Những vấn đề lý luận về hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa của Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN

Đối với các vấn đề phức tạp nảy sinh trong quan hệ giữa các nước, ASEAN nhất quán chủ trương đối thoại, xây dựng lòng tin, ngoại giao phòng ngừa và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp h

MỤC LỤC:

1 Những vấn đề lý luận về hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa của Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN ……… 2

2 Những vấn đề pháp lý về hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa của Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN 4

3 Các sáng kiến, biện pháp, liên kết và chương trình đã được triển khai VE hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa trong thực tiễn………6 3.1 Các biện pháp xây dựng lòng tin……… 6 3.2 Chiến lược ngoại giao phòng ngừa…….……… ……7

4 Mối quan hệ giữa hai hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa……… ……… 10

5 Đánh giá vai trò và triển vọng của các hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa cho đến năm 2015.

……… 11

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO………14

I MỞ ĐẦU Trong những năm qua, cùng với nỗ lực của cac nước thành viên xây dựng Cộng đồng ASEAN trên các lĩnh vực chính trị - an ninh, kinh tế và văn hoá - xã hội, ASEAN tiếp tục đẩy mạnh hợp tác và có nhiều đóng góp quan trọng vào việc củng cố và tăng cường môi trường hoà bình, an ninh, ổn định và hợp tác ở khu vực, cũng như trong việc ứng phó hiệu quả với các thách thức đang đặt ra Đối với các vấn đề phức tạp nảy sinh trong quan hệ giữa các nước, ASEAN nhất quán chủ trương đối thoại, xây dựng lòng tin, ngoại giao phòng ngừa và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, Hiến Chương Liên Hợp Quốc và Hiến Chương ASEAN Cùng đi sâu tìm hiểu về các hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa của Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN

sẽ cho ta thấy rõ hơn sự hợp tác về chính trị - an ninh của ASEAN, giữa ASEAN với các đối tác trong bối cảnh khu vực còn có những diễn biến phức tạp như hiện nay

1 Những vấn đề lý luận về hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa của Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN.

Diễn đàn khu vực ASEAN (ASEAN Regional Forum; viết tắt: ARF) được định hình thông qua việc ra quyết định dựa trên nguyên tắc đồng thuận và giảm thiểu quá trình thể chế hoá Năm 1995, ARF đã vạch ra 3 giai đoạn phát triển trong tiến trình xây dựng ARF Theo đó, ARF sẽ chuyển dần từ việc xây dựng lòng tin

đến thiết lập một cơ chế ngoại giao ngăn ngừa, và trong dài hạn hướng đến khả năng giải quyết các xung đột

Trong mười năm đầu hoạt động của mình, ARF dường như không đạt được kết quả gì đáng kể trong việc xây dựng một cộng đồng chiến lược Gần đây hơn, diễn đàn này đã có những đóng góp nhất định vào chương trình chống khủng bố ở khu vực Tuy nhiên, những nỗ lực nhằm triển khai những biện pháp xây dựng cơ chế ngoại giao ngăn ngừa cũng như điều hoà các xung đột vẫn còn ở giai đoạn trứng nước Trong khi ARF tiếp tục tập trung vào các biện pháp xây dựng lòng tin của diễn đàn này thì các thành viên cũng đã nhất trí với nhau rằng cơ chế ngoại giao ngăn ngừa cũng nên được xúc tiến theo Đặc biệt là trong những lĩnh vực còn chồng chéo, đan xen giữa hai giai đoạn này

Thuật ngữ ngoại giao phòng ngừa (preventive diplomacy - PD) được Tổng Thư ký thứ hai Liên hợp quốc, ông Dag Hammaskols sử dụng lần đầu tiên năm

1960 Khái niệm ngoại giao phòng ngừa (NGPN) đã được đề cập trong Hiến chương Liên hợp quốc và được vận dụng thường xuyên vào những năm 60 thế kỉ

20 trong các hoạt động của Liên hợp quốc nhằm ngăn không cho xung đột khu vực dính vào đối đầu giữa hai siêu cường Xô, Mĩ Sau chiến tranh lạnh, khái niệm NGPN được hiểu rộng hơn, là hành động ngăn chặn các cuộc tranh chấp, ngăn chặn tranh chấp chuyển thành xung đột và ngăn không cho xung đột lan rộng khi

nó đã xảy ra

Khái niệm NGPN còn gắn với phát biểu khác của ông Boutros Ghali, một cựu Tổng Thư ký của Liên hợp quốc, đó là “hành động để ngăn ngừa tranh chấp nổ

ra giữa các bên, ngăn ngừa tranh chấp đã leo thang thành xung đột và hạn chế xung

