Vấn đề xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh đồng nai hiện nay (tóm tắt )

Bức tranh tổng thể về đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra trên nhiều phương diện: tư tưởng, đạo đức, lối sống, khoa học, giáo dục, nghệ thu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-o0o -

PHẠM THỊ MINH NGUYỆT

VẤN ĐỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN CỦA CÔNG NHÂN

TỈNH ĐỒNG NAI HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp cơ sở đào tạo

họp tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố

Hồ Chí Minh Vào hồi…….Giờ……Ngày… Tháng… năm ……

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp Hồ Chí Minh

- Thư viện Khoa học Tổng hợp, Số 9 Lý Tự Trọng, Q.1, Tp Hồ Chí Minh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam là nhiệm vụ chiến lược nhằm bồi dưỡng người công nhân Việt Nam thành những con người phát triển toàn diện cả về phẩm chất lẫn năng lực, nhân lên tiềm năng sáng tạo và sức mạnh của người công nhân, trong đó xây dựng đời sống văn hóa tinh thần có ý nghĩa quan trọng, trực tiếp đối với sự phát triển toàn diện của người công nhân

Trên cơ sở nhận thức sâu sắc về nhiệm vụ xây dựng và phát triển giai cấp công nhân, Đảng bộ tỉnh Đồng Nai đã xác định “trước hết, tập trung nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của đội ngũ công nhân là quan trọng nhất”1, trong đó đặc biệt chú trọng nhiệm vụ xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân ở địa phương Trong những năm qua, Đảng

bộ, chính quyền, các cấp, các ngành, các đoàn thể nhân dân, các doanh nghiệp ở tỉnh Đồng Nai đã nỗ lực lãnh đạo, chỉ đạo, huy động nhiều nguồn lực đầu tư chăm lo đời sống văn hóa tinh thần của công nhân trên địa bàn tỉnh và bước đầu đã đạt được những thành quả nhất định Công nhân tỉnh Đồng Nai có tinh thần yêu nước, có bản lĩnh chính trị, lập trường giai cấp vững vàng, có ý thức tổ chức kỷ luật, có tác phong công nghiệp, có tinh thần năng động, sáng tạo trong lao động sản xuất, có ý chí vươn lên lập thân, lập nghiệp, tích cực học tập nâng cao trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật, có ý thức tích cực tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, có đời sống tinh thần lành mạnh, tốt đẹp Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, quá trình xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân ở Đồng Nai còn nhiều hạn chế, bất cập, chồng chéo, chậm trễ, “nhất là khâu cụ thể hóa và tổ chức thực hiện nhiệm vụ”2

Bức tranh tổng thể về đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra trên nhiều phương diện: tư tưởng, đạo đức, lối sống, khoa học, giáo dục, nghệ thuật, do vậy đã không những ảnh hưởng đến việc phát triển, nâng cao chất lượng của nguồn lực lao động công nghiệp, “làm ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nhà”3

mà còn phán ánh rõ nét tình trạng mất cân đối trong chiến lược phát triển khi mà tăng trưởng kinh

1,2 Đảng Cộng sản Việt Nam – Tỉnh ủy Đồng Nai, Văn kiện Đại hội đại biểu đảng bộ tỉnh Đồng

Nai lần thứ IX, Nxb Tổng hợp Đồng Nai, 2010, tr.219, tr 25 - 26

3Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Liên đoàn Lao động tỉnh Đồng Nai, Văn kiện đại hội Đại

biểu Công đoàn tỉnh Đồng Nai lần thứ IX nhiệm kỳ 2013 – 2018, Xí nghiệp in Đồng Nai, 2013,

tr.78

tế chưa đảm bảo gắn kết hài hòa, hợp lý với đảm bảo an sinh xã hội Vì vậy, việc nghiên cứu thực trạng và tìm kiếm giải pháp xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai hiện nay được tiếp tục đặt ra, đòi hỏi phải được nghiên cứu, nhận thức và xử lý đúng đắn nhằm nâng cao đời

sống văn hóa tinh thần của công nhân trên địa bàn tỉnh ngày càng cao đẹp

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Đề tài đời sống văn hóa tinh thần của con người và xã hội nói chung, đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân nói riêng đã được nhiều tổ chức, cá nhân, nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Rất nhiều công trình về chủ đề này đã được công bố trong thời gian qua, song có thể khái quát các công trình đó theo một số hướng chính sau:

