chế độ tài sản dựa trên sự thỏa thuận của vơ chồng ( chế độ tài sản ước định)

Trong số những luật pháp xã hội chủ nghĩa thời kỳ này, luật của Cộng hòa dân chủ Đức có những quy định cho phép vợ chồng có thể thỏa thuận thay đổi chế độ hôn sản pháp định.Trước khi kết

I ĐẶT VẤN ĐỀ.

Đất nước ta đang trên con đường đổi mới toàn diện với mọi lĩnh vực của đời sống , xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa , thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh , xã hội công bằng , dân chủ , văn minh Do vậy , hiểu biết về phân chế độ tài sản ước định cũng là một trong những nhiệm vụ cấp bách toàn xã

hội Yêu cầu đặt ra trước hết đối với chúng ta là cần hiểu rõ chế độ tài sản dựa trên sự thỏa thuận của vơ chồng ( chế độ tài sản ước định) Hiểu biết được

những ý nghĩa đó cũng là một trong những tiêu chí để đánh giá về sự văn minh , tiến bộ của một xã hội hiện đại

II NỘI DUNG.

1 Chế độ tài sản theo sự thỏa thuận của vợ chồng.

1.1 Khái quát

Kết hôn là sự kiện làm phát sinh một gia đình mà ở đó phản án sự chung sống của hai vợ chồng và con cái (nếu có) Như là một tất yếu của cuộc sống chung, vợ

và chồng thực hiện những quan hệ về tài sản nhằm đáp ứng những nhu cầu tồn tại

và phát triển của gia đình Đây là những quan hệ xảy ra phổ biến trong xã hội và chịu sự điều chỉnh trực tiếp của pháp luật về hôn nhân và gia đình, trong một quy chế được gọi là “ Chế độ tài sản của vợ chồng”

Vậy chế độ tài sản của vợ chồng sẽ được xác lậptheoluật pháp hay theo sự thỏa thuận của vợ và chồng?

Một công trình nghiên cứu khoa học của Viện luât so sánh, trường Đại học tổng

hợp Paris II, tiến hành năm 1974, với nhan đề “Chế độ tài sản của vợ chồng trong những pháp luật đương đại”, đã đưa ra một câu trả lời khá đầy đủ Thực tế, có hai

trường phái luật pháp mang hai quan điểm khác nhau về vấn đề này Phần lớn pháp luật của các nước trên thế giới thừa nhận quyền tự do thỏa thuận của vợ và chồng

về chế độ tài sản, vì vậy, một mặt luật pháp dự liệu một chế độ tài sảncủa vợ

chồng, mặt khác quy định những người kết hôn có quyền lập hôn ước Chế độ tài sảndo pháp luật dự liệu chỉ có hiệu lực áp dụng trong trường hợp vợ chồng không

có hôn ước hoặc hôn ước được lập ra nhưng vô hiệu do vi phạm những quy định của luật chung Chỉ có một số nước trong hệ thống xã hội chủ nghĩa, như Liên xô, Bulgari, Hungari, Roumani, Trung quốc, Việt Nam

Trong số những luật pháp xã hội chủ nghĩa thời kỳ này, luật của Cộng hòa dân chủ Đức có những quy định cho phép vợ chồng có thể thỏa thuận thay đổi chế độ hôn sản pháp định.Trước khi kết hôn, các bên không thể lập ra những thỏa thuận riêng

về chế độ tài sản, nhưng trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thực hiện điều

đó trong một giới hạn nhất định.Về nguyên tắc, hôn ước không thể phá vỡ toàn

bộ chế độ hôn sảnpháp định để thay vào đó một chế độ hôn sản ước định Vợ chồng có thể thỏa thuận tăng hoặc giảm thành phần của cộng đồng tài sảnpháp định, trừ những tài sảncần thiết phục vụ cho đời sống của gia đình, chẳng hạn như nhà ở của gia đình Đối với chế độ tách riêng biệt tài sản, vợ chồng không được phépthỏa thuận xác lập bởi vì điều đó trái với tính chất cộng đồng của hôn nhân.Ở đây, chúng ta có thể hình dung đến sự tồn tại của các chế độ hôn sản ước