đột lan rộng một khi đã xảy ra”(1) Trong cuốn “Chương trình nghị sự vì hòa bình”, xuất bản năm 1992, ông Boutros Ghali đã đưa ra điểm khác biệt giữa ngoại

giao phòng ngừa với các dạng hoạt động ngoại giao khác (như xây dựng hòa bình, gìn giữ hòa bình, kiến tạo hòa bình), đó là: ngoại giao phòng ngừa thể hiện sự chủ động hơn là bị động trong việc đối phó với những tình huống đe dọa hòa bình

Còn theo nhà nghiên cứu Amitav Acharya, NGPN là hoạt động ngoại giao, chính trị, quân sự, kinh tế và nhân đạo của các chính phủ, các tổ chức đa phương,

tổ chức quốc tế nhằm các mục đích: ngăn chặn tranh chấp và xung đột nghiêm trọng nổ ra giữa các quốc gia hay trong một quốc gia; ngăn xung đột và tranh chấp leo thang thành đối đầu vũ trang; hạn chế mức độ bạo lực do xung đột gây ra và ngăn không cho lan rộng về mặt địa lý; ngăn chặn và xử lý khủng hoảng nhân đạo;

là một bộ phận của phản ứng tức thì trước khủng hoảng hoặc tình hình tiền khủng hoảng, đưa ra những biện pháp có thể giúp giải quyết tranh chấp Ông Amitav Acharya cũng cho rằng các biện pháp có thể rất đa dạng từ “cuộc nói chuyện qua điện thoại đơn giản trong thời điểm khủng hoảng” cho tới “việc triển khai các đơn

vị quân sự” Nhìn chung, các học giả đều thống nhất, bản chất của NGPN là ngăn ngừa xung đột

2 Những vấn đề pháp lý về hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa của Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN.

Các biện pháp xây dựng lòng tin ngoài việc tiến hành trên cơ sở các kinh nghiệm của ASEAN trong việc xây dựng khu vực hòa bình, tự do và trung lập, khu vực Đông Nam Á không vũ khí hạt nhân cũng như kinh nghiệm trong việc thiết lập

cơ chế tham vấn, tăng cường hiểu biết lẫn nhau thông qua các chuyến thăm và trao đổi thường xuyên giữa đại diện cấp cao của các nước ASEAN, đồng thời khuyến

khích các bên tham gia Hiệp ước thân thiện và hợp tác Đông Nam Á theo nguyên

tắc láng giềng thân thiện

NGPN được áp dụng dựa trên các nguyên tắc cơ bản trong quan hệ quốc tế như: xử lý mối quan hệ giữa các quốc gia và triển khai hợp tác trong lĩnh vực xây dựng lòng tin; tôn trọng chủ quyền, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ; kiềm chế tránh không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác hay hợp tác an ninh nhằm trực tiếp chống lại một nước hay một bên thứ ba; coi sự nhất trí của các bên trực tiếp liên quan đến vấn đề là một trong những điều kiện tiên quyết để triển khai NGPN; giải quyết tranh chấp quốc tế thông qua biện pháp hòa bình và tránh sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ lực; thực hiện, duy trì các chính sách quốc phòng với bản chất phòng vệ, không đe dọa hay làm phương hại đến an ninh và ổn định của các quốc gia khác bằng lực lượng quân đội; tăng cường hợp tác cùng có lợi giữa các quốc gia và giao lưu hữu nghị giữa các dân tộc…

Ở châu Á, NGPN được sử dụng chậm hơn so với các khu vực khác, song lại phát huy tính hiệu quả rất cao, nổi bật là vai trò của ASEAN cũng như Diễn đàn