Thứ nhất, nghiên cứu về đời sống văn hóa tinh thần của con người

và xã hội nói chung, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: “Hiện

đại hóa, biến đổi văn hóa và sự duy trì những giá trị văn hóa truyền thống” của Ronald Inghart và Waye E.Baker xuất bản năm 2000, do Bùi

Lưu Phi Khanh dịch; “Những vấn đề thời sự văn hóa” của Huỳnh Khái Vinh, Nxb Văn hóa thông tin, 1998; “Văn hóa trong quá trình đô thị hóa

ở nước ta hiện nay” do Trần Văn Bính chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia

Hà Nội, 1998; “Xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở thành phố Hồ Chí

Minh trong giai đoạn hiện nay” của Trần Chí Mỹ, Luận án tiến sĩ triết

học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2002; “Phát

triển văn hóa và xây dựng con người thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa” của Phạm Minh Hạc, Nguyễn Khoa Điềm, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội, 2003; “Nhân tố văn hóa tinh thần trong nền kinh tế thị trường Việt

Nam” của Vũ Đức Khiển, Luận án tiến sĩ triết học, Viện Khoa học xã hội

vùng Đông Nam bộ, 2005; “Đời sống văn hóa và xu hướng phát triển văn

hóa vùng đô thị và khu công nghiệp trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, chương trình Khoa học Công nghệ cấp Nhà nước, mã số KX

05.03 do Nguyễn Đình Quang làm chủ nhiệm; “Văn hóa và con người

Việt Nam trong đổi mới và hội nhập quốc tế” của Hoàng Chí Bảo, Nxb

Chính trị Quốc gia, 2010; “Xây dựng con người và phát triển văn hóa

Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế” do Dương Phú

Hiệp làm chủ nhiệm, chương trình Khoa học Công nghệ cấp Nhà nước,

mã số KX.03/06-10, năm 2010;… Các công trình trên đã phân tích khá sâu sắc ý nghĩa và tầm quan trọng của sự nghiệp xây dựng văn hóa đối với sự phát triển toàn diện của con người, đánh giá thực trạng cũng như

đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm xây dựng và phát triển con người trong tiến trình phát triển mới của đất nước

Thứ hai, nghiên cứu về đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp

công nhân có số lượng công trình khá đồ sộ Ở nước ngoài, có thể kể đến

một số công trình tiêu biểu sau: Lý thuyết “con người xã hội" do trường phái “Quan hệ con người” ở Mỹ đưa ra vào đầu thế kỷ XX; “Cơ sở lý

luận văn hóa Mác – Lênin” của A.I Ác-nôn-đốp chủ biên, Nxb Văn hóa,

1984; Bài viết “Hiện trạng giai cấp công nhân Trung Quốc” của Lưu

Thực, do Đặng Thúy Hà – Nguyễn Thanh Giang dịch, đăng trên tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 6 (76)-2007, tr.28-34 Ở Việt Nam, vấn đề xây dựng giai cấp công nhân nói chung, xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân nói riêng đã được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm, coi trọng và đã ban hành nhiều nghị quyết, quyết định, đề án nhằm tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo đối với việc giải quyết những vấn

đề này Song song đó, chủ đề xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân cũng đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của nhiều tổ

chức, nhà khoa học, nổi bật có các công trình sau: “Công nghiệp hóa, hiện

đại hóa ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn” do Nguyễn Trọng Chuẩn,

Nguyễn Thế Nghĩa, Đặng Hữu Toàn chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội, 2002; Công trình “Đời sống văn hoá của công nhân các khu chế

xuất ở thành phố Hồ Chí Minh - Thực trạng và giải pháp” do Phan Công

Khanh làm chủ nhiệm, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh làm chủ

trì, 2006; Công trình “Đời sống văn hóa, tinh thần của công nhân ở các

khu chế xuất, khu công nghiệp thành phố Hồ Chí Minh” của Phạm Đình

Nghiệm, chương trình nghiên cứu khoa học của Sở Khoa học và công

nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 2007; “Góp phần xây dựng giai cấp công

nhân Việt Nam từ thực trạng công nhân Thành phố Hồ Chí Minh” do

Nguyễn Đăng Thành chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008;

“Xây dựng và phát triển đời sống văn hoá của giai cấp công nhân Việt Nam – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do Nguyễn Văn Nhật chủ biên,

Nxb Khoa học Xã hội, 2010; “Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam

giai đoạn 2011 – 2020” của Đặng Ngọc Tùng, Nxb Lao động, 2011;