địnhtheohình thức cộng đồng

Như vậy, thực tiễn lập pháp ở các nhà nước trên thế giới đã chỉ ra cho chúng ta thấy có sự tồn tại của hai loại chế độ tài sảncủa vợ chồng Đó là chế độ tài sản

theoquy định của pháp luật (chế độ pháp định) và chế độ tài sản theo sự thỏa thuận của vợ chồng(chế độ ước định)

1.2 Những vấn đề cơ bản trong pháp luật của Cộng hòa Pháp về chế độ tài sản theo sự thỏa thuận của vợ chồng

Có thể nhận thấy rằng Bộ luật dân sự của Cộng hòa Pháp đã tổ chức một cách rất có hệ thống các chế độ tài sảncủa vợ chồng Vì vậy, việc sử dụng luật của

Cộng hoà Pháp để phân tích những vấn đề cơ bản của chế độ tài sản theo sự thỏa

thuận của vợ chồng sẽ là cơ sở cho những tiếp cận tiếp theo trong bối cảnh của

pháp luật Việt Nam

1.2.1 Nguyên tắc tự do lựa chọn chế độ tài sản trong hôn nhân

Nguyên tắc này bắt nguồn từ việc thực hiện nguyên tắc tự do ký kết hợp đồng đã được thừa nhận ở Pháp từ thế kỷ XVI, khi mà những quan hệ kinh tế, thương mại phát triển mạnh Từ thời kỳ đó, luật pháp và tập quán đã thừa nhận những sự

thỏa thuận của vợ chồng về chế độ tài sảnphù hợp với hoàn cảnh kinh tế của họ, như là một quyền tự do cá nhân.Bộ luật dân sự 1804 ra đời đã kế thừa tinh thần này

và duy trì nguyên tắc không thay đổi những thỏa thuận của vợ chồng về chế độ hôn sản

Đạo luật ngày 13 tháng 7 năm 1965 về cải cách chế độ tài sảncủa vợ chồng đã hủy

bỏ nguyên tắc này vì cho rằng nó hạn chế quyền quyết định của vợ chồng về chế

độ tài sản Hiện nay, nguyên tắc vợ chồng có quyền tự do lựa chọn chế độ tài sảnđược khẳng định ngay trong quy định đầu tiên của phần những quy định chung

của Bộ luật dân sự về các chế độ tài sảncủa vợ chồng Điều 1387 quy định : “Luật pháp chỉ điều chỉnh quan hệ vợ chồng về tài sản khi không có thỏa thuận riêng,

mà vợ chồng có thể làm vì cho rằng điều đó là cần thiết, miễn sao những thỏa thuận đó không trái với thuần phong mỹ tục và những quy định sau đây”.

Thực tế, nhà lập pháp của Pháp đã đưa ra một hệ thống các chế độ tài sảncủa vợ chồng, bao gồm chế độ tài sảnpháp định và các chế độ tài sảnước định Dưới ảnh hưởng của nguyên tắc tự do lựa chọn chế độ tài sảncủa vợ chồng, chế độ tài

sảnpháp định không có hiệu lực áp dụng một cách đương nhiên Những người kết hôn hoàn toàn có quyền tự do thỏa thuận một chế độ tài sảncho riêng mình Nếu họ không thiết lập những thỏa thuận về vấn đề này, chế độ tài sảnpháp định sẽ đương nhiên được áp dụng Mặt khác, nguyên tắc tự do thỏa thuận về chế độ tài sảncủa vợ chồng còn giữ hiệu lực ngay cả trong những trường hợp chế độ tài sảnđã được xác

