Pháp luật Việt Nam về bán hàng đa cấp bấtchính và thực tiễn thực hiện

Ở góc độ pháp luật cạnh tranh, hoạt động tiêu thụ hàng hoá bằng mạng lưới đa cấp được nhìn nhận như một trong các phương thức mà các doanh nghiệp sử dụng để tìm kiếm, mở rộng vị trí của

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

1 Lý luận chung về bán hàng đa cấp bất chính

1.1 Hành vi cạnh tranh không lành mạnh

1.2 Bán hàng đa cấp bất chính

2 Quy định của pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính

2.1 Dấu hiệu nhận biết bán hàng đa cấp bất chính

2.2 Xứ lý các hành vi bán hàng đa cấp bất chính

3 Thực tiễn thực hiện pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính

3.1 Thành tựu đạt được khi thực hiện pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính 3.2 Hạn chế cần khắc phục khi thực hiện pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính

3.3 Kiến nghị nhằm tránh hiện tượng bán hàng đa cấp bất chính

KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI MỞ ĐẦU

Người Việt Nam chỉ mới làm quen với phương thức bán hàng đã cấp trong vài năm gần đây Trong khi đó, các nhà làm luật và những người có trách nhiệm quản lý kinh tế của chúng ta chỉ quan tâm đến việc điều chỉnh pháp luật sau khi xảy ra hàng loạt các vụ việc lừa đảo, chiếm dụng vốn liên quan đến các doanh nghiệp bán hàng

đa cấp trên thị trường và gây ra những xáo trộn lớn trong đời sống kinh tế xã hội Ở góc độ pháp luật cạnh tranh, hoạt động tiêu thụ hàng hoá bằng mạng lưới đa cấp được nhìn nhận như một trong các phương thức mà các doanh nghiệp sử dụng để tìm kiếm, mở rộng vị trí của họ trên thị trường nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh Với đặc thù tiếp cận từ mặt trái, pháp luật cạnh tranh của nhiều nước đã coi hành vi bán hàng đa cấp là một dạng thuộc đối tượng điều chỉnh của nó khi hành vi mang bản chất bất chính (không lành mạnh) Vấn đề cần phải làm rõ là phân tích bản chất không lành mạnh của hành vi dưới góc độ của lý luận cạnh tranh, từ đó xác định cơ chế điều chỉnh phù hợp Ngoài ra, do tuổi đời còn quá non trẻ của Luật Cạnh tranh Việt Nam, nên trong quá trình thực thi cần phải có những phân tích thực tế để tìm kiếm những khúc mắc mà thị trường đặt ra, hy vọng có được những dự báo phù hợp, nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật

Do vậy, em xin lựa chọn đề tài: “Pháp luật Việt Nam về bán hàng đa cấp bất

chính và thực tiễn thực hiện.”

NỘI DUNG 1.Lý luận chung về bán hàng đa cấp bất chính

1.1 Hành vi cạnh tranh không lành mạnh

Theo định nghĩa tại khoản 4, Điều 3, Luật cạnh tranh 2004, hành vi cạnh

tranh không lành mạnh là hành vi canh tranh của doanh nghiệp trong quá trình kinh doanh trái với các chuẩn mực thông thường về đạo đức kinh doanh, gây thiệt hại

hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng.

Theo cách tiếp cận này, Điều 39 Luật cạnh tranh 2004 đã liệt kê các hành vi cạnh tranhh không lành mạnh, bao gồm:

- chỉ dẫn gây nhầm lẫn;

- xâm phạm bí mật kinh doanh;

- ép buộc trong kinh doanh;

- gièm pha doanh nghiệp khác;

- gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác;

- quảng cáo nhằm cạnh tranh không lành mạnh;

- khuyến mại nhằm cạnh tranh không lành mạnh;

- phân biệt đối xử của hiệp hội;

- bán hàng đa cấp bất chính;

- các hành vi cạnh tranh không lành mạnh khác (theo tiêu chí xác định tại khoản 4 Điều 3 Luật cạnh tranh do Chính phủ quy định.)