“Xây dựng, phát triển văn hóa giai cấp công nhân trong quá trình hội

nhập quốc tế” của Lê Thanh Hà, Nxb Lao động, Hà Nội, 2011; “Trí thức hóa công nhân Việt Nam trong hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay” của

Bùi Thị Kim Hậu, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012;… Các công trình nghiên cứu trên đã chỉ rõ tầm quan trọng của nhiệm vụ xây dựng và phát triển giai cấp công nhân, đánh giá thực trạng xây dựng giai cấp công nhân trong thời kỳ đổi mới đất nước, trong đó ở những khía cạch khác nhau đã đề cập đến thành tựu và hạn chế của xây dựng đời sống đời sống của công nhân nói chung, đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân nói riêng; đồng

thời qua đó, đề xuất các giải pháp nâng cao đời sống tinh thần của công nhân

ngang tầm với yêu cầu của thời kỳ phát triển mới của đất nước

Thứ ba, nghiên cứu về đời sống văn hoá tinh thần của công nhân

tỉnh Đồng Nai, tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là một số công trình

sau: “Lịch sử giai cấp công nhân ở Đồng Nai” của Liên đoàn Lao động tỉnh Đồng Nai, Nxb Tổng hợp Đồng Nai, 2003; “Đồng Nai 30 năm xây

dựng và phát triển” do Ủy ban Nhân dân Tỉnh Đồng Nai chủ biên, Xí

nghiệp in Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, 2005; “Đời sống văn hóa

công nhân các khu công nghiệp ở Đồng Nai” do Sở Văn hóa Thông tin

Đồng Nai kết hợp với Viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật thực hiện

vào năm 2005 – 2006; “Đình công của công nhân – Thực trạng và giải

pháp xử lý ở tỉnh Đồng Nai” do Lưu Văn Sùng, Nguyễn Văn Long làm

chủ nhiệm, 2007; “Một số giải pháp phát triển khu công nghiệp tập trung

tại tỉnh Đồng Nai đến năm 2010 và tầm nhìn 2020” của Phan Văn Thanh,

Nxb Công an Nhân dân, 2009; “Nghiên cứu sự biến đổi văn hóa của các

cộng đồng nông nghiệp – nông thôn trong quá trình phát triển các khu công nghiệp (Thông qua nghiên cứu trường hợp tỉnh Đồng Nai)” của

Nguyễn Văn Quyết, Luận án tiến sĩ, Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam,

2013… cùng với một số hội thảo như: “Các vấn đề môi trường, điều kiện

sống của công nhân khu công nghiệp” do Ban Quản lý Khu Công nghiệp

Đồng Nai tổ chức năm 2007; “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Đồng

Nai và những vấn đề đặt ra” do Tỉnh ủy, Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Nai

phối hợp với Ban biên tập Tạp chí Cộng sản, 2011; “Xây dựng môi

trường sống cho công nhân xung quanh các khu công nghiệp tại Việt Nam” do Đại sứ quán Nhật Bản và Bộ Kế hoạch Đầu tư phối hợp với Cơ

quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), 2010;… Các công trình, bài viết nêu trên ở những mức độ khác nhau đã phân tích, đánh giá những thành tựu và hạn chế, những thuận lợi và khó khăn trong xây dựng đời sống vật chất và đời sống văn hóa tinh thần của công nhân trên địa bàn Đồng Nai; qua đó đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai ngày càng cao đẹp

Nhìn chung, số lượng công trình nghiên cứu về đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam nói chung, của công nhân tỉnh Đồng Nai nói riêng khá lớn Tuy nhiên, cho đến hiện nay, chưa có công trình khoa học độc lập nào nghiên cứu một cách trực tiếp và hệ thống về xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai hiện nay Do đó, tác

giả chọn “Vấn đề xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh

Đồng Nai hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình Các công trình kể

trên không chỉ có ý nghĩa khoa học và thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng

và phát triển giai cấp công nhân mà còn là nguồn tài liệu quý giá mà tác giả

có thể tham khảo, kế thừa khi triển khai nội dung luận án của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Về mục đích: Trên cơ sở phân tích, làm rõ những vấn đề lý luận

chung về xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay, luận án tập trung nghiên cứu làm sáng tỏ thực trạng xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai trong những năm qua, từ đó xác định một số phương hướng và giải pháp tiếp tục xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai hiện nay