định, bằng việc vợ chồng có quyền thỏa thuận thay đổi Sự thay đổi này có thể được thực hiện trước khi kết hôn hoặc trong thời kỳ hôn nhân.Theo quy định của điều 1394 BLDS, những thỏa thuận về chế độ tài sảncủa vợ chồng phải được tiến hành với sự tham gia của công chứng viên,theo những thể thức nhất định

1.2.2 Nội dung của hôn ước

Chứng thư thể hiện sự thỏathuận của người kết hôn hay của vợ chồng về chế độ tài sảncủa họ trong hôn nhân được gọi là “Contrat de marriage” (tạm dịch là hôn ước)

Về bản chất, hôn ước chỉ chứa đựng những thỏa thuận của vợ chồng về các cách thức thực hiện các quan hệ tài sản của họ mà không đề cập đến các vấn để nhân thân của họ Các quyền và nghĩavụ nhân thân của vợ và chồng, vì có liên quan đến đạo đức, trật tự chung nên đã được pháp luật ấn định, vợ chồng không thể có

những thỏa thuận khác Hôn ước hợp pháp sẽ là cơ sở cho việc thực hiện, giải quyết những tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng với nhau và giữa vợ, chồng với người thứ ba.Nói cách khác, hôn ước có hiệu lực như pháp luật.Đặc điểm của hôn ước phải do hai bên thỏa thuận và được kí kết từ trước khi kết hôn Hôn ước có tính chất “ bất di bất dịch “,không được thay đổi sau khi hôn nhân đã được xác lập

và nó được bảo đảm thực hiện trong suốt thời kì hôn nhân Khi có những tranh chấp về tài sản giữa vợ và chồng với nhau và với người khác , theo yêu cầu , Tòa

án dựa trên hôn ước ( hợp đồng)này để giải quyết Chế độ tài sản ước địh được ghi nhận hầu hết các BLDS của Nhà nước tư sản phương Tây

a Quyền tự do xác định nội dung của hôn ước

Việc thừa nhận chế độ hôn sản ước định nhằm tạo điều kiện cho những vợ chồng

có thể thực hiện một chế độ hôn sản phù hợp với hoàn cảnh kinh tế của họ Vì vậy, người kết hôn có quyền đưa vào trong hôn ước những điều khoản mà họ cho là cần thiết để điều chỉnh các quan hệ tài sản trong suốt thời kỳ hôn nhân Hôn ước được

lập thông qua sự can thiệp của công chứng viên, vì vậy, các bên sẽ nhận được những hỗ trợ pháp lý để thiết lập nên một văn bản thỏathuận hoàn chỉnh về

một chế độ tài sản

Thứ nhất, trong hôn ước, các bên kết hôn tuyên bố một chế độ hôn sản sẽ áp dụng đối với họ.Đây là mục đích cơ bản nhất của việc lập hôn ước Thông thường, người kết hôn lựa chọn một trong những chế độ tài sảnđã được đề xuất trong BLDS, điều

đó sẽ dễ dàng hơn cho họ khi cần thiết kế nội dung của chế độ tài sản, bởi vì luật

đã dự liệu trong đó những điều khoản cơ bản Ngoài ra, vợ chồng cũng có quyền tuyên bố về việc áp dụng một chế độ tài sảnkhác, tuy nhiên điều này rất hiếm xảy

ra

Thứ hai, trong chế độ tài sảnđã lựa chọn, các bên có quyền tự do đưa ra những điều khoản quy định về các vấn đề cụ thể Nếu đó là một trong những chế độ tài

sảnđược dự liệu trong BLDS, họ có quyền thiết lập những điều khoản bổ sung cho những quy định của luật hoặc sửa đổi những quy định đó Chẳng hạn, vợ chồng tương lai có thể liệt kê những tài sản mà mỗi bên có trước khi kết hôn ; tặng cho nhau tài sản; thỏa thuận về việc quản lý tài sản chung, riêng ; về việc đóng góp tài sản vì nhu cầu chung của gia đình ; thỏa thuận về việc phân chia tài sản khi chấm dứt chế độ tài sản …

