Các hình thức chế tài và vấn đề miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng thương mại

Nhưng xuất phát từ đặc điểm yêu cầu của hoạt động thương mại, một số vấn đề về hợp đồng về hợp đồng trong thương mại được quy định trong các lĩnh vực cụ thể, có tính chất của sự phát tri

Đất nước Việt Nam bước sang nền kinh tế thị trường thiết lập nền tảng pháp lý của quyền tự do kinh doanh, quan hệ thương mại, đầu tư do đó phương thức chủ yếu được xác lập thông qua quan hệ hợp đồng Sự thỏa thuận, thống nhất ý chí một cách tự nguyện, bình đẳng giúp cho các bên củng cố cơ hội tìm kiếm lợi nhuận

và thực hiện các mục tiêu nghề nghiệp của mình Pháp luật hợp đồng với sứ mệnh là nền tảng pháp lý của mọi

sự thỏa thuận tự nguyện đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập các quan hệ hợp đồng bình đẳng, an toàn cùng có lợi cho các tổ chức, cá nhân Nếu một bên có hành vi vi phạm gây thiệt hại cho bên kia thì phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi Việc quy định các hình thức chế tài trong thương mại có ý nghĩa quan trong nhằm đảm bảo ổn định các quan hệ hợp đồng, trật tự pháp luật, khôi phục lợi ích của bên bị vi phạm, giáo dục ý thức pháp luật về hợp đồng cho các chủ thể kinh doanh trong quá trình đất nước gia nhập Tổ chức thương mại

thế giới WTO Do vậy, nhóm đã lựa chọn đề tài “ Các hình thức chế tài và vấn đề miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng thương mại” để nghiên cứu trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành, các tài liệu và thực

tiễn áp dụng các hình thức chế tài trong thương mại trong thời gian qua

thương mại

1 Khái quát về hợp đồng và hợp đồng thương mại

Hợp đồng là tập hợp những cam kết được pháp luật thừa nhận và bảo vệ: Như chúng ta đã biết chế định hợp đồng luôn tôn trọng sự tự do giao kết của các bên, và trong sự tự do giao kết đó luôn phải giới hạn trong khuôn khổ của pháp luật Ở đây chúng ta có thể hiểu rằng pháp luật chỉ bảo vệ những cam kết không xâm hại đến trật tự pháp luật, trật tự công cộng Việc hình thành các hạn chế của nguyên tắc tự do trong ký kết hợp đồng xuất phát từ việc bảo vệ trật tự công cộng và lợi ích chung của xã hội Vì vậy, pháp luật sẽ bảo vệ quyền và lợi ích các bên song lợi ích này phải không được xâm hại đến trật tự và lợi ích công cộng

Chế định trong hợp đồng mang tính bắt buộc chung song cũng hết sức linh hoạt, mềm dẻo Hiện nay ở Việt Nam pháp luật chưa đưa ra định nghĩa về hợp đồng thương mại mà chỉ định nghĩa về hợp đồng dân sự

Theo Điều 388 Bộ luật dân sự năm 2005 (BLDS 2005) thì “Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về

việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự” Như vậy dựa trên quy định của BLDS thì

quyền và nghĩa vụ dân sự theo hợp đồng dân sự được hiểu là bao gồm cả các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ các quan hệ thương mại Mặt khác, khái niệm Hợp đồng dân sự trong BLDS 2005 được xem là khái niệm chung về hợp đồng trong lĩnh vực thương mại, đầu tư kinh doanh Nhưng xuất phát từ đặc điểm yêu cầu của hoạt động thương mại, một số vấn đề về hợp đồng về hợp đồng trong thương mại được quy định trong các lĩnh vực cụ thể, có tính chất của sự phát triển tiếp tục những quy định của luật dân sự truyền thống về hợp đồng (như chủ thể, hình thức, quyền và nghĩa vụ của các bên, chế tài và giải quyết tranh chấp hợp đồng…)

Dựa theo quy định hiện hành có thể nhận diện hợp đồng thương mại theo một số tiêu chí pháp lý sau

Về chủ thể của hợp đồng: hợp đồng này được thiết lập chủ yếu giữa các chủ thể kinh doanh (chủ yếu là thương nhân) Theo quy định của Luật Thương mại năm 2005 (LTM 2005) thì thương nhân bao gồm: các tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động kinh doanh kinh doanh một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh Có những quan hệ Hợp đồng thương mại lại đòi hỏi các bên đều phải là thương nhân, có những hợp đồng thương mại chỉ đòi hỏi ít nhất một bên là thương nhân như: hợp đồng ủy thác mua bán hàng hóa, hợp đồng bảo hiểm…Mặt khác, có những hợp đồng thương mại không nhất thiết chủ thể hợp đồng phải là thương nhân như: hợp đồng giao kết giữa các chủ thể kinh doanh là những người bán hàng rong, kinh doanh lưu động, làm dịch vụ có thu nhập thấp (những chủ thể này họ không phải đăng ký kinh doanh, do đó họ không phải là thương nhân)

1

Về hình thức: hợp đồng thương mại được thiết lập dựa trên sự thỏa thuận của hai bên, có thể được thể hiện bằng văn bản, lời nói hoặc hành vi cụ thể Tuy nhiên, trong một số trường hợp, pháp luật quy định bắt buộc các bên phải thiết lập hợp đồng bằng hình thức văn bản hoặc hình thức khác có giá trị tương đương với văn bản như (hợp đồng đại lý thương mại, hợp đồng ủy thác mua bán hàng hóa )

Mục đích của hợp đồng thương mại là lợi nhuận: Dựa theo quy định tại khoản 3 Điều 1, LTM 2005