Về nhiệm vụ: Để thực hiện mục đích trên, luận án tập trung giải quyết

những nhiệm vụ sau: Thứ nhất, làm rõ những vấn đề lý luận chung về xây

dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam hiện

nay Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng xây dựng đời sống văn hóa tinh

thần của công nhân tỉnh Đồng Nai trong những năm qua, chỉ ra nguyên nhân, bài học kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra trong xây dựng đời sống văn hóa

tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai hiện nay Thứ ba, đề xuất một số phương

hướng và giải pháp nhằm tiếp tục xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu: Xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của

giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay

Phạm vi nghiên cứu: Luận án giới hạn việc nghiên cứu xây dựng

đời sống văn hóa tinh thần của công nhân ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Cơ sở lí luận: Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở thế giới quan

và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Nội dung của luận án được triển khai với phương pháp tiếp cận liên ngành, trong đó cách tiếp cận của triết học macxít về văn hóa là chủ đạo

Phương pháp nghiên cứu: Trong nghiên cứu và trình bày nội dung

luận án, tác giả sử dụng các phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời để thực hiện mục đích, nhiệm vụ mang tính đặc thù của luận án, tác giả còn sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể khác như: phân tích và tổng hợp, lôgíc và lịch sử, đối chiếu so sánh, phương pháp phỏng vấn, Đồng thời, trong quá trình nghiên cứu, tác giả có tham khảo, nghiên cứu các công trình nghiên

cứu, các đề tài có liên quan, từ đó đối chiếu, so sánh theo hướng nghiên cứu của mình

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Thứ nhất, luận án bước đầu xác định và hệ thống hóa những đặc

trưng, yêu cầu xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam và xu hướng tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội đối với đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân nước ta hiện nay

- Thứ hai, từ sự phân tích, đánh giá thực trạng xây dựng đời sống

văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai trên các lĩnh vực cơ bản:

tư tưởng, đạo đức, lối sống, giáo dục, khoa học, nghệ thuật, luận án đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm tiếp tục xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của công nhân tỉnh Đồng Nai hiện nay

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa khoa học: Luận án góp phần làm phong phú, sâu sắc thêm

những vấn đề lý luận về xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam nói chung, của công nhân ở tỉnh Đồng Nai nói riêng

Ý nghĩa thực tiễn: Những phương hướng và giải pháp xây dựng đời

sống văn hóa tinh thần của công nhân ở tỉnh Đồng Nai được đề xuất và luận chứng trong luận án sẽ giúp cho lãnh đạo các cấp, các ngành ở tỉnh Đồng Nai cũng như ở những địa phương khác trên cả nước ta có thêm tài liệu tham khảo, vận dụng trong việc hoạch định các chính sách, chương trình, kế hoạch xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân ở địa phương Đồng thời, những kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập các bộ môn như: Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam, ở các trường đại học, cao đẳng

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được kết cấu thành 3 chương, 9 tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM HIỆN NAY 1.1 ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN VÀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM HIỆN NAY

1.1.1 Khái niệm văn hóa, văn hóa tinh thần và đời sống văn hóa tinh thần

Văn hóa là một khái niệm đa nghĩa với nhiều cách hiểu khác nhau liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người Các

nhà nghiên cứu ở Việt Nam cũng như ở nước ngoài đã có nhiều công trình nghiên cứu bàn luận về khái niệm văn hóa nên đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa được đề xuất nhưng cho đến hiện nay vẫn chưa đi đến một khái niệm thống nhất về văn hóa Sở dĩ có nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm văn hóa như vậy là do góc độ tiếp cận văn hóa khác nhau của các tác giả, của các ngành khoa học, thậm chí trong bản thân một ngành khoa học cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau về văn hóa Ngoài ra, các yếu tố giai cấp, dân tộc, thời đại, trình độ nhận thức, thời gian và không gian nghiên cứu của các tác giả đều ít nhiều có ảnh hưởng đến quan điểm tiếp cận văn hóa của họ Sự phong phú trong quan niệm về văn hóa kéo theo sự phong phú trong cách phân chia cấu trúc của văn hóa, song nhìn chung cách phân chia văn hóa phổ biến hiện nay là thành văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Văn hóa tinh thần, là

bộ phận hợp thành ý thức xã hội nên sự vận động và phát triển của nó được quy định bởi đời sống vật chất kinh tế và đồng thời văn hóa tinh thần cũng có vai trò to lớn và sự tác động trở lại đối với đời sống vật chất kinh tế Do đó, trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải nhận thức một cách biện chứng mối quan hệ giữa đời sống vật chất, kinh tế và đời sống văn hóa tinh thần, thấy được vai trò quyết định của đời sống vật chất kinh

tế và sự tác động trở lại của văn hóa tinh thần

Từ việc tổng hợp, xem xét, phân tích, kế thừa và phát triển các quan niệm về văn hóa và văn hóa tinh thần của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, xuất phát từ hướng nghiên cứu của đề tài, có thể quan niệm:

