nhất của cả nước Với lối tư duy mở, cơ chế động, vị trí thuận lợi cho vi c giao thương, đã giúp Sài Gòn nhanh chóng phát triển kinh tế hàng hóa Hi n nay, với quá trình phát triển và hội nhập quốc tế, là nơi hoạt động kinh tế năng động nhất,

đi đầu cả nước về tốc độ phát triển kinh tế, về sự tiếp thu khoa học kỹ thuật, về

vi c thu hút nguồn vốn đầu tư từ bên ngoài…Về đặc điểm dân cư: Cư dân Sài

Gòn bắt nguồn từ tính cách lưu dân sơ khởi, từ mọi miền đất nước, từ sự giao thoa với bên ngoài đã thúc đẩy các nhóm dân cư, các cộng đồng dân tộc gần gũi nhau,

và trở thành vùng đất đa văn hóa, đa tôn giáo, tín ngưỡng và đa màu sắc cư dân

Về tổ chức sinh hoạt gia đình và cộng đồng làng xã: Hình thức gia đình cũng

được t chức theo từng quan ni m truyền thống riêng của mỗi tộc người Làng ở Sài Gòn có tính hướng mở, tạo điều ki n dễ dàng giao lưu, tiếp nhận và hội nhập

với cái mới

2.1.2 Những biểu hiện đặc thù của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh

Lòng yêu nước nồng nàn, ý thức tự cường dân tộc

Trong lịch sử trên 300 năm hình thành và phát triển của Sài Gòn - Thành phố

Hồ Chí Minh, nếu tính từ khi quân Pháp chiếm trọn Sài Gòn vào năm 1860 đến năm

1975 thì Sài Gòn với hơn một thế kỷ sống dưới ách thống trị của thực dân, đế quốc Ngay từ đầu với tinh thần không cam chịu mất nước, nhân dân Sài Gòn đã một lòng đứng dậy chống xâm lược Lịch sử đã ghi lại tinh thần yêu nước nồng nàn và thức trách nhi m cao cả của nhân dân Nam Bộ và Sài Gòn trước vận m nh của dân tộc GS.Trần Văn Giàu nhận định: “In như là lịch sử thử thách tinh thần chiến đấu cứu nước của nhân dân Vi t Nam, của nhân dân Sài Gòn Hy sinh nối tiếp hy sinh, hy sinh lần sau lớn hơn lần trước, người Sài Gòn không biết thối chí là gì”5

Tinh thần

5Vi n nghiên cứu xã hội TP Hồ Chí Minh 2006 , Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Con người và văn hóa trên đường phát triển, Nxb ại học quốc gia TP Hồ Chí Minh, tr.29.

yêu nước, chủ nghĩa yêu nước của nhân dân Sài Gòn được “hun đúc và tích tụ” một cách tập trung, phong phú và sâu sắc hơn, được thể hiện rõ ràng và quyết liệt nhất với ý chí kiên cường bất khuất của một thành phố “tiền đồn” đại diện cho cả nước Lòng yêu nước, ý thức tự cường dân tộc đã được thể hiện rõ nhất bởi sắc thái của người dân thành phố với tính tiên phong, táo bạo, kiên cường, kiên quyết, dũng cảm … Với tính cách ấy, lòng yêu nước là “vũ khí” sắc bén, sức mạnh tinh

thần giúp người dân Sài Gòn tiến hành hai cuộc kháng chiến thần thánh cùng cả nước chống lại những tên đế quốc hùng mạnh của thế giới đem lại lịch sử vẻ vang cho dân tộc Tiếp tục phát huy tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, trong công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội hi n nay, ảng bộ và nhân dân Sài Gòn lại vươn lên đi đầu trong chống đói nghèo và lạc hậu, với sự nhanh nhạy và năng động trong vi c đ i mới lối sản xuất, phương thức t chức, quản l kinh doanh và cách thức t chức đời sống xã hội

Tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng - nước

Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh là một vùng đất mới, là vùng đất bao gồm rất nhiều cư dân của nhiều địa phương, nhiều giai tầng xã hội khác nhau, nhiều dân tộc và tôn giáo khác nhau đến lập nghi p Nếu không có một sự đoàn kết, thống nhất thì tất cả các lưu dân ở đây sẽ không chinh phục được vùng đất mới như ngày hôm nay Dù là dân bản địa hay cư dân mới đến ba bốn đời, kể cả những thành phần dân tộc ít người trên đất nước ta đều thấm nhuần cái đạo l

“Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước nhớ thương nhau cùng”;

“ ừng nài lương giáo khác dòng, vốn đều con Lạc cháu Rồng khi xưa”… đã

chung sống với nhau hòa đồng, luôn có tinh thần tương trợ lẫn nhau Việc định cư tại một vùng đất là nơi tiếp biến giao lưu những giá trị văn hóa, nên sớm tiếp xúc với những giá trị dân chủ, bình đẳng của phương Tây làm cho người Sài Gòn khá cởi mở trong lối sống, trong cách nghĩ cách làm Họ có đầu óc thực tế, coi trọng nội dung hơn hình thức, không thích người “nói nhiều hơn làm”, họ biết “tùy cơ ứng biến”, học tập kinh nghiệm để đạt được hiệu quả Với hoàn cảnh, đất rộng,

người thưa, thiên nhiên cũng không kém phần khắc nghi t, con người nơi đây phải dành hết thời gian, công sức đấu tranh cho sự sống còn Và cũng chính điều

đó đã kéo con người xích lại với nhau, đẩy họ ra xa những mâu thuẫn, hận thù để còn lại sự khoan dung và đầy lòng nhân ái

Lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình, đạo lý