“hoạt động không nhằm mục đích sinh lợi của một bên trong giao dịch với thương nhân thực hiện trên lãnh thổ

nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong trường hợp bên thực hiện hoạt động không nhằm mục đích sinh lợi đó chọn luật áp dụng” thì sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh của LTM 2005 Từ quy định này chúng ta thấy

rằng, trong nhiều trường hợp , một bên của hợp đồng trong thương mại không có mục đích lợi nhuận những hợp đồng này về nguyên tắc không đương nhiên chịu sự điều chỉnh bởi những quy định của pháp luật thương mại

2 Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại

2.1 Khái niệm

Chế tài thương mại và chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất Tuy nhiên, thực tiễn pháp lý ở Việt Nam vẫn có cách nhận diện khác nhau về vấn đề này

 Theo nghĩa rộng: chế tài trong thương mại là những hình thức chế tài áp dụng với các tổ chức, cá nhân

có hành vi vi phạm trong lĩnh vực thương mại

Hành vi vi phạm ở đây là hành vi xâm phạm trái pháp luật đến lợi ích của đối tác, người tiêu dùng, xã hội và trật tự quản lý Nhà nước trong lĩnh vực thương mại, bao gồm:

Hành vi vi phạm được quy định tại điều 320 LTM 2005 Những vi phạm pháp luật này mang đặc điểm

chung là vi phạm chế độ quản lý Nhà nước trong lĩnh vực thương mại, xâm phạm trật tự quản lý hoạt động thương mại của Nhà nước thương nhân có thể bị áp dụng các chế tài như: chế tài dân sự, chế tài hành chính hoặc chế tài hình sự

Hành vi vi phạm hợp đồng thương mại Khi hợp đồng thương mại ký kết giữa các thương nhân có hiệu

lực, các cam kết trong hợp đồng có giá trị bắt buộc đối với các bên Nếu một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ đã thỏa thuận thì bị coi là vi phạm hợp đồng thương mại Ngoài ra đối với những điều khoản pháp lý bắt buộc đã được pháp luật quy định mà các bên có thể thỏa thuận hoặc không thỏa thuận trong hợp đồng (điều khoản thường lệ) các bên đều phải tuân thủ; việc các bên không thực hiện những điều khoản này sẽ bị coi là hành vi vi phạm hợp đồng thương mại và sẽ bị áp dụng chế tài Các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại bao gồm: buộc thực hiện hợp đồng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt

hại Như vậy, những hình thức chế tài được áp dụng trong các trường hợp này có thể là chế tài hành chính, chế

tài hình sự hoặc chế tài mang tính chất dân sự, tùy thuộc vào tính chất của từng loại hành vi vi phạm Về phạm

vi áp dụng, chế tài thương mại áp dụng đối với mọi hành vi vi phạm trong lĩnh vực thương mại Chủ thể quyết định áp dụng biện pháp chế tài là cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (cơ quan quản lý Nhà nước đối với chế tài hành chính, Tòa án đối với chế tài hình sự ) hoặc chính thương nhân bị vi phạm trong quan hệ hợp đồng

 Theo nghĩa hẹp, chế tài thương mại là hình thức chế tài áp dụng đối với các chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các cam kết theo hợp đồng, theo đó bên có hành vi vi phạm hợp đồng thương mại phải gánh chịu một hậu quả pháp lý bất lợi do hành vi vi phạm đó gây ra

Như vậy, chế tài thương mại (theo nghĩa hẹp) được LTM 2005 tiếp cận được hiểu đồng nghĩa với chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại Theo Điều 292, Luật Thương Mại 2005 các loại chế tài trong thương mại bao gồm: Buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm, buộc bồi thường thiệt hại, tạm ngừng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hợp đồng Các biện pháp khác do các bên thỏa thuận không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và tập quán thương

mại quốc tế Các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại được quy định cụ thể tại Mục I, chương VII, đối với các hành vi vi phạm pháp luật về thương mại quy định tại Chương VIII của Luật Thương Mại 2005

2.2 Đặc điểm của chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại

a Chế tài do vi phạm hợp đồng trong thương mại phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng.

b Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại là loại trách nhiệm pháp lý mang tính tài sản Trách nhiệm

do vi phạm hợp đồng trong thương mại được áp dụng khi có hành vi vi phạm hợp đồng và hợp đồng thương mại sẽ buộc bên vi phạm phải gánh chịu những hậu quả bất lợi về tài sản Yếu tố tài sản thể hiện ở cách thức bên vi phạm phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, đó là: thực hiện nghĩa vụ nộp phạt, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do đã không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ cam kết trong hợp đồng, buộc phải có những chi phí hợp lý cần thiết để thực hiện nghĩa vụ hợp đồng khi bên bị vi phạm áp dụng chế tài buộc thực hiện hợp đồng

c Cơ sở phát sinh chế tài do vi phạm hợp đồng trong thương mại là hành vi vi phạm hợp đồng thương mại Hành vi vi phạm được biểu hiện ở việc không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ các điều

khoản đã cam kết trong hợp đồng có hiệu lực pháp luật Trên thực tế, bên có hành vi vi phạm hợp đồng có bị áp dụng chế tài hay không còn phải phụ thuộc vào việc chứng minh có hội đủ các căn cứ xác định trách nhiệm hợp đồng đối với từng hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng

d Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại áp dụng trực tiếp với bên vi phạm Việc bên vi phạm hợp