Đời sống văn hóa tinh thần là tổng hòa sống động các hoạt động tinh thần của con người, chủ yếu là trên các lĩnh vực: tư tưởng, đạo đức, lối sống, nghệ thuật, khoa học, giáo dục; trong tổng hòa sống động của các hoạt động đó, các giá trị tinh thần được tạo ra, lan tỏa và thấm sâu vào từng con người, từng cộng đồng, trở thành yếu tố khăng khít trong toàn bộ cuộc sống, hoạt động và quan hệ con người, đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần ngày càng cao của mọi thành viên trong xã hội

1.1.2 Đặc trƣng cơ bản của đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay

Xuất phát từ đặc điểm, vai trò, sứ mệnh đặc biệt của mình đối với công cuộc xây dựng xã hội mới – xã hội xã hội chủ nghĩa, đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân nước ta có một số đặc trưng nổi bật

sau đây: Thứ nhất, chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền

tảng tư tưởng và là kim chỉ nam của đời sống văn hóa tinh thần của giai

cấp công nhân Việt Nam; thứ hai, đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp

công nhân Việt Nam là sự kết hợp tinh hoa văn hóa dân tộc Việt Nam và

các giá trị văn hóa tiến bộ của nhân loại; thứ ba, đời sống văn hóa tinh thần

của giai cấp công nhân Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự quản lý của Nhà nước Việt Nam

1.2 CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM HIỆN NAY

1.2.1 Tác động của đời sống vật chất, kinh tế của công nhân

Đời sống vật chất, kinh tế là nhân tố tác động trực tiếp đến đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam theo hai chiều hướng khác nhau Đời sống vật chất, kinh tế, trong đó điển hình là việc làm, thu nhập, điều kiện ăn, ở… không chỉ là cơ sở đảm bảo cho sự thỏa mãn các nhu cầu tồn tại thiết yếu của người công nhân mà còn là điều kiện để người công nhân có thể đến với các hoạt động văn hóa tinh thần và không ngừng vun đắp, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của mình Đáp ứng tốt nhu cầu vật chất còn là động lực to lớn thúc đẩy người công nhân không ngừng nâng cao nhu cầu văn hóa tinh thần và vươn lên đáp ứng các nhu cầu đó, và kết quả do nó mang lại cho người công nhân không chỉ là một đời sống vật chất dồi dào mà quý giá hơn là một thế giới tinh thần cao đẹp Mặt khác, nếu người công nhân không có việc làm ổn định, thu nhập bấp bênh, cuộc sống tạm bợ, khó khăn,… thì tất yếu việc đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần trở thành quá xa vời đối với họ Hơn nữa, đời sống vật chất, kinh tế khó khăn không chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng

áp lực, căng thẳng, bế tắc trong đời sống vật chất mà còn làm cho người công nhân tổn thương về mặt tinh thần, suy giảm niềm tin, phai nhạt mục tiêu lý tưởng xã hội chủ nghĩa, sống buông thả, tha hóa, nhanh chóng bị tiêm nhiễm, cám dỗ bởi các thói hư tật xấu, sa lầy vào tệ nạn xã hội

1.2.2 Ảnh hưởng của truyền thống dân tộc Việt Nam

Sinh ra và lớn lên trong lòng dân tộc Việt Nam, giai cấp công nhân tất yếu chịu tác động của truyền thống dân tộc Việt Nam trên cả hai

phương diện tích cực và tiêu cực Về mặt tích cực, những giá trị tinh thần

truyền thống tốt đẹp của dân tộc đã góp phần củng cố ý thức trách nhiệm, nghĩa vụ của người công nhân trước cộng đồng, xã hội; nâng cao ý thức chấp hành những qui định, qui ước của cộng đồng, sống theo các chuẩn mực giá trị của cộng đồng, vun đắp tình cảm yêu thương gắn bó trong tập thể, tình đoàn kết giai cấp và tính gắn kết bền chặt của khối liên minh công – nông – trí thức trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước; cổ