An ninh khu vực (ARF) mà tổ chức này đứng ra thành lập năm 1994 Hội nghị ARF lần thứ 8 họp tại Hà Nội (tháng 7-2001) đã thông qua văn kiện về NGPN Theo đó, NGPN được hiểu là hành động ngoại giao, chính trị được các quốc gia có chủ quyền nhất trí với sự đồng ý của các bên liên quan nhằm giúp ngăn chặn các cuộc tranh chấp, xung đột giữa các quốc gia đe dọa tiềm tàng hòa bình và ổn định khu vực; ngăn chặn các cuộc tranh chấp và xung đột leo thang thành đối đầu vũ trang; hạn chế tối thiểu ảnh hưởng của tranh chấp và xung đột khu vực Văn kiện

này còn đề ra 8 nguyên tắc của NGPN, đó là “hoạt động ngoại giao, không ép buộc, phù hợp về thời gian, có lòng tin, tham khảo ý kiến và đồng thuận, tự nguyện, áp dụng trong các cuộc xung đột giữa các quốc gia, phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc, luật quốc tế, Hiệp ước thân thiện và hợp tác Đông Nam Á”.

Mặc dù trên thực tế, NGPN đã được ASEAN áp dụng từ khi thành lập nhưng phải tới năm 1995 khái niệm NGPN mới chính thức được công nhận và đưa

vào tài liệu khái niệm (Concept Paper) của ARF

Hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa trong ASEAN còn được nhấn mạnh trong hiến chương ASEAN phần các mục tiêu và nguyên tắc… điều này chứng tỏ ASEAN không những quan tâm, mà còn rất trú trọng đến vấn đề này, với mục đích xây dựng một khu vực ASEAN ngày càng phát triển

3 Các sáng kiến, biện pháp, liên kết và chương trình đã được triển khai

VE hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa trong thực tiễn.

Hội nghị ARF lần thứ 2 được tổ chức vào tháng 8 năm 1995 đã xác định được 3 thách thức mà ARF phải đối mặt cũng như hoạt động của ARF sẽ được triển khai qua ba giai đoạn là tăng cường các biện pháp xây dựng lòng tin, thúc đẩy các biện pháp ngoại giao phòng ngừa và thúc đẩy cơ chế giải quyết xung đột

3.1 Các biện pháp xây dựng lòng tin.

Biện pháp xây dựng lòng tin được chia làm 2 nhóm như sau:

+ Nhóm thứ nhất là những biện pháp được tiến hành ngay;

+ Nhóm thứ hai là đề xuất sẽ được thực hiện trong tương lai và dài hạn ngay thông qua Kênh II

Trong thực tiễn hàng loạt đề nghị CBMs đưa ra, có nhiều nội dung đã và đang được thực hiện dựa trên các kinh nghiệm của ASEAN trong việc xây dựng khu vực hòa bình tự do và trung lập, khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân cũng như kinh nghiệm trong việc thiết lập cơ chế tham vấn, tăng cường hiểu biết lẫn nhau thông qua các chuyến viếng thăm và trao đổi thường xuyên giữa các đại diện cấp cao của các nước ASEAN, sự hợp tác Đông Nam Á theo nguyên tắc láng giềng thân thiện

Qua tám năm đầu thành lập, có hơn 80 biện pháp xây dựng lòng tin được thực hiện, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình và ổn định khu vực,

trong đó, chủ yếu tập trung vào các vấn đề an ninh tại Đông Nam Á và Đông Bắc

Á Các biện pháp cụ thể để xây dựng lòng tin mà CBMs đề cập đến như là trao đổi các phái đoàn quân sự, thành lập các trung tâm phòng ngừa xung đột khu vực, thỏa thuận về các biện pháp kiềm chế, giảm bớt sự hiện diện về quân sự ở các khu vực tranh chấp Bên cạnh đó, những vấn đề mang tính thời sự như tranh chấp ở biển Đông, tình hình trên bán đảo Triều Tiên, quan hệ hai bờ eo biển Đài Loan, chống khủng bố quốc tế và tội phạm xuyên quốc gia, phu hạt nhân hóa ở Đông Nam Á, các vấn đề về an ninh hàng hải như xây dựng năng lực an ninh hàng hải, các chương trình đào tạo, tăng cường an ninh hàng hải cho các thành viên ARF cũng được đề cập tới

Tại Hội nghị Bộ trưởng Diễn đàn an ninh khu vực ASEANARF-8 đã thông qua 3 tài liệu: Khái niệm và các nguyên tắc ngoại giao phòng ngừa; Quy chế hoạt động của các chuyên gia ARF và Tăng cường vai trò của Chủ tịch ARF Đây là những văn kiện cơ sở cho tiến trình xây dựng lòng tin, để bước đầu quá độ chuyển sang ngoại giao phòng ngừa trên Diễn đàn an ninh ARF