đồng phải trực tiếp chịu trách nhiệm với bên bị vi phạm thể hiện ở các khía cạnh cơ bản sau: Bên vi phạm hợp đồng phải dùng tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền quản lý của mình để nộp tiền phạt hợp đồng hoặc bồi thường thiệt hại; khi bị áp dụng chế tài buộc thực hiện hợp đồng, bên vi phạm phải trực tiếp thực hiện nghãi vụ hợp đồng, phải dùng tài sản của mình để trang trải các chi phí sửa chữa, loại trừ khuyết tật của hàng hóa hoặc phải chấp nhận giảm giá hàng hóa; khi áp dụng chế tài tạm ngừng thực hiện hợp đồng, bên vi phạm phải thực hiện hợp đồng hay hủy hợp đồng, bên bị áp dụng và trực tiếp bị ảnh hưởng tới quyền và lợi ích cũng chính là bên vi phạm

e Chủ thể có quyền lựa chọn và quyết định áp dụng các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại là bên bị vi phạm trong quan hệ hợp đồng.

g Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại không nhất thiết là phải có sự hội tụ đầy đủ những điều kiện như đối với trách nhiệm pháp lý Để áp dụng các trách nhiệm do vi phạm hợp đồng có thể không nhất thiết

phải có đầy đủ các căn cứ như truy cứu các trách nhiệm pháp lý khác nhau Căn cứ để truy cứu trách nhiệm pháp lý tùy thuộc vào từng hình thức chế tài Việc vi phạm những nghĩa vụ đã tự nguyện cam kết thực hiện trong hợp đồng sẽ dẫn đến bên vi phạm phải chịu những chế tài do pháp luật quy định, chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại là một loại trách nhiệm pháp lý

2.3 Căn cứ áp dụng chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại

a Có hành vi vi phạm hợp đồng Hành vi vi phạm hợp đồng là căn cứ pháp lý để áp dụng đối với tất cả

các hình thức chế tài trong thương mại do vi phạm hợp đồng Biểu hiện cụ thể của hành vi vi phạm hợp đồng trong thương mại được nêu trong khoản 12 điều 3 LTM 20051

b Có thiệt hại thực tế xảy ra cho bên bị vi phạm Thiệt hại thực tế là những thiệt hại có thể tính được

thành tiền mà bên bị vi phạm hợp đồng phải gánh chịu (hàng hóa bị hư hỏng, mất mát, chi phí ngăn chặn hạn chế thiệt hại,…) bao gồm thiệt hại trực tiếp và thiệt hại gián tiếp

1 Xem khoản 12, khoản 13 điều 3 Luật Thương mại 2005

3

c Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại thực tế Mối quan hệ nhân quả giữa hành

vi vi phạm và thiệt hại thực tế xáy ra được hiểu là giữa hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại thực tế xảy ra có mỗi quan hệ nội tại, tất yếu Thiệt hại phát sinh là do kết quả tất yếu của sự vi phạm hợp đồng

d Có lỗi của bên vi phạm Lỗi của bên vi phạm hợp đồng là căn cứ bắt buộc phải có áp dụng đối với tất

cả các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng Ngoài các căn cứ trên ra, LTM 2005 còn bổ sung căn cứ áp dụng

đối với chế tài phạt vi phạm (phạt hợp đồng) phải có “sự thỏa thuận” của cá bên Khi có hành vi vi phạm xảy

ra, nếu các bên không có thỏa thuận về việc áp dụng chế tài phạt vi phạm thì bên bị vi phạm sẽ không được áp dụng chế tài này đối với bên bị vi phạm

II Nôi dung cơ bản của các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng trong thương mại và vấn đề miễn trách nhiệm hợp đồng

1 Các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng

1.1 Buộc thực hiện đúng hợp đồng

1.1.1 Khái niệm

Khái niệm buộc thực hiện đúng hợp đồng được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 297 LTM 2005, theo

đó: “Buộc thực hiện đúng hợp đồng là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm thực hiện đúng hợp đồng hoặc

dùng các biện pháp khác để hợp đồng được thực hiện và bên vi phạm phải chịu chi phí phát sinh” Hay nói

cách khác, buộc thực hiện hợp đồng là hình thức chế tài, theo đó bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng mua bán phải tiếp tục thực hiện hiện nghĩa vụ theo yêu cấu của bên bị vi phạm Biểu hiện cụ thể của việc áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm thực hiện đúng các nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc dùng các biện pháp khác để hợp đồng được thực hiện (tự sửa chữa khuyết tật của hàng hóa, thiếu sót của dịch vụ…) và bên vi phạm phải chịu phí tổn phát sinh Cần chú ý những trường hợp bên bị vi phạm và bên vi phạm thỏa thuận gia hạn thực hiện nghĩa vụ hoặc thỏa thuận thay thế nghĩa vụ này bằng nghĩa

vụ khác, không được coi là áp dụng chế tài buộc thực hiện dúng hợp đồng Trong nhiều trường hợp, tiền phạt hay bồi thường thiệt hại không thể thay thế lợi ích từ việc thực hiện hợp đồng đã ký kết của các bên

1.1.2 Căn cứ áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng

Căn cứ áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng bao gồm: Có hành vi vi phạm hợp đồng; Có lỗi của bên vi phạm

Việc các bên không thực hiện, thực hiện không đúng cam kết trong hợp đồng như: không giao hàng, giao hàng thiếu, giao hàng sai chất lượng… là cơ sở phát sinh chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng Bên có quyền lợi bị vi phạm chỉ có quyền buộc bên vi phạm thực hiện đúng hợp đồng nếu bên vi phạm có lỗi Như vậy, đối với hình thức chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng trong thương mại căn cứ áp dụng chỉ bao gồm hai căn cứ trên là đủ để bên vi phạm áp dụng đối với bên vi phạm Theo quy định tại Điều 296 Luật thương mại