vũ niềm tin, nhân lên sức mạnh để người công nhân chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu, quyết tâm thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, từng bước đưa Việt Nam vươn lên bắt kịp và hòa

nhập vào xu thế phát triển của thế giới Về mặt tiêu cực, tính gia trưởng,

vị lợi, cục bộ địa phương, “được chăng hay chớ”, tính tùy tiện, tâm lý bình quân chủ nghĩa, quá coi trọng địa vị, ngôi thứ, tính vụ lợi, hiện vẫn còn tồn tại dai dẳng và đang ảnh hưởng tiêu cực đến cách nghĩ, cách làm, cách sống của người công nhân trong giai đoạn hiện nay Những tâm lý,

tư tưởng, thói quen cũ, lạc hậu đó đã kìm hãm tiềm năng sáng tạo, hạn chế tầm nhìn của người công nhân trước xu thế phát triển tiến bộ của thời đại, cản trở một cách ghê gớm đối với quá trình xây dựng, hình thành những tố chất mới của người công nhân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế

1.2.3 Tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Là lực lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, giai cấp công nhân Việt Nam chịu sự tác động trực tiếp và mạnh mẽ của tiến trình này theo chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực, song cần nhấn mạnh chiều hướng tích cực là chủ yếu Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta không chỉ góp phần trực tiếp vào nâng cao trình

độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp của công nhân, rèn luyện cho người lao động những tố chất mới của người công nhân công nghiệp hiện đại; rút ngắn khoảng cách về trình độ và nhận thức giữa giai cấp công nhân với tầng lớp trí thức, tạo ra sự thống nhất và bền vững trong mối liên hệ chiến lược giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức Công nghiệp hóa, hiện đại hóa không chỉ tác động trực tiếp đến kinh tế mà còn tác động lan tỏa đến văn hóa khi tạo ra, cung cấp, trang bị

cơ sở vật chất kỹ thuật, phương tiện hiện đại cho việc triển khai các hoạt động văn hóa tinh thần góp phần đáp ứng nhu cầu hoạt động, hưởng thụ và sáng tạo văn hóa tinh thần ngày càng phong phú, đa dạng của công nhân Mặt khác, điều kiện lao động, làm việc trong môi trường công nghiệp đã không chỉ phần nào bó hẹp mối quan hệ của người công nhân với mọi người xung quanh, làm phai nhạt lối sống cộng đồng tình cảm, nghĩa tình, tình đoàn kết thống nhất ở người công nhân mà còn làm nghèo nàn, hạn hẹp đời sống văn hóa tinh thần của người công nhân Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghiệp đã dần thu hẹp không gian sống, không gian sinh hoạt văn hóa tinh thần của người dân, nguy hiểm hơn nó còn làm trầm trọng hơn tình trạng ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất

lượng cuộc sống của con người, trong đó có công nhân

1.2.3 Tác động của quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế, góp phần cải thiện và nâng cao mức sống cũng như chất lượng cuộc sống của nhân dân nói chung và của người công nhân nói riêng -

đây chính là điều kiện, tiền đề quan trọng để nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam Kinh tế thị trường từng bước hình thành và nâng cao ý thức lao động, tinh thần trách nhiệm, tính năng động, khả năng sáng tạo, tự lực, tự cường, ý thức tự chủ trong lao động sản xuất, khả năng thích ứng với cơ chế thị trường, khả năng tiếp thu và năng lực làm chủ khoa học - kỹ thuật và công nghệ hiện đại, tạo động lực mạnh

mẽ thúc đẩy người công nhân phấn đấu vươn lên, tự khẳng định mình trong lao động sản xuất và trong xây dựng đất nước Hơn nữa, kinh tế thị trường còn đem lại cho người công nhân nhiều cơ hội để được học tập, được tham gia các hoạt động xã hội, được nghiên cứu khoa học, thưởng thức nghệ thuật, vui chơi giải trí, giao lưu văn hóa, ; qua đó, góp phần vun đắp, bồi dưỡng thế giới tinh thần của giai cấp công nhân ngày càng cao đẹp, tiến bộ, thúc đẩy sự phát triển toàn diện cả về phẩm chất lẫn năng lực của giai cấp công nhân Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực to lớn, kinh tế thị trường cũng đã bộc lộ mặt trái của nó, ảnh hưởng to lớn đến người công nhân mà “nổi lên trước hết ở nhận thức tư tưởng, trong đạo đức, lối sống” Với tính phức tạp của kinh tế thị trường, đời sống văn hóa tinh thần của người công nhân hàng ngày, hàng giờ đang phải đối mặt với nguy cơ bị tha hóa bởi những thói hư tật xấu và tệ nạn xã hội Mặt khác, kinh tế thị trường cũng là nguy cơ làm gia tăng tính phức tạp trong quan