1.2 Bán hàng đa cấp bất chính

Bán hàng đa cấp bất chính là một trong những hành vi mà theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam bị coi là hành vi cạnh tranh không lành mạnh (ở phần 1.1) Theo đó, bán hàng đa cấp được hiểu là một phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hoá đáp ứng các điều kiện sau đây:

- Việc tiếp thị để bán lẻ hàng hoá được thực hiện thông qua mạng lưới người tham gia bán hàng đa cấp gồm nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau;

- Hàng hoá được người tham gia bán hàng đa cấp tiếp thị trực tiếp cho người tiêu dùng tại nơi ở, nơi làm việc của người tiêu dùng hoặc địa điểm khác không phải địa điểm bán lẻ thường xuyền của doanh nghiệp hoặc của người tham gia;

- Người tham gia bán hàng đa cấp được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả tiếp thị bán hàng của mình và của người tham gia bán hàng đa cấp dưới trong mạng lưới do mình tổ chức và mạng lưới đó được doanh nghiệp bán hàng đa cấp chấp thuận

2.Quy định của pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính

2.1 Dấu hiệu nhận biết bán hàng đa cấp bất chính

Trước ngưỡng cửa nền kinh tế mở rộng và hội nhập với thế giới, dự kiến Việt Nam sẽ có các cam kết về mở cửa thị trường dịch vụ phân phối, trong đó có phân ngành dịch vụ bán lẻ dưới hình thức bán hàng đa cấp và trong bối cảnh đó sẽ có nhiều tập đoàn lớn kinh doanh theo hình thức bán hàng đa cấp của nước ngoài thâm nhập vào thị trường trong nước theo lộ trình thực hiện cam kết Việc xác định và ngăm chặn được hoạt động phi pháp của các doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính, do vậy, càng trở nên cấp thiết Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là phải phân biệt được hoạt động bán hàng đa cấp hợp pháp và bán hàng đa cấp bất hợp pháp thông qua các dấu hiệu khác nhau để có sự quản lý, giám sát phù hợp

Dấu hiệu đầu tiên, có thể phân biệt hoạt động bán hàng đa cấp hợp pháp hay

không đó là mô hình trả thưởng của thành viên của mạng lưới bán hàng Nếu hoa

hồng của một thành viên có được từ doanh số bán hàng của thành viên đó thì đó là dấu hiệu của bán hàng đa cấp hợp pháp, nhưng nếu khoản thu nhập được doanh nghiệp trả cho thành viên do đã giới thiệu thêm các thành viên khác vào mạng lưới thì đó chính là dấu hiệu của doanh nghiệp kinh doanh bất chính

Ví dụ: quy định của công ty Nino Vina, một công ty phân phối sản phẩm nước trái nhàu ở Việt Nam Để có thể trở thành thành viên cấp I của mạng lưới phân phối, các phân phối viên phải mua 1 thùng 4 chai nước Tahitian Noni Juice với giá gốc là 2,7 triệu đồng, giá phân phối là 3,2 triệu đồng Nếu thành viên cấp I giới thiệu thêm được 3 người khác tham gia vào mạng lưới (mỗi người lại đóng 2,7 triệu đồng) thì sẽ được hoa hồng 20% tổng số tiền những người này mua sản phẩm 3 người sau này được coi là thành viên cấp II Nếu các thành viên cấp II này giới thiệu thêm được 3 người khác tham gia vào mạng lưới thì thành viên cấp I sẽ tự động được hưởng thêm 5% tổng số tiền mà 3 thành viên cấp III nộp để mua sản phẩm Theo tính toán, khi mạng lưới phát triển đến tầng thứ 8 thì số tiền hoa hồng được chuyển về tài khoản của “người lôi kéo” ban đầu là 56,2 triệu đồng mặc dù người này không phải làm gì ngoài việc rủ rê được 3 người mới tham gia vào mạng lưới phân phối Như vậy theo

mô hình trả hoa hồng này, thu nhập thu được không phải xuất phát việc bán sản phẩm mà là do chiếm dụng tiền của các thành viên tiếp theo trong mạng lưới