2005, cho phép các bên kéo dài thời hạn thực hiện hợp đồng hoặc từ chối thực hiện hợp đồng trong trường hợp bất khả kháng Bên vi phạm không có quyền buộc bên vi phạm thực hiện đúng hợp đồng Ngay cả khi hết thời gian thực hiện hợp đồng được tính thêm khi có bất khả kháng, bên bị vi phạm cũng không thể áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng và không bên nào được quyền đòi bên kia bồi thường thiệt hại, bởi vì điều 296 không cho phép các bên được quyền từ chối thực hiện hợp đồng

1.1.3 Nội dung của chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng

Nội dung của chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng là việc bên bị vi phạm buộc bên vi phạm thực hiện đúng các nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc dùng các biện pháp khác để hợp đồng được thực hiện và bên vi phạm phải chịu chi phí tổn thất phát sinh

Khi bên vi phạm giao hàng thiếu, cung ứng dịch vụ không đúng hợp đồng, bên vi phạm có quyền yêu cầu bên vi phạm phải giao đủ hàng, cung ứng dịch vụ đúng theo thỏa thuận trong hợp đồng Nếu bên vi phạm giao hàng kém chất lượng, cung ứng dịch vụ không đúng hợp đồng, bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bên vi phạm loại trừ khuyết tật của hàng hóa, thiếu sót của dịch vụ hoặc giao hàng khác thay thế, cung ứng dịch vụ theo đúng hợp đồng Trường hợp bên vi phạm không thực hiện yêu cầu thực hiện đúng hợp đồng, bên vi phạm

có quyền mua hàng, nhận cung ứng dịch vụ của người khác theo đúng loại hàng hóa, dịch vụ ghi trong hợp đồng và bên vi phạm phải bù chênh lệch giá Bên bị vi phạm cũng có thể tự sửa chữa khuyết tật của hàng hóa, thiếu sót của dịch vụ và yêu cầu bên vi phạm phải trả các chi phí thực tế hợp lý.2 Bên có quyền lợi bị vi phạm trong quan hệ hợp đồng không chỉ là bên mua hàng mà còn có thể là bên bán hàng, khi giao hàng hóa, dịch vụ đúng cam kết tỏng hợp đồng nhưng không được tiếp nhận Bên vi phạm là bên mua thì bên bán có quyền yêu cầu bên mua trả tiền, nhận hàng hoặc thực hiện các nghĩa vụ khác của bên mua được quy định tại hợp đồng hoặc theo quy định của Luật Thương mại Đây là một bổ sung và là một điểm mới quan trọng của Luật Thương mại năm 2005 so với Luật Thương mại năm 1997 Để áp dụng biện pháp buộc thực hiện đùng hợp đồng, bên có quyên lợi bị vi phạm có thể gia hạn một thời gian hợp lý để bên vi phạm thực hiện nghĩa vụ Việc gia hạn này hoàn toàn do bên bị vi phạm quyết định trên cơ sở xem xét lợi ích của việc tiếp tục thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.3 Vì vậy, việc gia hạn để tiếp tục thực hiện hợp đồng nằm trong tiến trình áp dụng chế tài buộc thực hiện hợp đồng và hoàn toàn không phải là sự thỏa thuận lại về thời gian thực hiện hợp đồng giứa các bên Nếu các bên có thỏa thuận nào khác, trong thời gian áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng, bên có quyền lợi bị

vi phạm có quyền yêu cầu áp dụng chế tài phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại nhưng không được áp dụng chế tài khác (đình chỉ thực hiện hợp đồng, tạm ngừng thực hiện hợp đồng, hủy hợp đồng) Khi bên vi phạm không thực hiện chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng trong thời hạn mà bên bị vi phạm ấn định, bên bị vi phạm được áp dụng các chế tài khác để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình

Theo quy định của pháp luật, bên bị vi phạm quyết định áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng trước khi sử dụng các chế tài hợp đồng khác Bên bị vi phạm áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng trong những trường hợp mà việc kéo dài thời gian thực hiện hợp đồng không ảnh hưởng đến lợi ích kinh tế của mình Đối với những loại hàng hóa mang tính chất mùa vụ, phụ thuộc vào từng thời điểm trong năm (bánh tết, bánh trung thu, chăn đệm…) thì bên bị vi phạm không thể lựa chọn áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng nếu thời cơ tiêu thụ các loại sản phẩm đã hết So với các hình thức trách nhiệm khác, buộc thực hiện đúng hợp đồng là một biện pháp chế tài mang tính mềm dẻo, thiện chí và hiệu quả của nó có khả năng hạn chế thiệt hại

1.2 Phạt vi phạm

1.2.1 Khái niệm

Phạt vi phạm là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm phải trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng nếu trong hợp đồng có thỏa thuận, trừ các trường hợp miễn trách nhiệm quy định tại Điều 294, Luật

2 Xem điều 296 Luật Thương Mại 2005

3 Xem Điều 298 Luật Thương Mại 2005

5

thương mại 2005 Phạt hợp đồng là một chế tài tiền tệ, được áp dụng phổ biến đối với tất cả hành vi vi phạm các điều khoản của hợp đồng, không cần tính đến hành vi đó đã gây ra thiệt hại hay chưa gây ra thiệt hại So với chế tài “buộc thực hiện đúng hợp đồng”, chế tài phạt hợp đồng cứng rắn hơn và có chức năng chủ yếu là trừng phạt, phòng ngừa vi phạm hợp đồng, đề cao ý thức tôn trọng pháp luật nói chung và pháp luật hợp đồng nói riêng Mục đích chủ yếu mà bên bị phạm hướng tới khi áp dụng hình thức chế tài này không phải là “hành vi” giống như buộc thực hiện đúng hợp đồng mà là khoản tiền phạt mà bên vi phạm phải trả LTM 2005 quy định các bên có thể thỏa thuận về một khoản tiền phạt hợp đồng, nếu xảy ra vi phạm, bên bị vi phạm có quyền đòi khoản tiền phạt mà không được quyền đòi bồi thường thiệt hại

