Bài tập học kỳ môn xã hội học đại cương

Nếu như tâm lý học nghiên cứu dư luận xã hội dưới dạng nghiên cứu tâm lý đám đông, vô thức tập thể, các nhà chính trị học, sử học nhấn mạnh tới vai trò của dư luận xã hội trong các quá t

MỤC LỤC 1

I MỞ BÀI 2

II NỘI DUNG 2

1 Định nghĩa dư luận xã hội 2

2 Các tính chất cơ bản của dư luận xã hội 3

2.1 Tính khuynh hướng 4

2.2 Tính lợi ích 5

2.3 Tính lan truyền 7

2.4 Tính bền vững tương đối và tính dễ biến đổi 8

2.5 Tính tương đối trong khả năng phản ánh thực tế của dư luận xã hội 11

3 Tác dụng của dư luận xã hội đối với lĩnh vực pháp luật 12

III KẾT BÀI 17

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

I.MỞ BÀI

Dư luận xã hội là đối tượng nghiên cứu không phải của riêng một ngành khoa học nào mà là của nhiều ngành khoa học như tâm lý học, chính trị học, sử học và đặc biệt là

xã hội học Nếu như tâm lý học nghiên cứu dư luận xã hội dưới dạng nghiên cứu tâm lý đám đông, vô thức tập thể, các nhà chính trị học, sử học nhấn mạnh tới vai trò của dư luận xã hội trong các quá trình quản lý xã hội, và ảnh hưởng của nó đối với các chính sách của chính phủ, thì xã hội học đi vào bản chất xã hội của dư luận xã hội Xã hội học tập trung mối quan tâm của mình vào quá trình hình thành - phổ biến - tiếp nhận dư luận

xã hội, tác động của dư luận xã hội đối với các mặt hoạt động của đời sống xã hội (kinh

tế, chính trị, ) và từng nhóm xã hội, cũng như chú trọng đến việc đo đạc dư luận xã hội

Tìm hiểu về vấn đề này, trong phạm vi bài chúng ta sẽ đi phân tích các tính chất cơ bản của dư luận xã hội và từ đó tìm hiểu tác dụng của dư luận xã hội với lĩnh vực pháp luật.

II.NỘI DUNG 1.Định nghĩa dư luận xã hội.

Dư luận xã hội là một thuật ngữ được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Nhưng đến nay vẫn chưa có định nghĩa hoàn chỉnh được các nhà hoa học thống nhất Nguyên nhân

là do dư luận xã hội là một hiện tượng tinh thần của xã hội, phức tạp nên việc thể hiện đầy đủ ý nghĩa nội hàm của nó trong một định nghĩa ngắn gọn là rất khó Theo B.K Paderin (nhà nghiên cứu dư luận xã hội người Nga) cho rằng : dư luận xã hội là tổng thể các ý kiến, trong đó chủ yếu là các ý kiến thể hiện sự phán xét đánh giá, sự nhận định (bằng lời hoặc hông bằng lời), phản ánh ý nghĩa của các thực tế, quá trình, hiện tượng,

sự kiện đối với các thể chế, giai cấp xã hội nói chung và thái độ công khai hoặc che đậy của các nhóm xã hội lớn nhỏ đối với các vấn đề của cuộc sống xã hội có động chạm đến các lợi ích chung của họ

Theo trung tâm nghiên cứu dư luận xã hội thuộc Ban tư tưởng văn hóa Trung ương:

Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng

có tính thời sự

Theo Trung tâm xã hội học ( Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh): Dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt biểu thị sự phán xét, đánh giá và thái độ của các

nhóm xã hội đối với những vấn đề có liên quan đến lợi ích của các nhóm xã hội Dư luận

xã hội được hình thành qua các cuộc trao đổi, thảo luận công khai

Có rất nhiều quan điểm về dư luận xã hội nhưng nhìn chung trong các định nghĩa đều

đề cập tới nội dung chính của khái niệm dư luận xã hội là:

+Là những ý kiến, thái độ mang tính phán xét, đánh giá

+Phải là những vấn đề có tính thời sự, đụng chạm đến lợi ích của nhóm xã hội, cộng đồng xã hội