Dấu hiệu tiếp theo, có thể dễ nhận biết để xác định được một doanh nghiệp

bán hàng đa cấp bất chính là bắt buộc người tham gia phải mua một lượng hàng hoá ban đầu với giá tiền cap hơn giá trị bán ngoài thị trường nhiều lần mà không được hoàn lại

Ví dụ: máy ozone được Công ty Sinh Lợi bán với giá 3 triệu đồng, gấp 3 lần giá thị trường của sản phẩm, đầu đĩa DVD giá 4,5 triệu đồng, đồng hồ đeo tay 3,5 triệu đồng, bộ mỹ phẩm 3 triệu đồng, … thông thường, các sản phẩm của các công ty bán hàng đa cấp bất chính không được quảng cáo và rao bán trong các chợ và siêu thị và

để có thể trở thành thành viên của mạng lưới bán hàng, một điều kiện bắt buộc là mua sản phẩm của công ty Sau khi sản phẩm đã được bán cho thành viên đầu tiên, công ty sẽ không chịu trách nhiệm hoàn lại tiền cũng như không có chính sách bảo hành gì đối với sản phẩm bán ra Mục đích của người mua không phải là để sử dụng

mà là để trở thành thành viên của mạng lưới và lôi kéo được những người khác tham

gia và hưởng hoa hồng trên chính việc tham gia của những người đó Với việc giá thành sản phẩm cao hơn rất nhiều với giá thành trên thực tế, doanh nghiệp bán hàng

đa cấp sẽ thu được những khoản lợi nhuận khổng lồ mà không cần quan tâm nhiều lắm tới năng suất lao động và chất lượng sản phẩm mà mình bán ra

Dấu hiệu cuối cùng, một doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính sẽ không

minh bạch về địa điểm đặt trụ sở chính, không có con dấu và không đăng ký hoạt động kinh doanh với các cơ quan có trách nhiệm, hoặc có đăng ký trụ sở chính nhưng lại không đăng ký kinh doanh cho các chi nhánh mới mở Ở Việt Nam, nhiều công ty bán hàng đa cấp chuyển địa bàn hoạt động sang các tỉnh vùng sâu, vùng xa, nơi người dân (chủ yếu là nông dân) ít có điều kiện tiếp cận với các thông tin mới và

dễ bị “lôi kéo” tham gia vào mạng lưới bán hàng Các công ty bán hàng đa cấp cũng thường tổ chức các buổi tuyên truyền, quảng bá sản phẩm và hình thức bán hàng thu hút một số lượng người rất đông đến xem, dễ gây mất ổn định trật tự xã hội Trên các tờ rơi, tờ quảng cáo của các công ty này cũng không đóng dấu của công ty, việc chi trả tiền hoa hồng cho các thành viên cũng không kèm theo các hoá đơn, chứng từ hợp lệ

2.2 Xử lý các hành vi bán hàng đa cấp bất chính

* Doanh nghiệp bán hàng đa cấp sẽ bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng nếu thực hiện một trong các hành vi vi phạm sau đây:

- Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

- Yêu cầu người muốn tham gia phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

- Yêu cầu người muốn tham gia phải trả một khoản tiền hoặc trả bất kỳ một khoản phí nào dưới hình thức khoá học, khoá đào tạo, hội thảo, hoạt động xã hội hay các hoạt động tương tự khác để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

Tuy nhiên, doanh nghiệp có thể thu tiền đối với những loại tài liệu mà doanh nghiệp có trách nhiệm phải cung cấp cho người có dự định tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp của doanh nghiệp theo quy định tại Khoản 2 Điều 6 Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 24/8/2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp (sau đây gọi là Nghị định số 110);

- Không cam kết cho người tham gia trả lại hàng hoá và nhận lại Khoản tiền đã chuyển cho doanh nghiệp theo quy định tại Điều 11 Nghị định số 110

- Cản trở người tham gia trả lại hàng hoá phát sinh từ việc chấm dứt hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp;

- Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu

từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;

- Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp

để dụ dỗ người tham gia bán hàng đa cấp;

- Cung cấp thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hoá để dụ dỗ người tham gia bán hàng đa cấp