b Những giới hạn về nội dung của hôn ước

Tuy nhiên, quyền tự do thỏa thuận trong hôn ước của vợ chồng không phải là không có giới hạn Gia đình trong xã hội Pháp, cũng giống như ở nhiều nước khác, phản ánh tính chất cộng đồng, vì thế chế độ tài sảnpháp định của vợ chồng ở Pháp,

từ khi có Bộ luật Napoléon đều là các chế độ cộng đồng tài sản Luật hiện hành của Cộng hòa Pháp về các chế độ tài sảncủa vợ chồng không phải chỉ quan tâm đến lợi ích của các bên vợ, chồng, mà trái lại, luôn đề cao những trật tự của gia đình Điều

đó thể hiện thông qua việc nhà làm luật thiết lập hệ thống những quy định, theo đó,

tất cả những thỏathuận của vợ chồng về tài sản phải tuân theo Trong các điều 1388

và 1389 của BLDS, nhà lập pháp đã quy định rằng : vợ chồng không thểthỏa thuận phá bỏ những quy định về các nghĩa vụ và quyền của họ (phát sinh từ việc kết hôn), về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ và con, về quản lý theo pháp luật, về giám

hộ, cũng như về trật tự thừa kế Về nguyên tắc, những điều khoản của hôn ước trái với những quy định này sẽ bị tuyên bố vô hiệu

Những thỏathuận của vợ chồng về chế độ tài sảnchịu sự điều chỉnh trực tiếp nhất bởi các quy định về nghĩa vụ và quyền của họ Tại các điều từ 212 đến 226, BLDS

đã quy định những nghĩa vụ và quyền riêng biệt của vợ và chồng với một tinh thần chung nhất là : vợ chồng cùng nhau đảm bảo điều hành gia đình về tinh thần và vật chất, chăm lo việc dạy dỗ con cái và chuẩn bị tương lai của chúng (điều 213) Đặc biệt, các điều từ 214 đến 226 tập hợp nên một chế định pháp lý mà học thuyết của

Pháp gọi làchế độ cơ sở của các chế độ tài sản của vợ chồng Đây là những quy

định về các quyền và nghĩa vụ về tài sản của vợ chồng nhằm đáp ứng nhu cầu của cuộc sống gia đình Đó là những vấn đề : đóng góp vào việc chi tiêu của gia đình ; bảo vệ chỗ ở của gia đình ; quyền tự chủ của mỗi bên vợ, chồng thực hiện các giao dịch vì nhu cầu của gia đình và trách nhiệm liên đới của bên kia, quyền tự chủ về nghề nghiệp, về việc sử dụngtài khoản (ngân hàng và chứng khoán) ; quyền một mình thực hiện giao dịch thông qua cơ chế đại diện hoặc cho phép của Tòa án… Theo quy định của điều 226, các quy định trên có hiệu lực áp dụng đối với tất cả các quan hệ vợ chồng, bất kể họ lựa chọn chế độ hôn sản nào.Trong bối cảnh thừa nhận nhiều chế độ tài sảncủa vợ chồng, chế độ cơ sở giữ vai trò chủ đạo, nhất là đối với các chế độ hôn sản ước định, nhằm đảm bảo những điều kiện vật chất cho

sự ổn định của cuộc sống gia đình Do có tầm quan trọng như vậy, tất cả các

nghiên cứu về các chế độ tài sảnchế độ tài sảncủa vợ chồng theo luật của Pháp đều bắt đầu từ chế độ cơ sở này