Văn kiện Tăng cường vai trò của Chủ tịch ARF tập trung vào 5 điểm chính: ARF sẽ đóng vai trò trung gian để phối hợp với các cuộc họp của ARF; tăng cường

sự tin cậy giữa các nước ARF bằng cách trao đổi thông tin và thực hiện các cuộc tiếp xúc trong ARF, đồng thời tổ chức các cuộc họp về vấn đề liên quan; đẩy mạnh quan hệ trong ARF, thúc đẩy các lĩnh vực tiềm năng, thực hiện các cuộc thảo luận

về xây dựng tiêu chuẩn để hiểu biết lẫn nhau; trao đổi thông tin và nêu rõ những vấn đề có thể tác động để các nước ARF xem xét; giữ vững vai trò là một trung tâm để tham khảo ý kiến các nước trên cơ sở các nước thành viên

3.2 Chiến lược ngoại giao phòng ngừa

NGPN chủ yếu sử dụng các biện pháp hoà bình và mang tính ngoại giao như thương thuyết, điều tra và hoà giải, không ép buộc, không có hành động quân sự hay sử dụng vũ lực, phải kịp thời, hành động phải mang tính phòng ngừa, chứ không phải khắc phục Các biện pháp PD hiệu quả nhất ở giai đoạn đầu của mâu thuẫn hay khủng hoảng Cần phải có sự tin tưởng PD chỉ có thể thực hiện khi có một nền tảng tin tưởng mạnh mẽ giữa các bên liên quan và khi nó được thực hiện trên cơ sở trung lập, công bằng và vô tư Các cố gắng đều phải thông qua đồng thuận, sau khi đã tham khảo cẩn thận giữa các nước thành viên ARF, đồng thời cân nhắc đến tính kịp thời Áp dụng đối với các xung đột giữa các nước thành viên

NGPN cũng được sử dụng ngày càng phổ biến trong khuôn khổ một số tổ chức khu vực Trong hoạt động của Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE), NGPN đã trở thành một hoạt động thường xuyên, thực hiện chủ yếu thông qua các phái đoàn dài hạn và các cao ủy viên về những nhóm kiều dân thiểu số Phái đoàn đầu tiên được đưa vào hoạt động vào năm 1992, là đóng góp của OSCE vào việc giải quyết xung đột ở Nam Tư Hai phái đoàn này đã ngăn chặn được cuộc xung đột ở Nam Tư không lan sang Ma-xê-đô-ni-a và khu vực người Xéc-bi-a ở

Cô-xô-vô Trong năm 1998, OSCE đã triển khai 10 phái đoàn dài hạn ở các khu vực có xung đột trên thế giới, đảm nhiệm chức năng kết hợp giữa kiến tạo và xây dựng hòa bình - hay còn gọi là chức năng gìn giữ hòa bình “gián tiếp”, chức năng NGPN tập trung vào các biện pháp cảnh báo sớm, tạo điều kiện thương lượng giữa các bên tranh chấp và trung gian hòa giải

Trong Tổ chức Thống nhất châu Phi (OAU), NGPN là một ưu tiên chính trị quan trọng OAU nỗ lực phát triển một hệ thống cảnh báo sớm có hiệu quả nhằm giải quyết những xung đột phát sinh tại khu vực Nghị quyết của OAU thông qua năm 1993 về phòng ngừa, xử lý và giải quyết xung đột đã tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động của trung tâm Tổ chức Các nước châu Mỹ (OAS), tổ chức khu vực ra

đời sớm nhất trên thế giới, từ lâu đã có nhiều hoạt động tích cực trong lĩnh vực giải quyết xung đột, chủ yếu thông qua phòng ngừa và trung gian hòa giải Đây cũng là khu vực thường xuyên có các xung đột cục bộ, các tranh chấp hay nội chiến Một trong những bước tiến của NGPN tại khu vực là trong những năm 90, đặc biệt từ năm 1995, các nước thành viên OAS đã quyết định tiến hành một số nỗ lực xây dựng lòng tin dựa trên trao đổi thường xuyên những thông tin về quân sự và an ninh, cũng như dựa trên sự tham khảo ý kiến lẫn nhau trong một số lĩnh vực Những biện pháp xây dựng lòng tin như vậy tạo cơ sở quan trọng cho NGPN do OAS tiến hành ở khu vực Trung Đông, Liên đoàn A-rập cũng thực hiện NGPN năm 1991, tránh nổ ra xung đột vũ trang giữa I-rắc và Cô-oét