1.2.2 Căn cứ áp dụng chế tài phạt vi phạm

Căn cứ áp dụng chế tài phạt vi phạm, bao gồm: Hợp đồng có thỏa thuận về phạt vi phạm; Có hành vi vi phạm hợp đồng; Có lỗi của bên vi phạm hợp đồng

Theo LTM 2005, chế tài phạt vi phạm hợp đồng chỉ được áp dụng khi các bên “có sự thỏa thuận” trong hợp đồng Nếu hợp đồng không có sự thỏa thuận về phạt vi phạm thì bên bị vi phạm mất quyền đòi phạt vi phạm hợp đồng và chỉ có quyền đòi bồi thường thiệt hại Tuy nhiên, quy định này của LTM 2005 tỏ ra “cứng nhắc”, không phù hợp với xu hướng đề cao sự tự do ý chí của các bên trong quan hệ hợp đồng Hợp đồng không thỏa thuận về việc phạt vi phạm, nhưng sau đó các bên có thỏa thuận mới hoặc một bên thừ nhận vi phạm và chấp nhận mức phạt do bên bị vi phạm đưa ra thì không có lý do gì để không chấp nhận phạt vi phạm theo thỏa thuận của các bên Phạt hợp đồng được áp dụng phổ biến đối với các hành vi vi phạm hợp đồng Tuy vậy, có những vi phạm mà không có cá nhân, tổ chức nào đặt vấn đề áp dụng trách nhiệm đối với hành vi vi phạm đó, như: vi phạm điều khoản về giải quyết tranh chấp, điều khoản về trách nhiệm do vi phạm hợp đồng thương mại Khi đề cập đến căn cứ áp dụng chế tài phạt hợp đồng, LTM 2005 cũng không đề cập đến yếu tố lỗi Tuy nhiên, không có nghĩa là pháp luật đã cho phép áp dụng phạt hợp đồng đối với mọi hành vi vi phạm Điều đó cho thấy, lỗi vẫn là yếu tố cần thiết để áp dụng chế tài phạt vi phạm hợp đồng và các hình thức chế tìa khác trong trách nhiệm hợp đồng

1.2.3 Nội dung của chế tài phạt vi phạm

Nội dung của chế tài phạt vi phạm là bên bị vi phạm phải trả một khoản tiền nhất định Mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm do các bên thỏa thuận trong hợp đồng nhưng không vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp quy định tại điều

266 LTM 2005 Mức phạt do các bên thỏa thuận trong hợp đồng nhưng phải trong khuôn khổ giới hạn của pháp luật Giới hạn thứ nhất là mức phạt hoặc tổng mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, giới hạn thứ hai là mức phạt được tính trên giá trị nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm Vấn đề đặt ra, nếu các bên không thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng về mức phạt thì áp dụng phạt vi phạm được không? Vấn đề này trong thực thi pháp luật đang có nhiều quan điểm vận dụng trái ngược nhau Một số chuyên gia pháp lý cho rằng, nếu các bên có thỏa thuận về phạt vi phạm nhưng không thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng về mức phạt thì

cơ quan tài phán sẽ cân nhắc để áp dụng mức phạt tùy thuộc vào mức độ vi phạm và nguyên nhân của vi phạm nhưng tối đa không quá 8% nghĩa vụ bị vi phạm Theo nhóm, căn cứ vào điều 300 và điều 301 LTM 2005, nếu các bên có thỏa thuận về phạt vi phạm nhưng không thỏa thuận cụ thể trọng hợp đồng về mức phạt thì không đủ căn cứ để áp dụng chế tài phạt vi phạm (cơ quan tài phán không thể tự quyết định mức phạt trong giới hạn đã được pháp luật quy định), trừ trường hợp các bên có thói quen về vấn đề này trong hoạt động

Như vậy, theo quy định của LTM 2005, điều khoản phạt vi phạm hợp đồng thương mại chỉ đóng vai trò

là điều khoản tùy nghi, tức những điều khoản các bên có thể tự thỏa thuận với nhau và ghi trong hợp đồng khi chưa có quy định của pháp luật hoặc đã có quy định của pháp luật nhưng các bên được phép vận dụng linh hoạt vào hoàn cảnh thực tế của mình mà không trái pháp luật

1.3 Bồi thường thiệt hại

1.3.1 Khái niệm

Theo khoản 1 Điều 302 LTM 2005 “Bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm bồi thường những tổn thất

do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm” Bồi thường thiệt hại có chức năng chủ yếu là bồi

hoàn, bù đắp khôi phục lợi ích vật chất bị thiệt hại cho bên vi phạm Với mục đích này, bồi thường thiệt hại chỉ được áp dụng khi có thiệt hại xảy ra

1.3.2 Căn cứ áp dụng chế tài

Theo Điều 303 LTM 2005 thì để áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại phải hội đủ 4 căn cứ: Có hành vi

vi phạm hợp đồng; Có thiệt hại thực tế xảy ra; Hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại đó; Có lỗi của bên vi phạm

1.3.3 Nội dung của chế tài bồi thường thiệt hại

Nội dung của chế tài bồi thường thiệt hại là bên vi phạm phải trả cho bên bị vi phạm giá trị vật chất bị tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng của mình gây ra Về nguyên tắc, bên vi phạm phải “bồi thường toàn bộ” những thiệt hại vật chất cho bên vi phạm, không giới hạn bởi giá trị hợp đồng Tuy nhiên, các khoản thiệt hại đòi bồi thường phải nằm trong phạm vi được pháp luật ghi nhận