* Doanh nghiệp bán hàng đa cấp sẽ bị phạt tiền từ 70.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với một trong các hành vi vi phạm nêu trên trong trường hợp quy mô hoạt động bán hàng đa cấp diễn ra trong phạm vi từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên

Ngoài việc bị phạt tiền, doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính còn có thể bị

áp dụng một hoặc một số hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả bao gồm:

- Tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm bao gồm

cả tịch thu toàn bộ khoản lợi nhuận thu được từ việc thực hiện hành vi vi phạm;

- Buộc cải chính công khai

3.Thực tiễn thực hiện pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính

3.1 Thành tựu đạt được khi thực hiện pháp luật bán hàng đa cấp bất chính

Vào những năm 1999-2000, bán hàng đa cấp bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam với một vài công ty hoạt động nhỏ lẻ Từ khi Luật Cạnh tranh ra đời vào cuối năm

2004 và Nghị định 110/NĐ-CP được ban hành vào năm 2005, bán hàng đa cấp đã được công nhận là mô hình kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam, chịu sự quản lý bởi luật pháp

Theo báo cáo của các Sở Công Thương, tính đến tháng 6.2011, tại Việt Nam

có 63 công ty bán hàng đa cấp đã được trao giấy phép hoạt động Trong số đó, có 20 doanh nghiệp (DN) hiện nay đã tạm ngừng, chấm dứt hoạt động bán hàng đa cấp Số lượng người tham gia vào hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam tính đến nay đã trên 1 triệu người, doanh thu đạt từ 614 tỉ đồng năm 2006 lên 2.799 tỉ năm 2010, gấp

4 lần trong thời gian 4 năm hoạt động

Theo báo cáo từ các DN bán hàng đa cấp, trong những năm qua, các công ty

đã đóng góp vào ngân sách Nhà nước đạt trên 1.200 tỉ đồng, thuế thu nhập cá nhân đạt trên 170 tỉ đồng

Tuy nhiên, nhằm đảm bảo quyền và lợi ích cho các công ty bán hàng đa cấp hợp pháp cũng như loại bỏ các hoạt động bán hàng đa cấp bất chính tại Việt Nam, đòi hỏi cần thiết phải có một tổ chức ngành nghề hoạt động chuyên nghiệp, đại diện

và hỗ trợ cho các DN cũng như hỗ trợ cho các cơ quan chức năng quản lý tốt hơn hoạt động bán hàng đa cấp Do đó, vào ngày 31.3.2010, Hiệp hội Bán hàng đa cấp tại Việt Nam đã chính thức thành lập trên cơ sở Quyết định số 2451/QĐ-BCT của

Bộ Công Thương Bà Trương Thị Nhi – Chủ tịch Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam đã cho biết: “Trong vòng 2 năm qua, Hiệp hội đã cố gắng đưa hoạt động bán hàng đa cấp vào nề nếp theo đúng qui định pháp luật, tăng cường kiện toàn cơ cấu tổ chức và kết nạp thêm nhiều thành viên mới Bên cạnh đó, Hiệp hội cũng đã rất tích cực tham mưu với các cấp chính quyền, đóng góp xây dựng các chính sách về quản

lý hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam Hiệp hội cũng đã tổ chức nhiều hoạt

động đào tạo, phổ biến pháp luật cho các thành viên tham gia Thông qua phối hợp với các đài truyền hình và một số cơ quan báo chí, Hiệp hội đã có các hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cộng đồng về hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam và một số nước trên thế giới, các hình thức phân biệt bán hàng đa cấp bất chính ”

3.2 Những hạn chế cần khắc phục khi thực hiện pháp luật bán hàng về đa cấp bất chính

Dẫu rằng về cơ bản, pháp luật hiện hành đã thiết kế được khung pháp lý về quản lý đối với hoạt động bán hàng đa cấp, song vẫn còn bề bộn nhiều vấn đề cần giải quyết cả về nhận thức lẫn thực tiễn pháp luật Trong đó cơ bản là:

Vấn đề thứ nhất liên quan đến bản chất của thủ tục đăng ký bán hàng đa cấp:

