Nghiên cứu một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Trong từng giai đoạn, phát triển kinh tế xã hội của đất nước các hợp tác xã đã có sự đóng góp to lớn trong sự phát triển chung của nền kinh tế nước nhà, đặc biệt trên lĩnh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

VŨ THỊ THU HƯƠNG

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC HỢP TÁC XÃ

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

Mã số: 60.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN CHÍ THIỆN

THÁI NGUYÊN - 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng các số liê ̣u , kết quả nêu trong luâ ̣n văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác, mọi sự trích dẫn đã được chỉ rõ nguồn gốc Tác giả hoàn toàn chịu trách nhiê ̣m về tính xác thực và nguyên bản của luâ ̣n văn

Thái Nguyên, tháng 08 năm 2012

Tác giả

Vũ Thị Thu Hương

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành tới:

PGS.TS Trần Chí Thiện - Người đã chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi rất tâ ̣n tình trong suốt thời gian thực hiê ̣n và hoàn thành luâ ̣n văn

Tôi xin trân tro ̣ng cảm ơn T rường Đa ̣i ho ̣c Kinh tế và Quản trị Kinh doanh, Khoa sau Đại ho ̣c là cơ sở đào ta ̣o , đã ta ̣o mo ̣i điều kiê ̣n thuâ ̣n lợi và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Xin gửi lời cảm ơn đến Liên minh HTX tỉnh Thái Nguyên và các cơ quan, cá nhân đã giúp đỡ tôi về nguồn tư liệu phục vụ cho việc thực hiện đề tài

Cuối cùng xin cảm ơn gia đình , những người thân và ba ̣n bè , đồng nghiê ̣p luôn đô ̣ng viên , ủng hộ, giúp tôi tập trung nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn thạc sỹ của mình

Thái Nguyên, tháng 08 năm 2012

Tác giả

Vũ Thị Thu Hương

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các từ, cụm từ viết tắt vi

Danh mục các bảng vii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3

2.1 Mục tiêu chung 3

2.2 Mục tiêu cụ thể 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu 3

3.2 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Ý nghĩa khoa học của đề tài 4

5 Bố cục luận văn 4

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5

1.1.1 Cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và hợp tác xã 5

1.1.2 Cơ sở thực tiễn, quá trình phát triển của kinh tế hợp tác và hợp tác xã trên Thế giới và ở Việt Nam 23

1.2 Phương pháp nghiên cứu 36

1.2.1 Các câu hỏi đặt ra mà đề tài cần giải quyết 36

1.2.2 Phương pháp nghiên cứu 37

1.2.3 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 40

1.2.4 Mô hình nghiên cứu 41

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CỦA CÁC HỢP TÁC XÃ

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN 42

2.1 Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh đến phát triển hợp tác xã 42

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên 42

2.1.2 Đặc điểm kinh tế xã hội 46

2.2 Thực trạng phát triển hợp tác xã trên địa bàn tỉnh thái nguyên 52

2.2.1 Quá trình phát triển kinh tế hợp tác xã tỉnh Thái Nguyên 52

2.2.2 Tình hình hoạt động của các tổ hợp tác 61

2.2.3 Tình hình hoạt động của các hợp tác xã 61

2.3 Kết quả nghiên cứu các htx tại thái nguyên 69

2.3.1 Các Hợp tác xã phân theo địa bàn hoạt động 69

2.3.2 Các Hợp tác xã theo lĩnh vực hoạt động 70

2.3.3 Tình hình cấp ĐKKD và con dấu của các HTX 73

2.3.4 Trình độ quản lý của các HTX 74

2.2.5 Thực trạng về sử dụng lao động tại các HTX 77

2.2.6 Thực trạng về đóng BHXH của các HTX 80

2.2.7 Thực trạng về vốn của các HTX 81

2.2.8 Thực trạng cơ sở vật chất của các HTX 84

2.2.9 Kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTX 84

2.2.10 Kết quả thực hiện nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước 92

2.2.11 Kết quả phân tích hàm sản xuất 93

2.3 Đánh giá chung về các htx trên địa bàn tỉnh thái nguyên 96

2.3.1 Về tổ chức quản lý hoạt động của các hợp tác xã 96

2.3.2 Về kết quả hoạt động của các hợp tác xã 98

2.3.3 Một số hạn chế, tồn tại 101

2.3.4 Phân tích những nguyên nhân của hạn chế và ảnh hưởng của nó đến hiệu quả hoạt động của các HTX 102

2.3.5 Bài học kinh nghiệm 103

Chương 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC HỢP TÁC XÃ Ở TỈNH THÁI NGUYÊN 104