+Phải thu hút được sự quan tâm, chú ý của nhiều người

Kết hợp vai trò, ý nghĩa thực tiễn của dư luận xã hội, xuất phát từ đặc trưng về đối tượng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu của xã hội học, chúng ta có thể định nghĩa dư luận xã hội như sau:

Dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến, thái độ có tính chất phán xét, đánh giá của các nhóm xã hội, của cộng đồng xã hội hay xã hội nói chung, nó có tính phổ biến tương đối, tính mạnh mẽ và bền vững nhất định đối với những vấn đề đụng chạm tới lợi ích chung, thu hút được sự quan tâm của nhiều người và được thể hiện trong các nhận định hoặc hành động thực tiễn của họ.

Cần phân biệt dư luận xã hội với tin đồn Tin đồn là những thông tin, tin tức về những sự kiện, hiện tượng có thật liên quan đến lợi ích của cộng đồng xã hội Tuy giống nhau ở chỗ thông tin đều cũng xuất phát từ một nhóm người nhưng dư luận xã hội thì thông tin là có thật còn thông tin ở tin đồn thì có thể có hoặc không thể có thật Chủ thể của tin đồn không xác định Tin đồn không phải là sản phẩm của tư duy phán xét của cá nhân mang nó Tin đồn có thể chuyển thàn dư luận xã hội khi trên cơ sở của tin đồn người ta đưa ra những phán xét, đánh giá bày tỏ thái độ của mình; khi thông tin về sự kiện, hiện tượng được kiểm chứng và các nhóm xã hội có thể được tiếp cận với nguồn tin, trao đổi, bày tỏ ý kiến của mình thông qua con đường công khai

Các tính chất cơ bản của dư luận xã hội

Để làm rõ khái niệm dư luận xã hội và đi sâu nghiên cứu nó các nhà hoa học đã chỉ

ra 5 tính chất cơ bản của dư luận xã hội mà ta cần tìm hiểu trong phạm vi bài viết đó là:

2.1 Tính khuynh hướng.

Dư luận xã hội tồn tại từ lâu đời cùng với xã hội loài người, được xem là có trước

cả luật pháp, có tác dụng là phương tiện giáo dục, định hướng và điều chỉnh hành vi Khi người ta nói đến dư luận xã hội, thường là người ta nghĩ đến thái độ đánh giá của cộng đồng đối với những sự kiện xã hội nhất định Thái độ của dư luận xã hội đối với mỗi sự kiện, hiện tượng , quá trình xã hội có thể khái quát theo các khuynh hướng nhất định: tán thành, phản đối hay lưỡng lự, chưa rõ thái độ Khi sự kiện, hiện tượng xảy ra phù hợp với lợi ích cộng đồng xã hội thì dư luận xã hội có thái độ tán thành và khi các sự kiện, hiện tượng này đi ngược lại với lợi ích cộng đồng thì bị dư luận xã hội phản đối Cũng

có thể phân chia dư luận xã hội theo các khuynh hướng như tích cực, tiêu cực, tiến bộ, lạc hậu, Ở mỗi khuynh hướng này ta có thể thấy thái độ tán thành hay phản đối lại có thể phân chia thành các mức độ khác nhau Cụ thể là: thái độ rất tán thành, tán thành, lưỡng lự, phản đối, rất phản đối Chính nhờ tính chất này của dư luận xã hội mà người ta

có thể thấy được sự giống nhau và khác biệt của dư luận xã hội ở mỗi thời kỳ lịch sử, cũng như ở các không gian xã hội khác nhau Chẳng hạn cũng là về bảo vệ các giá trị gia đình như sự thủy chung, dư luận xã hội ở các thời kỳ khác nhau, hoặc trong những bối cảnh khác nhau (nông thôn - thành thị, các nhóm nghề, nhóm tuổi ) có những thái độ, đánh giá có thể khác nhau

