Mồ mảvà trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Để góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung và bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả nói riêng, nâng cao hiệu quả trong thực tiễn áp d

MỤC LỤC

Trang

A. LỜI NÓI ĐẦU……… 1

B. NỘI DUNG………. 2

1. Một số vấn đề lý luận chung về bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả……… 2

1.1. Một số khái niệm……… 2

1.1.1. Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng……… 2

1.1.2. Khái niệm mồ mả……… 2

1.1.3. Khái niệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả………… 3

1.2. Tính chất đặc biệt của bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả………

. 3 2. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả…… 4

2.1. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả……… 4

2.1.1. Có thiệt hại xảy ra……… 4

2.1.2. Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật……… 5

2.1.3. Mối quan hệ nhân quả……… 7

2.1.4. Người gây thiệt hại có lỗi……… 9

2.2. Xác định thiệt hại……… 12

C. KẾT LUẬN……… 14

D. DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 15

LỜI NÓI ĐẦU

Trong tình hình phát triển kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, việc

mở rộng hạ tầng cơ sở theo hướng mở rộng những khu công nghiệp, hệ thống giao thông, sân bay, bến cảng…là yếu tố tất yếu Cùng với quá trình công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc mở rộng các cơ sở sản xuất, kinh doanh hiện nay xuất hiện nhiều trường hợp các chủ thể đã xâm phạm đến mồ

mả của người khác Những trường hợp xâm phạm mồ mả của người khác không còn là trường hợp cá biệt mà những năm gần đây đã xảy ra khá phổ biến Vấn đề xác định trách nhiệm pháp lý đặt ra khi có hành vi xâm phạm mồ

mả là vấn đề dần được quan tâm không chỉ dưới góc độ quy định của pháp luật mà còn trong việc áp dụng pháp luật

Để góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung và bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả nói riêng, nâng cao hiệu quả trong thực tiễn áp dụng, em xin chọn đề tài: ‘‘Mồ mả

và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả’’

NỘI DUNG

1 Một số vấn đề lý luận chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả.

1.1. Khái niệm liên quan

1.1.1. Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại là một loại trách nhiệm pháp lý phát sinh dựa trên các điều kiện do pháp luật quy định khi một chủ thể có hành vi gây thiệt hại cho khách thể mà pháp luật bảo vệ, theo đó người gây thiệt hại

sẽ phải bồi thường thiệt hại mà mình gây ra cho người khác

1.1.2. Khái niệm mồ mả

Khái niệm ‘‘mồ mả’’ là khái niệm ghép của hai khái niệm ‘‘mồ’’ và

‘‘mả’’ Có thể hiểu ‘‘mả’’ là nơi táng thi hài còn ‘‘mồ’’ là nơi táng hài cốt của một người Bộ luật Dân sự năm 2005 đã không bóc tách hai khái niệm này mà ghép chung thành khái niệm ‘‘mồ mả’’

Mồ mả và thi thể có mối liên hệ mật thiết với nhau, nhưng không thể đồng nhất hai khái niệm này Mồ mả là vật chứa đựng thi thể, hài cốt Ngược lại, một vật chất chỉ được coi là mồ mả khi nó chứa đựng thi thể, hài cốt

Bộ luật Dân sự năm 2005 không quy định một cách cụ thể và phân biệt khái niệm mồ mả với hài cốt Nhưng chúng ta có thể hiểu sự phân biệt này đã được pháp luật quy định tại Điều 246 Bộ luật Hình sự về ‘‘Tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt’’ khi phân biệt ba cụm từ ‘‘thi thể’’, ‘‘hài cốt’’, ‘‘mồ mả’’

Theo khái niệm chung, mồ mả là nơi chôn cất người chết Việc chôn cất được thực hiện theo phong tục tập quán Mỗi địa phương có cách thức xây

mồ mả, hoặc cất giữ hài cốt của người chết khác nhau

Như vậy, có thể hiểu về khái niệm mồ mả như sau: ‘‘Mồ mả là dạng

vật chất được sử dụng với mục đích chôn cất thi thể, hài cốt của người chết’’.