Có thể thấy rằng, thủ tục đăng ký bán hàng đa cấp có một số chức năng cơ bản, đó là (1) giúp cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định năng lực của doanh nghiệp có nhu cầu bán hàng đa cấp nhằm thiết lập trật tự lành mạnh trong hoạt động này; (2) xác lập trên thực tế quyền hoạt động đa cấp cho doanh nghiệp khi họ đáp ứng các điều kiện luật định; (3) cung cấp các thông số cần thiết về tình hình hoạt động bán hàng đa cấp trên địa phương cho hoạt động quản lý của cơ quan nhà nước; (4) những điều kiện được pháp luật đặt ra cho việc cấp giấy đăng ký là cơ sở pháp lý để xác định trách nhiệm của doanh nghiệp khi có hành vi vi phạm Như vậy, thủ tục đăng

ký bán hàng đa cấp không chỉ mang bản chất của cơ chế tiền kiểm mà còn là cơ sở cho hoạt động hậu kiểm của nhà nước đối với hoạt động này.

Với những quy định chưa rõ ràng tại Nghị định 110/2005/NĐ-CP về quy định trình

tự cấp giấy đăng ký, chúng ta chưa thể hình dung ra bản chất của thủ tục cấp giấy đăng ký bán hàng đa cấp bởi lẽ nó không là thủ tục đăng ký kinh doanh cho doanh nghiệp, không là giấy phép kinh doanh hay những điều kiện kinh doanh khác Song lại có dấu hiệu của các công cụ quản lý trên Khi nhà làm luật chưa thể phân định bản chất pháp lý của thủ tục tất yếu sẽ dẫn đến sự nhập nhằng trong các quy định của

pháp luật theo hai chiều hướng trái ngược nhau, hoặc là quá chặt chẽ đến mức xâm phạm quyền tự do kinh doanh, hoặc là quá đơn giản không đủ để hình thành cơ chế quản lý hiệu quả

Vấn đề thứ hai là quan niệm về tiền kiểm, hậu kiểm đối với bán hàng đa cấp:

Xem xét các quy định của Nghị định 110/2005/NĐ-CP, dễ dàng nhận thấy rằng, các nhà làm luật đã cố gắng liên kết hoạt động quản lý ở khâu khởi đầu với việc giám sát hoạt động của doanh nghiệp trên thực tế Từ những nội dung đã trình bày ở những phần trên, có thể hình dung diện mạo của cơ chế tiền kiểm mà pháp luật của chúng

ta đã xác lập đối với hoạt động bán hàng đa cấp Nghị định 110/2005/NĐ-CP trao cho cơ quan quản lý cạnh tranh và Sở Thương mại các tỉnh quyền chủ động về thời gian, cấp độ, nội dung thanh tra, kiểm tra hoạt động bán hàng đa cấp Tuy nhiên, pháp luật lại chưa quan tâm đến trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc lưu trữ các giấy tờ cần thiết phục vụ cho việc thanh tra, kiểm tra Thêm nữa, bàn về việc xác định trách nhiệm của các chủ thể trong hoạt động đa cấp khi có hành vi vi phạm Quan hệ liên kết và hợp tác cũng như tư cách độc lập giữa doanh nghiệp và người tham gia được coi là quan điểm nền tảng cho việc phân định trách nhiệm của doanh nghiệp và người tham gia về các hành vi vi phạm Từ đó, doanh nghiệp hoặc cá nhân người tham gia sẽ phải tự mình chịu trách nhiệm trước pháp luật khi có hành vi vi phạm

Vấn đề được đặt ra là, pháp luật chưa quan tâm đến việc truy cứu trách nhiệm của những người tham gia trong chuỗi các cấp bán hàng khi có hành vi vi phạm mang tính hệ thống Cơ chế hoạt động của mạng lưới bán hàng đa cấp có đặc thù là những người tham gia ở các cấp khác nhau có mối liên hệ về tổ chức, hoạt động và lợi ích với nhau Người tham gia cấp trên là đầu mối cung cấp tài liệu cho những người tham gia cấp dưới Khi đó, với cách thức truy cứu trách nhiệm độc lập cho từng người tham gia mà pháp luật Việt Nam đang sử dụng dường như không hiệu quả bởi không thể xác định được mức độ vi phạm của từng người