Khi áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại, cần lưu ý một số điểm sau đây: Điều 304 Luật TM 2005 quy

định “bên yêu cầu thiệt hại phải chứng minh tổn thất, mức độ tổn thất do hành vi vi phạm gây ra và khoản lợi

trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm” Như vậy, chỉ buộc bên vi

phạm phải bồi thường các thiệt hại mà bên bị vi phạm yêu cầu khi bên bị vi phạm phải có đầy đủ các căn cứ để chứng minh cho các tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng

lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm hợp đồng Bên yêu cầu bồi thường thiệt hại phải chứng minh mức

độ tổn thất do hành vi vi phạm gây ra khoản lợi trực tiếp mà mình đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm hợp đồng Phải xem xét bên bị vi phạm hợp đồng đã áp dụng các biện pháp hợp lý để ngăn chặn hạn chế tổn thất xảy ra hay không Nếu bên bị vi phạm không áp dụng biện pháp hạn chế mà để mặc cho tổn thất xảy ra thì bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm bớt giá trị bồi thường thiệt hại bằng mức tổn thất đáng lẽ có thể hạn chế được nếu bên bị vi phạm đã áp dụng biện pháp khắc phục theo quy định tại điều 305 LTM 2005 Khi áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại cũng cần lưu ý mối quan hệ giữa phạt hợp đồng và bồi thường thiệt hại Các bên có

quyền thỏa thuận về việc bên vi phạm không phải nộp tiền phạt vi phạm hợp đồng mà chỉ phải bồi thường thiệt

hại hoặc vừa phải nộp tiền phạt vi phạm hợp đồng và vừa phải bồi thường thiệt hại (điều 307 LTM 2005) Đối

với hành vi vi phạm nghĩa vụ thanh toán được quy định tại điều 306 LTM 2005 Cụ thể, sẽ áp dụng mức lãi suất

nào khi các bên có thỏa thuận trong hợp đồng về lãi suất chậm thanh toán Sẽ dễ dàng hơn trong trường hợp các bên có thỏa thuận mức lãi suất thấp hơn mức lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường (vì khi đó sẽ áp dụng theo mức thỏa thuận) Nhưng trường hợp mức các bên thỏa thuận cao hơn lãi suất nợ quá hạn trung bình thì sao? Theo nhóm, quy định về mức lãi suất nợ quá hạn trung bình chỉ áp dụng trong trường hợp các bên không

có thỏa thuận, còn nếu có thỏa thuận thì sẽ áp dụng theo mức thỏa thuận của các bên sẽ hợp lý bởi điều 306

7

LTM 2005 cho phép các bên được thỏa thuận khác với mức lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán

Pháp luật hợp đồng nói chung và pháp luật về hợp đồng thương mại nói riêng đều quy định theo hướng tôn trọng tối đa sự thỏa thuận của các bên, pháp luật chỉ can thiệp khi các bên không đạt được sự thỏa thuận hoặc có thỏa thuận nhưng vi phạm nội dung cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội Người ta chia bồi thường thiệt hại làm hai dạng: bồi thường thiệt hại có tính chất đền bù và bồi thường thiệt hại không có tính chất đền bù Xuất phát từ quyền tự do hợp đồng, các bên có quyền thỏa thuận trong hợp đồng về các hình thức hợp đồng, các bên có thể thỏa thuận trong hợp đồng về hình thức chế tài phù hợp với pháp luật Các bên có quyền thỏa thuận về việc bên vi phạm không phải nộp tiền phạt vi phạm hợp đồng mà chỉ phải bồi thường thiệt hại hoặc vừa phải nộp tiền phạt vi phạm hợp đồng, vừa phải bồi thường thiệt hại Theo LTM, trong trường hợp các bên của hợp đồng mua bán không thể thỏa thuận vi phạm thì bên bị vi phạm chỉ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại; trường hợp các bên có thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm có quyền áp dụng cả chế tài phạt vi phạm và cả chế tài bồi thường thiệt hại

1.4 Tạm ngừng, đình chỉ và hủy bỏ hợp đồng

1.4.1 Khái niệm

Tạm ngừng thực hiện HĐ (điều 308, điều 309 LTM 2005) là việc một bên hoãn lại việc thực hiện hợp

đồng đã ký khi có hành vi vi phạm hợp đồng xảy ra Khác với đình chỉ hợp đồng và hủy bỏ hợp đồng lúc này hợp đồng bị chấm dứt thì tạm ngừng thực hiện hợp đồng chỉ làm hoãn lại việc thực hiện hợp đồng của các bên, hợp đồng vẫn có hiệu lực và hợp đồng sẽ tiếp tục được thực hiện sau khi vi phạm đó được xử lý

Đình chỉ thực hiện hợp đồng (điều 310, điều 311 LTM 2005): Một bên có quyền đình chỉ (chấm dứt

thực hiện HĐ) khi xảy ra hành vi vi phạm mà các bên đã thỏa thuận là điều kiện đình chỉ hoặc một bên vi phạm

cơ bản nghĩa vụ của HĐ nhưng phải thông báo ngay cho bên kia biết

Huỷ bỏ hợp đồng (điều 312, điều 314, điều315 LTM 2005) là việc bãi bỏ hoàn toàn (hoặc một phần)

việc thực hiện nghĩa vụ ghi trong hợp đồng khi có hành vi vi phạm hợp đồng

1.4.2 Điểm giống giữa các hình thức này

Tạm ngừng, đình chỉ, hủy bỏ hợp đồng đều là các biện pháp được thực hiện khi có sự vi phạm hợp đồng của một hoặc cả hai bên dẫn đến việc hợp đồng không thể diễn ra như bình thường được Khi có hành vi vi phạm xảy ra, tức là một trong hay bên đã bị ảnh hưởng do sự vi phạm đó và họ có quyền yêu cầu bồi thường từ bên vi phạm Và nếu muốn thực hiện các biện pháp này trước hết phải xác định được vi phạm xảy ra, mối liên

hệ giữa hành vi vi phạm với hậu quả đã xảy ra, và phải báo trước cho bên vi phạm biết hậu quả pháp lý và biện pháp xử lý cho họ