1.1.3. Khái niệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Qua việc phân tích khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và khái niệm mồ mả, có thể thấy hành vi trái pháp luật của các chủ thể phải nhất định xâm phạm tới nơi chôn cất thi hài, xương cốt của người chết sẽ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Giả sử có hành vi vi phạm các cam kết, thỏa thuận liên quan đến xây cất, trùng tu mồ mả giữa một chủ thể nhất định đối với những người có quyền đối với mồ mả thì đây là trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo hợp đồng Hành vi xâm phạm mồ mả luôn luôn là hành vi thể hiện dưới dạng hành động và có lỗi của người xâm phạm

Như vậy, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một

loại trách nhiệm pháp lý, theo đó người có hành vi trái pháp luật xâm phạm tới mồ mả phải bồi thường thiệt hại do hành vi của mình gây ra.

1.2. Tính chất đặc biệt của bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một chế định dân sự đặc biệt, đây không chỉ là nghĩa vụ dân sự thông thường chứa đựng các quy phạm pháp luật mà còn ẩn chứa ‘‘quy phạm đạo đức’’ Bởi khách thể trong quan hệ bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả không chỉ là vật chất thông thường

mà còn chứa đựng các yếu tố đạo đức

Mồ mả là một loại tài sản đặc biệt vừa chứa đựng lợi ích vật chất (các chi phí vật chất nhất định để xây dựng mồ mả đó), vừa chứa đựng các yếu tố

về mặt tâm linh, tinh thần

Bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là việc yêu cầu chủ thể xâm phạm mồ mả phải thực hiện nghĩa vụ bằng một khoản tiền nhất định Như vậy, bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một loại trách nhiệm liên quan đến sự dịch chuyển tài sản từ bên gây thiệt hại sang bên bị thiệt hại

2. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

2.1. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm

mồ mả

Xác định căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại nói chung

và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả nói riêng là việc làm cần thiết để xây dựng trách nhiệm bồi thường thiệt hại và mức bồi thường

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh khi thỏa mãn các căn cứ

do pháp luật quy định Bộ luật Dân sự năm 2005 không quy định cụ thể các điều kiện làm phát sinh trách nhiệm Tuy nhiên, chúng ta có thể dựa trên cơ

sở phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại được đề cập tại Điều 307 và Điều 604 Bộ Luật dân sự năm 2005 Theo đó thì có 4 căn cứ làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả nói riêng, đó là các căn cứ sau:

- Có thiệt hại xảy ra;

- Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật;

- Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra;

- Có lỗi của người gây ra thiệt hại

Những điều kiện này phải được xem xét trong mối quan hệ biện chứng, thống nhất và đầy đủ

2.1.1. Có thiệt hại xảy ra

Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại do mồ mả bị xâm phạm thì thiệt hại cũng là yếu tố đầu tiên được xác định, điều này được thể hiện rõ tại Điều

629 Bộ Luật dân sự năm 2005: ‘‘Cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác gây thiệt hại đến mồ mả của người khác phải bồi thường thiệt hại’’ Thiệt hại do hành

vi xâm phạm mồ mả gồm những thiệt hại như:

• Thiệt hại do mồ mả bị sạt lún

• Thiệt hại do mồ mả bị san lấp

• Thiệt hại do một phần mồ mả bị xâm phạm như hỏng bia ghi tên người chết, gây nhầm lẫn cho người thân thích của người chết…

Như vậy, thiệt hại trong bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là những tổn thất vật chất thực tế tính được thành tiền do việc xâm phạm đến mồ

mả, đấy là yếu tố quan trọng cấu thành nên trách nhiệm bồi thường thiệt hại

do mồ mả xâm phạm

2.1.2. Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật

Hành vi trái pháp luật là những xử sự cụ thể của con người được thể hiện thông qua hành động hoặc không hành động trái với quy định của pháp luật

Quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản là một quyền tuyệt đối của công dân, tổ chức Mọi người đều phải tôn trọng những quyền đó của chủ thể khác, không được thực hiện bất cứ hành vi nào “xâm phạm” đến các quyền tuyệt đối đó Bởi vậy, Điều 609 Bộ Luật dân sự năm

2005 quy định về thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm Việc “xâm phạm” mà gây thiệt hại có thể là hành vi vi phạm pháp luật hình sự, hành chính, dân sự,

kể cả những hành vi vi phạm đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, vi phạm những quy tắc sinh hoạt trong từng cộng đồng dân cư

Hành vi gây thiệt hại về mồ mả thể hiện dưới dạng hành động:

- Xâm phạm trực tiếp đến mồ mả: di chuyển vị trí mồ mả mà không được sự đồng ý của thân nhân người chết; đào bới mồ mả, khai quật mồ mả trái ý chí của người thân thích của người chết và không đúng quy định của pháp luật