Sự thống nhất và xung đột của dư luận xã hội cũng là biểu thị của tính khuynh hướng Theo mức độ tán thành hay phản đối được trình bày ở trên, nếu đồ thị phân bố

dư luận theo hình chữ J thì biểu thị sự thống nhất và nếu đồ thị này hình chữ U thì biểu thị sự xung đột Biểu đồ dư luận xã hội có dạng phân bố hình chữ U khi trong xã hội hai loại quan điểm mâu thuẫn, đối lập nhau về một sự kiện, hiện tượng quá trình xã hội nào

đó để tỷ lệ số người ủng hộ cao Trong xã hội , nếu thái độ của dư luận xã hội đối với phần lớn các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội đều có dạng phân bố hình chữ U thì điều đó

có nghĩa xã hội đứng bên bờ vực nội chiến Còn trong biểu đồ dạng phân bố hình chữ J, chỉ một loại quan điểm có tỷ lệ số người ủng hộ cao nên đây được coi là điểm khác biệt tương đối giữa hai dạng biểu đồ này Sau đây là biểu thị của hai dạng biểu đồ :

BIỂU ĐỒ PHÂN BỐ HÌNH CHỮ U

40%

30%

20%

10%

Rất Phản đối Lưỡng Tán thành Rất tán phản đối lự thành BIỂU ĐỒ PHÂN BỐ HÌNH CHỮ J 40%

30%

20%

10%

Rất Phản đối Lưỡng Tán thành Rất tán

phản đối lự thành

2.2 Tính lợi ích

Tính chất này được thể hiện ngay trong định nghĩa dư luận xã hội Đối tượng của dư luận xã hội không phải là mọi thực tế xã hội nói chung, mà chỉ là những cái được cộng đồng xã hội quan tâm tới, vì nó có liên quan đến các nhu cầu, lợi ích về vật chất hay tinh thần của họ Vì thế , để trở thành đối tượng của dư luận xã hội, các sự kiện hiện tượng

xã hội đang diễn ra phải được xem xét từ góc độ mối quan hệ mật thiết đến lợi ích của các nhóm khác nhau trong xã hội

Không tồn tại một dư luận xã hội không phản ánh những nhu cầu- lợi ích cụ thể của các nhóm xã hội cụ thể dù là tích cực hay tiêu cực, phản đối hay tán thành thì nguyên nhân cũng đều có thể tìm thấy ở nhu cầu- lợi ích của từng nhóm xã hội cụ thể Những nhu cầu ấy có thể xuất phát từ việc bảo vệ lợi ích của nhóm, sự tồn tại của các giá trị trong nhóm, hay đảm bảo sự bền vững của các mối quan hệ trong nhóm

Ví dụ như khi dư luận xã hội lên tiếng về các vụ việc xảy ra đối với các vụ tham nhũng gần đây với thái độ đồng tình với các chủ trương của Chính phủ trong việc giải quyết dứt khoát, không tránh né dù đối tượng tham nhũng giữ cương vị, trọng trách cao đến đâu, cũng có nghĩa rằng nhu cầu công bằng xã hội được nhiều nhóm xã hội ủng hộ; hoặc như việc tăng giá gaz, xăng dầu được mọi người chú ý vì nó đụng chạm đến mục đích kinh tế

Lợi ích vật chất được nhận thức rõ nét khi các hiện tượng diễn ra trong xã hội có liên quan chặt chẽ đến hoạt động kinh tế và sự ổn định cuộc sống của đông đảo người dân

Ví dụ như : các chủ trương của Đảng và Nhà nước về khoán nông nghiệp, về cải cách chế độ tiền lương có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân Chẳng hạn như trong năm 2009 Nhà nước đã nhiều lần điều chỉnh giá xăng, dầu cho phù hợp với bối cảnh thị trường Đây là những ví dụ rất sinh động cho mối liên quan này