Một đặc điểm nữa của NGPN của ASEAN là sự hiện diện lợi ích và ảnh hưởng của các nước lớn luôn thường trực Điều này khiến ASEAN trong quá trình thực hiện NGPN phải cân bằng, điều hòa lợi ích của các nước lớn tại khu vực và đây cũng là một thành công của Hiệp hội Trên thế giới hiện nay có tới hơn 50 tổ chức khu vực với tầm cỡ khác nhau, nhưng duy nhất chỉ có ASEAN, với các hoạt động linh hoạt và có xu hướng "mở" đã thiết lập được quan hệ đối thoại với tất cả các nước lớn Có thể nói, trong nền ngoại giao đương đại, khi sự liên kết và phụ thuộc lẫn nhau tăng cao trong mọi mặt của đời sống, việc giữ gìn hòa bình an ninh cho phát triển, bảo đảm lợi ích quốc gia trở nên cấp thiết nhưng cũng khó khăn hơn trước Điều đó khiến cho NGPN được áp dụng ngày càng nhiều, khẳng định được

vị trí và hiệu quả của nó bên cạnh các hoạt động ngoại giao khác

Tuy nhiên, cho đến nay, dù được chấp nhận và sử dụng rộng rãi, đặc biệt là

kể từ sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, việc triển khai NGPN vẫn bộc lộ những hạn chế nhất định Việc sử dụng tràn lan khái niệm “phòng ngừa” như trào lưu gắn khái niệm phòng ngừa với điều chỉnh vũ trang (giải giáp mang tính phòng ngừa), cứu trợ khẩn cấp (viện trợ nhân đạo mang tính phòng ngừa), hay thậm chí cả với

trừng phạt kinh tế (như trong trường hợp khái niệm do Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) đưa ra năm 1996 về phòng ngừa và giải quyết xung đột) Về thực tiễn,

“các quốc gia và tổ chức khu vực vốn phải dồn mọi nỗ lực giải quyết những vấn đề

họ đang gặp phải nên khó hướng sự chú tâm và cống hiến nguồn lực cho việc phòng ngừa các xung đột chưa xảy ra, bất kể là việc phòng ngừa đó có giá trị thế nào và cho dù NGPN không tốn kém về nhân lực, tài chính và các nguồn lực khác Thêm vào đó, có một thực tế làm trầm trọng thêm vấn đề này, đó là những thất bại của ngoại giao thường bị để ý trong khi những thành công lại không mấy khi được biết đến Hơn nữa, thật khó xác định thế nào là thành công của NGPN, nên cũng khó có được sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế đối với sự cần thiết phải tiến hành NGPN”(4)

4 Mối quan hệ giữa hai hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa.

Hiện nay, ARF vẫn đang tập trung thực hiện CBMs hơn nhưng không vì thế

mà việc thực hiện các biện pháp PD bị bỏ ngỏ, mà ngược lại các biện pháp đan xen

giữa CBMs và PD lại được tăng cường thực hiện Ví dụ như tăng cường vai trò của

Chủ tịch ARF, xuất bản Bối cảnh an ninh hàng năm, tự nguyện thông báo về các vấn đề có thể ảnh hưởng đến an ninh khu vực

Có thể nói, xây dựng lòng tin là giai đoạn đầu tiên, làm cơ sở nền tảng cho đối thoại bằng cách giảm căng thẳng, tăng cường lòng tin và sự hiểu biết lẫn nhau, tạo bầu không khí thuận lợi cho đối thoại Tiếp đó, NGPN được coi là giai đoạn

“giữ nguyên trạng”, không để cho xung đột hay tranh chấp vốn có nổi lên và leo thang thành đối đầu vũ trang

Trong nền ngoại giao đương đại, khi sự liên kết và phụ thuộc lẫn nhau tăng cao trong mọi mặt của đời sống, việc giữ gìn hòa bình an ninh cho phát triển, bảo