1.4.3 Nội dung áp dụng và hậu quả pháp lý

1.4.3.1 Tạm ngừng thực hiện hợp đồng

Một bên có quyền tạm ngừng thực hiện hợp đồng khi xảy ra hành vi vi phạm mà các bên đã thỏa thuận

là điều kiện tạm ngừng thực hiện hợp đồng hoặc một bên vi phạm cơ bản nghĩa vụ của hợp đồng nhưng phải thông báo ngay cho bên kia biết Khi hợp đồng bị tạm ngừng thực hiện, hợp đồng vẫn còn hiệu lực Đây chính

là điểm khác biệt cơ bản giữa hủy bỏ hợp đồng, đình chỉ hợp đồng với tạm ngừng hợp đồng Thường thì vi phạm xảy ra trong hợp đồng bị tạm ngừng thường có mức độ thiệt hại nhỏ hơn mức độ thiệt hại của hai loại trên, hoặc đã được quy định trường hợp phải áp dụng trong hợp đồng Bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại Khi hành vi vi phạm xảy ra và gây thiệt hại cho một bên chủ thể thì bên bị hại có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại là đương nhiên và đây cũng chính là điểm giống với việc hủy bỏ hợp đồng và đình chỉ hợp đồng, tuy nhiên xác định mức độ bồi thường không phải bao giờ cũng giống nhau.Trừ trường hợp có thỏa thuận khác, bên bị vi phạm không được áp dụng chế tài tạm ngừng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hoặc hủy bỏ hợp đồng đối với vi phạm không cơ bản Như vây đây là quy định chung cho cả ba chế tài, những chế tài này có thể thực hiện được nếu trong hợp đồng có thỏa thuận được sử dụng, và sử dụng trong trường hợp cụ thể bởi lẽ như đã nói ở trên pháp luật về hợp đồng nói chung và pháp luật về hợp đồng thương mại nói riêng luôn tôn trọng sự thỏa thuẩn, đồng tình của các bên chủ thể tham gia hợp đồng

1.4.3.2 Đình chỉ thực hiện hợp đồng

Điều 310 LTM 2005 có quy định: Một bên có quyền đình chỉ (chấm dứt thực hiện hợp đồng) khi xảy ra hành vi vi phạm mà các bên đã thỏa thuận là điều kiện đình chỉ hoặc một bên vi phạm cơ bản nghĩa vụ của hợp đồng nhưng phải thông báo ngay cho bên kia biết Khác với hủy bỏ hợp đồng có thể chỉ phải hủy bỏ một phần của hợp đồng bị vi phạm còn phần còn lại của hợp đồng vẫn được thực hiện,thì đình chỉ hợp đồng là việc chấm dứt toàn bộ quyền và nghĩa vụ của hai bên chủ thể ký kết hợp đồng khi việc đình chỉ hợp đồng được quy định trường hợp cụ thể trong hợp đồng hoặc vi phạm nghĩa vụ cơ bản dẫn đến không thể thực hiện toàn bộ hợp đồng Hậu quả pháp lý của đình chỉ hợp đồng được quy định tại điều 311 LTM 2005 Đây là việc chấm dứt hợp đồng của một bên chủ thể (bên bị vi phạm hợp đồng) tuy nhiên trước đó để đưa ra được quyết định đình chỉ hợp đồng thì bên bị vi phạm phải đưa ra được chứng cứ của hành vi vi phạm đó, mức thiệt hại nghiêm trọng dẫn đến việc không thể thực hiện hợp đồng để tránh việc lạm dụng việc đình chỉ hợp đồng gây bất lợi cho một trong hai bên chủ thể Khi hợp đồng bị đình chỉ, các bên không phải tiếp tục thực hiện hợp đồng, bên đã thực hiện nghĩa vụ

có quyền yêu cầu bên kia thanh toán hoặc thực hiện nghĩa vụ đối ứng Khi hợp hồng đã bị chấm dứt tức là quyền và nghĩa vụ tiếp theo của hai bên sẽ không phải thực hiện nữa, tuy nhiên một trong hai bên có quyền yêu cầu thanh toán việc thực hiện nghĩa vụ trước đó của mình hoặc yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa vụ tương ứng Quy định này dựa vào nguyên tắc “ công bằng” giữa các chủ thể tham gia hợp đồng, bởi lẽ bản chất của hợp đồng là sự thỏa thuận ngang bằng giữa các bên, không có sự thiệt hơn trong hợp đồng thương mại và pháp luật bảo vệ cho sự “ ngang bằng” về quyền và nghĩa vụ đó của các chủ thể tham gia Bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại Đây chính là quyền lợi đương nhiên của bên bị vi phạm