- Hành vi đổ phế thải, phế liệu, các chất phế thải, uế tạp lên ngôi mộ

- Hành vi gây nhầm lẫn đối với người thân thích của người chết: san lấp mồ mả của người chết, làm mất dấu tích của ngôi mộ khiến không thể xác định được

vị trí ngôi mộ đó, thay đổi tấm bia ghi tên người chết…

- Hành vi xâm phạm đến không gian, hình dáng ngôi mộ, tường rào bao bọc xung quanh ngôi mộ

Ở nước ta còn tồn tại thực trạng tín ngưỡng, tư tưởng duy tâm của nhiều người trong việc lựa chon vị trí mai táng người chết Vị trí mai táng người chết được lựa chọn rất cẩn trọng nhưng thiếu cơ sở khoa học Do cố ý lựa chọn phần đất theo “hướng tốt” nên nhiều trường hợp đã có hành vi chiếm đoạt vị trí có mồ mả và diện tích đất sử dụng để chôn cất người thân của mình

Cấu trúc vật chất được xây dựng xung quanh ngôi mộ với mục đích bảo

vệ ngôi mộ tránh bị biến dạng được xem là phần không tách rời của ngôi mộ Đặc biệt những ngôi mộ được xây dựng trên đồi núi, việc xâm phạm tới tường rào xung quang ngôi mộ là một trong những nguyên nhân gây thiệt hại tới mồ mả

Những hành vi sau không bị coi là xâm phạm mồ mả và không phải bồi thường: những hành vi của cơ quan chức năng có thẩm quyền theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, như: khai quật mộ để khám nghiệm tử thi, di dời ngôi mộ theo quyết định khi thân nhân người chết không chịu di dời, đưa mộ liệt sỹ về nghĩa trang liệt sỹ…

Ngoài ra, khi xác định hành vi xâm phạm mồ mả, cần phải phân biệt với những hành vi không bị coi là xâm phạm mồ mả như hành vi bịa đặt những tin tức thất thiện gây tổn hại đến danh dự của người có mồ mả, tạo ra những dư luận không có lợi hoặc làm giảm uy tín, danh dự của người có mồ mả; bịa đặt những giai thoại xung quanh ngôi mộ… Những hành vi đã nêu cũng thuộc trách nhiệm dân sự, nhưng không thuộc trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

2.1.3. Mối quan hệ nhân quả

Thiệt hại xảy ra là kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật hay ngược lại hành vi trái pháp luật là nguyên nhân gây ra thiệt hại Điều này được quy

định tại Điều 609 Bộ Luật Dân sự năm 2005 dưới dạng: “Người nào … xâm

phạm … mà gây thiệt hại … thì phải bồi thường” Ở đây chúng ta có thể thấy

hành vi đó Tuy nhiên, việc xác định mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra trong nhiều trường hợp rất khó khăn Do đó, cần phải xem xét, phân tích, đánh giá tất cả các sự kiện liên quan một cách thận trọng, khách quan và toàn diện Từ đó mới có thể rút ra được kết luận chính xác về nguyên nhân, xác định đúng trách nhiệm của người gây thiệt hại

Khi xem xét mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật xâm phạm mồ mả và thiệt hại xảy ra cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Nguyên nhân và kết quả mang tính khách quan, quan hệ nhân quả nằm trong bản thân sự vật, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người Các sự vật tác động lẫn nhau và sự tác động đó tất yếu gây nên biến đổi nhất định không phụ thuộc vào ý chí của con người Vì thế khi xem xét mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra phải đảm bảo tính khách quan, phải đặt trong mối liên hệ tất nhiên, nội tại của các hiện tượng chứ không được xác định quan hệ theo lối nhận xét chủ quan

- Mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều có nguyên nhân nhất định gây ra Không có hiện tượng nào không có nguyên nhân, chỉ có điều nguyên nhân đó đã được nhận thức hay chưa mà thôi Như vậy, không thể nói thiệt hại về mồ mả là không có nguyên nhân gây ra, nguyên nhân này cũng có thể

do yếu tố thiên nhiên hoặc hành vi của con người

- Nguyên nhân sản sinh ra kết quả nên nguyên nhân là cái có trước kết quả, được sinh ra trước kết quả Về nguyên tắc, nguyên nhân bao giờ cũng xảy ra trước kết quả trong khoảng thời gian xác định và phải là nguyên nhân trực tiếp hoặc nguyên nhân có ý nghĩa quyết định với thiệt hại xảy ra Hành vi trái pháp luật là nguyên nhân phát sinh thiệt hại, do đó luôn luôn phải xuất hiện trước thiệt hại về mặt thời gian, nếu không thỏa mãn điều kiện này thì chúng

ta có thể loại trừ ngay được khả năng tồn tại quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra hoặc chắc chắn xảy ra