hệ lao động, đã làm mất đi điều kiện và môi trường thuận lợi để tăng cường mối quan hệ lao động hài hòa, ổn định và xây dựng môi trường doanh nghiệp văn hóa

1.2.4 Tác động của quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế

Xét ở mặt tích cực, thông qua quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, người công nhân Việt Nam có được cơ hội lớn để từng bước nâng cao phẩm chất đạo đức, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật; để thưởng thức và trải nghiệm những cái hay, cái mới; để được mở rộng tầm hiểu biết, được khuyến khích phát triển năng lực sáng tạo, được đáp ứng và nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu hoạt động sáng tạo, hưởng thụ văn hóa tinh thần ngày càng phong phú, đa dạng của mình, từng bước rút ngắn dần khoảng cách về trình độ giữa giai cấp công nhân Việt Nam với trình độ của giai cấp công nhân ở các nước trong khu vực

và trên thế giới Song song đó, toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế còn thúc đẩy giai cấp công nhân nước ta phát huy hơn nữa vai trò nhân tố chủ quan trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để từ đó khẳng định và nâng cao vị thế văn hóa của dân tộc

ta trong khu vực và cộng đồng quốc tế Xét ở mặt tiêu cực, trong bối cảnh phức tạp của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, nếu giai cấp công nhân

Việt Nam không đứng vững trên các giá trị truyền thống thì nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc, đánh mất bản thân mình, trở thành cái bóng mờ của người khác, của dân tộc khác là khó tránh khỏi Mặt khác, lợi dụng quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, các thế lực thù địch trong và ngoài nước không ngừng thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình” nhằm làm cho một bộ phận của giai cấp công nhân mất định hướng trong nhận thức, tư tưởng, lung lạc ý chí, niềm tin của với chủ nghĩa Mác - Lênin, suy thoái đạo đức, lối sống, phai nhạt lý tưởng, mục tiêu chủ nghĩa xã hội, từ đó làm suy yếu vai trò, sức mạnh của giai cấp tiên phong, cản trở sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

1.2.5 Tác động của đường lối, chính sách văn hóa của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam

Đường lối, chính sách văn hóa của Đảng và Nhà nước được triển khai đã phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng văn hóa; khơi dậy nhiều nguồn lực, huy động đông đảo sức người, sức của của toàn dân vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng văn hóa công cộng, dịch vụ văn hóa cộng đồng; phát triển mạnh mẽ các loại hình ngành nghề văn hóa, làm phồn vinh thị trường văn hóa, cung cấp nhiều sản phẩm văn hóa mới, đa dạng; đầu tư, tôn tạo các di sản văn hóa của dân tộc, giữ gìn, kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc

anh em trên đất nước Việt Nam Những thành tựu trên đã góp phần nâng

cao chất lượng hưởng thụ văn hóa của nhân dân, xây dựng con người và môi trường văn hóa tinh thần lành mạnh, mở ra không gian văn hóa rộng lớn thúc đẩy thế giới tinh thần của nhân dân nói chung, của giai cấp công nhân nói riêng phát triển cao đẹp Quá trình triển khai, thực hiện đường lối, chính sách văn hóa của Đảng Cộng sản và Nhà nước ta đã tạo ra phong trào

xã hội sâu rộng trong toàn Đảng, toàn dân, huy động sức mạnh của toàn thể

hệ thống chính trị và nhân dân làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động của cộng đồng, của tập thể và mỗi người công nhân, thúc đẩy đời sống tinh thần của giai cấp công nhân phát triển cao đẹp, xứng đáng

là đại diện “tiêu biểu cho tinh hoa văn hóa của dân tộc” 4

1.3 TÍNH TẤT YẾU VÀ YÊU CẦU CỦA NHIỆM VỤ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM HIỆN NAY

1.3.1 Tính tất yếu của nhiệm vụ xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay

4Đảng Cộng Sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa X,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008, tr.23