1.4.3.3 Hủy bỏ hợp đồng

Một bên có quyền hủy bỏ hợp đồng khi xảy ra hành vi vi phạm hợp đồng mà các bên đã thỏa thuận là điều kiện hủy bỏ hợp đồng hoặc một bên vi phạm cơ bản nghĩa vụ hợp đồng4 Bên muốn hủy bỏ phải thông thông báo ngay cho bên kia biết Trường hợp không thông báo, gây thiệt hại cho bên kia thì phải bồi thường thiệt hại Khi hợp đồng bị hủy bỏ, xem như hợp đồng không có hiệu lực từ thời điểm giao kết, các bên không phải thực hiện các nghĩa vụ đã thỏa thuận trong hợp đồng trừ thỏa thuận về các quyền và nghĩa vụ sau khi huỷ

bỏ hợp đồng và về giải quyết tranh chấp Các bên có quyền đòi lại lợi ích do việc đã thực hiện phần nghĩa vụ của mình theo hợp đồng; nếu các bên đều có nghĩa vụ hoàn trả thì nghĩa vụ của họ phải được thực hiện đồng thời; trường hợp không thể hoàn trả bằng chính lợi ích đã nhận thì phải hoàn bằng tiền Bên bị vi phạm có

4 Xem điều 3 Luật Thương mại 2005

9

quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại Ngoài ra điều 313 LTM 2005 còn nêu rõ một số trường hợp đặc biệt bắt buộc khi hủy bỏ hợp đồng, đó là: trong trường hợp giao hàng, cung ứng dịch vụ từng phần Nội dung của hợp đồng thương mại rất rộng lớn, nhiều chủ thể thực hiện khác nhau, tham gia vào với những mục đích khác nhau nhưng trong luật thương mại nhà làm luật chỉ quy định cụ thể việc hủy bỏ hợp đồng trong trường hợp giao hàng

và cung ứng dịch vụ từng phần bởi lẽ các loại hợp đồng rất phức tạp, nhiều công đoạn thực hiện, vì thế cần quy định chặt chẽ hơn Tuy nhiên cũng nhận thấy một hạn chết trong LTM đó là còn có nhiều loại hợp đồng nữa nếu xảy ra trường hợp vi phạm dẫn đến hủy bỏ hợp đồng thì lại chỉ được quy định rất chung chung vì vậy cần

có thêm văn bản hướng dẫn thêm điều luật này

Hậu quả pháp lý của việc hủy bỏ hợp đồng được quy định tại điều 314 LTM 2005 Khi hành vi vi phạm hợp đồng xảy ra dẫn đến việc hợp đồng bị hủy bỏ thì bên bị vi phạm có quyền đòi lại lợi ích mình đã thực hiện phần nghĩa vụ theo hợp đồng, bởi lẽ có nhiều hợp đồng được thực hiện thông qua từng công đoạn, từng bước hay giai đoạn khác nhau nên khi đã thực hiện được một công đoạn, hay giai đoạn nhất định theo yêu cầu của hợp đồng mà sau đó xảy ra vi phạm hợp đồng bị hủy bỏ thì bên đó bên được đòi lại quyền lợi của mình tương ứng với công sức, kết quả đã đạt được Trường hợp các bên có nghĩa vụ phải hoàn trả cho nhau bằng chính lợi ích đã nhận thì bên có nghĩa vụ phải hoàn trả bằng tiền đây là một quy định khá linh hoạt giúp cho các bên chủ thể thực hiện được đúng quyền và nghĩa vụ của mình Nếu hành vi vi phạm hợp đồng xảy ra và gây thiệt hại cho bên kia, thì bên bị thiệt hại ngoài các quyền lợi được quy định trong hợp đồng thì họ còn có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại Và mức yêu cầu bồi thường sẽ được tính tương đương với hậu quả do hành vi vi phạm đó gây ra cho bên kia Nhưng cũng nhận thấy rằng nếu hành vi vi phạm xảy ra ảnh hưởng đến vật chất thì có thể tính mức bồi thường dễ dàng, nhưng nếu hành vi đó lại gây ảnh hưởng đến tinh thần của bên bị hại vì mức bồi thường sẽ được tính như thế nào? Đây vẫn là một vấn đề khó cho các nhà làm luật khi giải quyết vấn đề này

1.5 Các biện pháp khác do các bên thỏa thuận

Luật Thương mại 2005 và Bộ luật dân sự 2005 ra đời đánh dấu bước phát triển của pháp luật đối với các hình thức chế tài trong thương mại nói riêng và chế định hợp đồng nói chung Tuy nhiên, trong điều kiện kinh

tế thị trường nhất là khi Việt nam đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới WTO, khi bước vào sân chơi chung của thế giới, chúng ta không chỉ phải tuân thủ các quy định của pháp luật trong nước, mặt khác nguyên tắc tự do giao kết, tự do thỏa thuận hợp đồng càng có vai trò quan trọng Do đó, để đáp ứng yêu cầu của

xu thể mở cửa hội nhập chung vào nền kinh tế thế giới, LTM 2005 đã ghi nhận thêm hình thức chế tài do các bên thỏa thuận Tuy nhiên, không phải cứ biện pháp chế tài nào do các bên thỏa thuận là đều được áp dụng khi

có hành vi vi phạm, mà các biện pháp do các bên thỏa thuận phải không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam là thành viên và tập quán thương mại quốc tế (khoản 7 điều 292 LTM 2005)

2 Vấn đề miễn trách nhiệm hợp đồng

II.1. Miễn trách nhiệm và không phải chịu trách nhiệm

Miễn trách nhiệm trong hợp đồng mua bán là việc bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng mua bán không phải chịu các hình thức chế tài do vi phạm hợp đồng Khi ký kết hợp đồng mua bán, các bên có quyền thỏa thuận về giới hạn trách nhiệm và các trường hợp miễn trách nhiệm hợp đồng Nếu không thỏa thuận, bên vi phạm vẫn được miễn trách nhiệm hợp đồng trong các trường hợp do pháp luật quy định