Như vậy,sự tổ chức các chế độ tài sảncủa vợ chồng trong luật của Cộng hòa Pháp

dựa trên nguyên tắc tôn trọng quyền tự do thỏa thuận của vợ chồng nhưng không tách rời nghĩa vụ của họ đối với đời sống chung của gia đình Điều đó tạo điều kiện cho vợ, chồng có thể thực hiện những quan hệ tài sản phù hợp với tình hình kinh tế của bản thân, mang lại lợi ích cho gia đình và cá nhân mỗi bên vợ chồng Trong thực tế, mặc dù số lượng các cặp vợ chồng lập hôn ước chiếm tỉ lệ rất thấp (khoảng 20%), nhưng các chế độ tài sảntheo thỏa thuận của vợ chồng vẫn luôn tồn tại cùng với quan niệm về quyền tự do cá nhân và vì sự cần thiết của nó trong những trường hợp nhất định

2 Chế độ tài sản của vợ chồngtheo thỏa thuận trong pháp luật Việt Nam

2.1 Thời kỳ trước 1975

Trong thời kỳ pháp thuộc, luật pháp về dân sự ở Việt Nam mang đậm dấu ấn của

Bộ luật dân sự Napoléon Trong giai đoạn đất nước bị chia cắt thành hai miền Nam-Bắc, pháp luật về vấn đề này ở hai miền thể hiện những nội dung trái chiều Luật hôn nhân và gia đình (HN-GĐ) ngày 29 tháng 12 năm 1959 ở Miền bắc chỉ quy định về một hình thức của chế độ tài sản pháp định ( chế độ cộng đồng toàn sản), và vì thế, không có một quy định nào về quyền lập hôn ước của vợ chồng Trong khi đó, ở Miền nam, ba đạo luật đã được lần lượt ban hành để điều chỉnh các quan hệ dân sự, gia đình (Luật gia đình ngày 02 tháng 1 năm 1959, Luật 15/64 ngày 23 tháng 7 năm 1964 và Bộ dân luật ngày 20 tháng 12 năm 1972), đều thừa nhận quyền tự do lập hôn ước của vợ chồng và chế độ tài sản chung theo luật định chỉ được áp dụng khi vợ chồng không lập hôn ước Chẳng hạn, Bộ dân luật năm

1972 quy định : “Vợ chồng có thể tự do lập hôn ước tùy ý muốn, miễn không trái với trật tự công cộng và thuần phong mỹ tục” (Điều 145) và “Luật pháp chỉ quy định chế độ phu phụ tài sản khi vợ chồng không lập hôn ước” (Điều 144)

2.2 Thời kỳ đất nước thống nhất

Luật HN-GĐ năm 1986 và Luật HN-GĐ năm 2000 đều chỉ tập trung quy định về một chế độ tài sản pháp định Nhà lập pháp không dự liệu bất kỳ một điều khoản nào cho phép vợ chồng lập hôn ước, nhưng cũng không ấn định những quy định cấm Trong bối cảnh đó, nhìn chung, giới luật gia và những người áp dụng pháp luật cho rằng chế độ hôn sản pháp định có hiệu lực áp dụng đối với tất cả các quan

hệ hôn nhân hợp pháp, do vậy, mọi thỏa thuận của vợ chồng trái với các quy định của chế độ hôn sản pháp định cần bị tuyên bố là vô hiệu khi có tranh chấp xảy ra Tuy nhiên, trong trường hợp xảy ra sự kiện chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, Nghị định số 70 của Chính phủ ngày 03 tháng 10 năm 2001 quy định chi tiết thi hành Luật HN-GĐ năm 2000 đã đem đến một yếu tố mới, mà chúng ta thấy có khả năng xuất hiện một chế độ tài sản của vợ chồng khác với chế

độ pháp định

Khoản 2 điều 8 quy định : “Thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh và những thu nhập hợp pháp khác của mỗi bên sau khi chia tài sản chung là tài sản riêng của vợ, chồng, trừ trường hợp vợ chồng có thoả thuận khác” Mặt khác, các quy định ở điều 9 và điều 10 về“khôi phục chế độ tài sản chung của vợ chồng” đòi hỏi vợ chồng đã chia tài sản chung mà sau đó muốn khôi phục lại chế