- Cần phân biệt nguyên nhân và điều kiện, bởi điều kiện không sinh ra kết quả, nhưng nó cùng xuất hiện với nguyên nhân Việc xác định sai lầm hành vi nào

là nguyên nhân và hiện tượng nào là điều kiện sẽ dẫn đến việc xác định không đúng chủ thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả Nguyên nhân giữ vai trò có tính chất quyết định trong việc phát sinh ra kết quả, còn điều kiện là sự xác tác để kết quả xảy ra Trong mối quan hệ nhân quả, nguyên nhân là yếu tố quyết định còn điều kiện là yếu tố quan trọng dẫn đến kết quả

- Nguyên nhân sinh ra kết quả rất phức tạp, bởi vì nó còn phụ thuộc vào những điều kiện và hoàn cảnh khác nhau Một nguyên nhân có thể gay ra nhiều kết quả khác nhau tùy thuộc vào điều kiện cụ thể, ví dụ: A có thể dùng gậy phá

mồ mả của B, nếu mồ mả của B mới xây kiên cố bằng bê tông, A chỉ đánh hỏng được một phần nhỏ của ngôi mộ, nhưng nếu ngôi mộ B đã xây từ lâu, không còn kiên cố thì có thể sẽ bị A hủy hoại…; và một kết quả cũng có thể

do nhiều nguyên nhân gây ra, ví dụ: thiệt hại về mồ mả có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau như: bão, lũ, động đất, do tác động của con người…

- Một kết quả có thể do nhiều nguyên nhân sinh ra Những nguyên nhân này có vai trò khác nhau đối với việc hình thành kết quả Vì vậy, trong khi xem xét nguyên nhân gây ra thiệt hại về mồ mả, ta cần phải phân loại các nguyên nhân, tìm ra nguyên nhân cơ bản, nguyên nhân chủ yếu với nguyên nhân thứ yếu dẫn đến việc phát sinh thiệt hại Các nguyên nhân này không tồn tại một cách độc lập mà kết hợp với nhau làm phát sinh hậu quả Nếu thiếu một trong các nguyên nhân đó thì thiệt hại không xảy ra

Xét về mặt lí luận cũng như thực tiễn thì trong mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra thì hành vi trái pháp luật giữ vai trò là nhân tố quyết định llàm phát sinh thiệt hại Khi xem xét mối quan hệ nhân quả và hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra để xác minh trách nhiệm

bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả, chúng ta cần phải đảm bảo được tính khách quan vốn có quy luật của sự việc, hiện tượng chứ không thể căn cứ vào sự ngẫu nhiên nào đó

Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm pháp luật xâm phạm mồ

mả và thiệt hại xảy ra là mối quan hệ tất nhiên, tuân theo quy luật khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người

Việc phân tích, đánh giá tất cả các sự kiện có liên quan một cách thận trọng, khách quan và toàn diện có thể kết luận chính xác về nguyên nhân, từ

đó xác định đúng kết quả buộc người có hành vi gây thiệt hại phải bồi thường Làm tốt được điều này sẽ giúp cho những người làm công tác xét xử có thể đưa ra kết luận chính xác về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây thiệt hại tới mồ mả

2.1.4. Người gây thiệt hại có lỗi

Lỗi là thái độ tâm lý của con người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra được biểu hiện dưới dạng hình thức lỗi cố ý hoặc vô ý

Người thực hiện hành vi gây thiệt hại cho cá nhân, pháp nhân và tổ chức bị coi là có lỗi nếu hành vi đó là kết quả của sự lựa chọn của họ trong khi họ có đủ điều kiện khách quan và chủ quan để lựa chọn và thực hiện xử

sự gây thiệt hại cho xã hội hoặc xử sự phù hợp với lợi ích của xã hội Trong trường hợp này, chủ thể có đủ điều kiện về mặt lý trí và ý chí để lựa chọn quyết định và thực hiện xử sự gây thiệt hại cho xã hội, thay vì thực hiện hành

vi không gây thiệt hại Như vậy, lỗi chỉ đặt ra khi chủ thể có khả năng xử sự phù hợp với xã hội nhưng chủ thể đã không lựa chọn khả năng này mà lựa chọn việc thực hiện hành vi trái pháp luật, gây thiệt hại cho xã hội