Lợi ích tinh thần được đề cập đến khi các vấn đề đang diễn ra đụng chạm đến hệ thống các giá trị chuẩn mực xã hội, các phong tục tập quán, khuôn mẫu hành vi ứng xử văn hóa của cộng đồng xã hội hoặc của cả một dân tộc Ví dụ như những năm trước đây cuộc chiến tranh do Mỹ và NATO phát động chống lại Liên bang Nam tư đã gây ra dư luận phản đối mạnh mẽ trên thế giới Không chỉ bởi những thiệt hại đối với người dân Nam tư mà còn bởi sự nhận thức đông đảo của người dân thế giới về một nguy cơ tiềm tàng của chủ nghĩa đế quốc và thực dân mới núp dưới chiêu bài “ can thiệp nhân đạo”, tạo ra một thứ tiền lệ nguy hiểm cho các cuộc can thiệp sau này Nhưng năm 2007, với lí

do nghi ngờ Irắc sản xuất vũ khí hạt nhân nguyên tử, Mỹ lại gây chiến với Irắc và điều

này đã khiến cho dư luận thế giới rất bất bình ngay cả đối với những người dân nước

Mỹ Điều này cho thấy sức mạnh của dư luận xã hội rất lớn Ở Việt Nam những năm gần đây trong giới trẻ xuất hiện tình trạng “sống thử” Hiện tượng này ngay lập tức bị dư luận lên án vì nó ảnh hưởng đến thuần phong mĩ tục, nếp sống văn hóa truyền thống lâu đời của người phương Đông Ở đây dư luận xã hội đã phản đối không chỉ tình trạng này

mà còn phản đối trào lưu của giới trẻ hiện nay coi nhẹ các giá trị truyền thống của cha, ông, sống buông thả

Ngay trong bản thân mình thì lợi ích mới chỉ là điều kiện để thúc đẩy việc tạo ra dư luận xã hội Điều kiện đủ ở đây phải là sự nhận thức của các nhóm xã hội về lợi ích của mình và mối quan hệ giữa chúng với các sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội đang diễn

ra Chỗ này có hai điểm cần lưu ý:

- Bản thân nhận thức về lợi ích là một tiến trình biến đổi và phát triển giữa tính

cá nhân và tính xã hội; giữa tính vật chất và tính tinh thần; giữa tính trước mắt

và tính lâu dài

- Quá trình trao đổi, thảo luận ý kiến để dẫn đến dư luận xã hội là quá trình giải quyết mâu thuẫn lợi ích Trong công việc này, nhóm xã hội nào có tổ chức tốt thành lực lượng thì nhóm đó sẽ thành công hơn trong công việc bảo vệ quan điểm, lợi ích của mình và ngược lại

2.3 Tính lan truyền

Một trong những đặc điểm cơ bản của dư luận xã hội là tính lan truyền Dư luận xã hội là sản phẩm của tư duy phán xét, là sự thể hiện quan điểm, thái độ của các cá nhân trước các hiện tượng pháp lý Dư luận xã hội được coi như một biểu hiện của hành vi tập thể, một hiện tượng được các nhà xã hội học rất quan tâm Cơ sở của bất kỳ một hành vi tập thể nào cũng là hiệu ứng phản xạ quay vòng, trong đó khởi điểm từ một cá nhân hay nhóm nhỏ sẽ gây nên chuỗi các kích thích của các cá nhân khác, nhóm khác Để duy trì được chuỗi kích thích này luôn cần có các nhân tố tác động lên cơ chế hoạt động tâm lý của cá nhân và nhóm Dư luận xã hội lan truyền bằng các kênh giao tiếp: kênh giao tiếp trực tiếp như cá nhân trực tiếp truyền đi hoặc thông qua kênh giao tiếp gián tiếp qua các

phương tiện thông tin đại chúng Đối với dư luận xã hội các nhân tố tác động đó có thể