độ tài sản chung thì phải lập thành văn bản có người làm chứng hoặc được công chứng, chứng thực

Việc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân có thể xảy ra theo hai trường hợp : chia một phần hoặc chia toàn bộ Có lẽ, các quy định kể trên nhằm vào trường hợp thứ hai.Các quy định này đã bị chỉ trích mạnh mẽ bởi nhiều chuyên gia về Luật hôn nhân và gia đình vì cho rằng chúng mâu thuẫn với điều 27 Luật HN-GĐ năm 2000 Ở đây không phân tích sự mâu thuẫn của các quy định mà chỉ

đề cập đến ý tưởng của những người soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật Thực

tế, Bộ Tư pháp là đơn vị chủ trì soạn thảo Luật HN-GĐ năm 2000, và cũng chính

cơ quan này tiếp tục các công việc đối với Nghị định số 70 để hướng dẫn thi hành

Luật Các quy định ở khoản 2 điều 8 và điều 9, 10 thể hiện sự lôgíc của một ý tưởng mới về những quan hệ tài sản giữa vợ và chồng theo thỏa thuận Vậy thì chúng ta có thể đưa ra một giả thuyết rằng, chính người soạn thảo văn bản Luật đã muốn có một sự mềm dẻo trong việc thừa nhận chế độ hôn sản theo thỏa thuận của

vợ chồng trong những trường hợp cần thiết Nếu giả thuyết này đúng, thì đây quả thực sẽ là một bước đệm quan trọng cho việc thiết lập những quy định về hôn ước trong Luật HN-GĐ tương lai Mặt khác, vì Nghị định 70 vẫn đang có hiệu lực, chắc chắn, sau khi chia hết tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có thể thực hiện một chế độ tách riêng tài sản Tuy nhiên, trong trường hợp này, việc đóng góp của các bên vợ, chồng vào đời sống chung của gia đình cần được các văn bản pháp luật dự liệu cụ thể

Bên cạnh đó, có thể thấy việc kinh tế-xã hội Việt Nam hiện nay đã có rất nhiều thay đổi so với thời kỳ những năm 80-90.Gia đình không còn bó hẹp với chức năng duy trì cuộc sống của các thành viên, mà thực sự đã tham gia tích cực vào nền kinh

tế xã hội.Những quan hệ kinh tế đòi hỏi vợ, chồng phải có những quyết định nhanh nhạy, nhưng muốn vậy họ phải chủ động về tài sản Luật HN-GĐ hiện hành

chưatheo kịp diễn biến của những quan hệ kinh tế, dân sựhiện nay Nếu vợ, chồng thực hiện đúngtheo quy định pháp luật, trong nhiều trường hợp, họ sẽ bỏ lỡ những

cơ hội làm ăn

III KẾT LUẬN

Với việc thừa nhận các thoả thuận trong hôn ước có thể thay đổi trong thời kỳ hôn nhân, pháp luật đã tạo cho vợ chồng quyền chủ động hơn trong việc qui định chế

độ tài sản của mình Tuy nhiên, điều đó vẫn không thể khắc phục được một hạn chế cơ bản của chế độ tài sản ước định là quá chú trọng đến lợi ích cá nhân của vợ, chồng, lợi ích của gia đình bị xem nhẹ dẫn đến mâu thuẫn bản chất của hôn nhân là tính chất cộng đồng và bản chất của gia đình là “bổn phận và trách nhiệm” Do vậy, chế độ tài sản này thường không được pháp luật HN&GĐ các nước XHCN (trong đó có Việt Nam) ghi nhận Bài viết được thực hiện do kết quả học tập ,tìm hiểu nghiên cứu tại trường Đại học Luật Hà Nội Với kiến thức , trình độ, khả năng còn hạn chế , bài viết còn nhiều sai sót Mong thầy cô chỉ bảo để em rút kinh nghiệm và sửa chữa Xin chân thành cảm ơn !