là các thông tin bằng các hình ảnh, âm thanh sống động trực tiếp có tính thời sự Dưới tác động của các luồng tin này, các nhóm công chúng khác nhau sẽ cùng được lôi cuốn vào quá trình bày tỏ sự quan tâm của mình thông qua các hoạt động trao đổi, bàn bạc, tìm kiếm thông tin, cùng chia sẻ trạng thái tâm lí của mình với người xung quanh Đặc biệt là đối với các sự kiện lớn của đất nước như tình trạng chiến tranh; các cuộc bầu cử; hay các sự kiện vượt bên ngoài hoạt động sống và làm việc bình thường của con người như các vụ tôi phạm nguy hiểm, nạn hạn hán, lũ lụt Chúng ta có thể theo dõi và ghi nhận được ảnh hưởng của các luồng thông tin đến các hành động quan tâm của công chúng Khi đó, sự hình thành mạnh mẽ và lan truyền nhanh chóng của dư luận xã hội được thể hiện rõ nét Dư luận xã hội lan truyền càng rộng thì càng có xu hướng thống nhất về nội dung các phán xét, đánh giá, càng làm cho mọi người trong xã hội nhận thức sâu sắc

Ví dụ như: Trong vụ công ty Vê Đan xả nước thải ra sông Thị Vải vụ việc được phát hiện và đầu tiên nó thu hút được sự quan tâm của người dân khu vực xung quanh bị ảnh hưởng trực tiếp, của các cấp chính quyền mà khi báo chí lên tiếng, các nhà chức trách lên tiếng và dư luận cả nước cũng lên tiếng Khi một vụ án liên quan đến bạo lực trẻ em thì nó sẽ là mối quan tâm không chỉ của các cơ quan pháp luật mà còn là của nhiều nhóm dư luận khác nữa của báo chí, của cơ quan bảo vệ trẻ em

2.4 Tính bền vững tương đối và tính dễ biến đổi.

Dư luận xã hội vừa có tính bền vững tương đối lại vừa có tính dễ biến đổi Hai tính chất này tưởng như mâu thuẫn với nhau nhưng tùy vào tính chất của sự kiện hiện tượng

mà dư luận xã hội bộc lộ Có những dư luận xã hội chỉ qua một đêm là thay đổi, nhưng cũng có những dư luận xã hội qua hàng thập niên vẫn không thay đổi Tính bền vững của dư luận xã hội phụ thuộc vào nhiều yếu tố Đối với những sự kiện, hiện tượng hay các quá trình quen thuộc, dư luận xã hội thường rất bền vững

Ví dụ như sự đánh giá rất cao của dư luận xã hội về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, về vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công cuộc giải phóng dân

tộc Việt Nam, về tầm quan trọng của sự nghiệp đổi mới, chính sách khoán nông nghiệp tới nay vẫn không thay đổi Trái lại với sự bền vững ấy khi cái mới ra đời lúc đầu chỉ được số ít thừa nhận và nó dễ bị phản đối.Ví dụ như trước một trận bóng đá của đội tuyển chủ nhà dư luận xã hội bày tỏ thái độ rất tin tưởng vào khả năng của đội nhà nhưng khi đội chủ nhà bị thua thì dư luận xã hội sẽ chỉ trích, phê phán, tức giận Nhưng

ý kiến của đa số nhanh chóng, dễ dàng thay đổi khi cái mới vươn lên khẳng định mình trong cuộc sống

Ví dụ như khi các nước trên thế giới vào cuộc để bảo vệ môi trường thì lúc đó chúng

ta vẫn chưa nhận thức rõ được ảnh hưởng to lớn của việc làm ô nhiễm môi trường Đến hiện nay khi vấn đề ô nhiễm đang ngày càng trở lên trầm trọng thì nước ta mới bắt đầu tiến hành hoạt động để giáo dục ý thức người dân bảo vệ môi trường Hiện nay vấn đề ô nhiễm môi trường được dư luận xã hội rất quan tâm Vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm cũng vậy, ban đầu nó không được nhiều sự quan tâm của dư luận nhưng khi ngày càng

có nhiều căn bệnh liên quan đến việc thiếu ý thức trong vệ sinh an toàn thực phẩm thì nó lại trở thành vấn đề nóng của xã hội Và đương nhiên, không phải lúc nào dư luận xã hội cũng đúng, không phải lúc nào ý kiến của số đông cũng là chính xác

Tính biến đổi của dư luận xã hội được xem xét trên hai bình diện sau:

- Biến đổi theo không gian và môi trường văn hóa: Sự phán xét đánh giá

của dư luận xã hội về bất kỳ sự kiện, hiện tượng, hay quá trình xã hội nào cũng phụ thuộc vào hệ thống giá trị, chuẩn mực đang tồn tại trong nền văn hóa của cộng đồng người Với cùng một sự việc, sự kiện xảy ra, dư luận xã hội của các cộng đồng người khác nhau lại thể hiện sự phán xét khác nhau Ví dụ , hiện tượng tảo hôn, chế độ đa thê lại là hiện tượng bình thường tại các nước khu vực Trung đông, Nam Sahara (Châu Phi) hay Ấn Độ, nhưng sẽ gặp phải sự phản ứng gay gắt tại nhiều nước ở châu Âu, Bắc Mỹ, Đông nam Á Trong khi đó quan hệ tình dục ngoài hôn nhân lại dễ dàng được chấp nhận ở châu Âu, Bắc Mỹ mà lại bị phản đối mạnh mẽ, thậm chí bị trừng phạt theo luật lệ tôn giáo ở Trung đông

- Biến đổi theo thời gian: Cùng với sự phát triển của xã hội, nhiều giá trị, chuẩn

mực văn hóa, phong tục tập quán biến đổi ngay trong cùng một nền văn hóa –xã hội, dẫn đến sự thay đổi trong cách nhìn nhận, đánh giá của dư luận xã hội Trong thời kỳ bao cấp trước đây, khi nhà nước chịu trách nhiệm chu cấp và đảm bảo cuộc sống tối thiểu cho người dân thì các hoạt động buôn bán, kiếm lời cho cá nhân bị xã hội lên án mạnh

mẽ và quy kết thành tội đầu cơ, tích trữ Còn trong thời kỳ kinh tế thị trường hiện nay thì

dư luận xã hội đã thay đổi quan niệm các hoạt động đó không còn bị đánh giá là tiêu cực

mà được cho là hoạt động kinh doanh thương mại bình thường Nói như thế không có nghĩa là dư luận xã hội không cảnh giác với những trường hợp đặc biệt, khẩn cấp như việc đầu cơ tích trữ lương thực để bán kiếm lời sau những vụ bão lụt, mất mùa Khi các hoạt động này mang tính trục lợi và gây thiệt hại cho người dân, loại hành vi đó cấu thành tội đầu cơ được quy định trong Bộ luật hình sự năm 1999( sửa đổi bổ sung năm 2009)

Phụ thuộc vào bối cảnh cụ thể, dư luận xã hội còn biến đổi theo đối tượng của các phán xét, đánh giá khi công chúng phát hiện thêm các mối liên quan giữa đối tượng ban đầu với các sự kiện, hiện tượng, quá trình diễn ra kèm theo nó Mặt khác, xuất phát từ các phán xét đánh giá bằng lời, dư luận xã hội có thể chuyển hóa thành các hành động mang tính tự phát hoặc có tổ chức để thể hiện thái độ đồng tình hay phản đối của mình Một mặt, dư luận xã hội cực lực lên án, đòi xử lý nghiêm minh( thể hiện bằng các ý kiến) các vụ tội phạm tấn công vào các chiến sĩ công an khi đang thi hành nhiệm vụ Mặt khác chính người dân đã tích cực quyên góp từ thiện( thể hiện bằng hành động để

hỗ trợ một phần cho gia đình của những chiến sĩ công an đã dũng cảm hi sinh trong khi làm nhiệm vụ)

Không chỉ thể hiện ra bên ngoài, dư luận xã hội về những vấn đề đời sống xã hội có thể ở trạng thái tiềm ẩn, không bộc lộ bằng lời (dư luận của đa số im lặng) Trong những

xã hội thiếu dân chủ, dư luận xã hội đích thực thường tồn tại dưới dạng tiềm ẩn Trong

xã hội cũng thường có dư luận xã hội tiềm ẩn về những sự việc, sự kiện sắp tới, chưa xảy ra hiện thời chưa cấp bách