3.1 Định hướng phát triển htx ở tỉnh Thái Nguyên 104

3.1.1 Cơ sở của những định hướng 104

3.1.2 Định hướng và mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên 105

3.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động hợp tác xã ở tỉnh Thái Nguyên 109

3.2.1 Giải pháp về đổi mới chính sách đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ quản lý nhà nước về HTX và cán bộ quản lý của các hợp tác xã 109

3.2.2 Giải pháp tăng cường sự chỉ đạo của Nhà nước đối với HTX 110

3.2.3 Nâng cao vai trò của Liên minh HTX tỉnh Thái Nguyên trong phát triển kinh tế hợp tác xã 114

3.2.4 Giải pháp Đổi mới công tác quản lý tài chính và thực hiện tốt chế độ kế toán trong các hợp tác xã 114

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 115

1 Kết luận 115

2 Kiến nghị 116

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 119

PHỤ LỤC 122

DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT

TT Viết tắt Viết đầy đủ

9 CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

19 UBT¦MTTQVN Ủy ban mặt trận tổ quốc Việt Nam

DANH MỤC CÁC BẢNG

Biểu 2.1 Tình hình chuyển đổi và thành lập mới hợp tác xã giai đoạn

2001-2010 60

Biểu 2.2 Tổng hợp số tổ hợp tác 61

Biểu 2.3: Tổng hợp HTX theo địa bàn toàn tỉnh đến 31/12/2010 62

Biểu 2.4 Tổng hợp htx theo lĩnh vực hoạt động 62

Biểu 2.5: Số lượng và trình độ cán bộ quản lý HTX 65

Biểu 2.6: Tình hình vốn quỹ của các HTX đến 31/12/2012 68

Bảng 2.7 Tổng hợp HTX theo địa bàn toàn tỉnh Thái Nguyên 69

Bảng 2.8 HTX phân theo lĩnh vực hoạt động 70

Bảng 2.9 Tình hình đăng ký kinh doanh và con dấu của các hợp tác xã 73

Bảng 2.10 Trình độ cán bộ quản lý các HTX 74

Bảng 2.11 Số lượng lao động tại các HTX NN 77

Bảng 2.12 Số lượng lao động tại các HTX PNN 78

Bảng 2.13 Tình hình đóng BHXH của các HTX 80

Bảng 2.14 Vốn hoạt động của các HTX 81

Bảng 2.15 Số lượng các hợp tác xã đã có trụ sở 84

Bảng 2.16 Doanh thu của các HTX 84

Bảng 2.17 Tình hình lợi nhuận của các HTX 85

Bảng 2.18 Thu nhập BQĐN/tháng của các lao động tại HTX 86

Bảng 2.19 Xếp loại hợp tác xã theo tiêu chí của Bộ kế hoạch đầu tư 88

Biểu 2.20 Bảng tính toán các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động của các HTX phi nông nghiệp 91

Biểu 2.21 Bảng tính toán các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động của các HTX nông nghiệp 91

Bảng 2.22 Tình hình nộp NSNN(Thuế VAT + TNDN + Môn bài + thuế khác) của các HTX 92

Biểu 2.23: Kết quả chạy hàm sản xuất cho HTX phi nông nghiệp 94

Biểu 2.24: Kết quả chạy hàm sản xuất cho HTX nông nghiệp 95

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm qua, thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, nền kinh

tế nước ta đã có những bước phát triển vượt bậc Phát triển nhiều thành phần kinh tế là chủ trương nhất quán của Đảng từ sau Đại hội VI đến nay Trong

đó, thành phần kinh tế tập thể mà nòng cốt là các hợp tác xã được xác định là một trong những thành phần kinh tế quan trọng, góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Trong từng giai đoạn, phát triển kinh tế xã hội của đất nước các hợp tác xã đã có sự đóng góp to lớn trong sự phát triển chung của nền kinh tế nước nhà, đặc biệt trên lĩnh vực sản xuất lương thực, thực phẩm, cung cấp nguồn nhân lực, lương thực trong các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, giải quyết chính sách xã hội địa phương Theo đó, số lượng các tổ hợp tác và hợp tác xã thành lập mới theo Luật Hợp tác xã tăng lên đáng kể; các hợp tác xã kiểu cũ cơ bản được chuyển đổi; hợp tác xã phát triển đa dạng cả về ngành nghề, lĩnh vực, quy mô và trình độ Thực hiện Luật HTX, do tôn trọng các nguyên tắc và bản chất của các HTX, tình trạng yếu kém của khu vực kinh tế tập thể từng bước được khắc phục, một số mô hình HTX điển hình tiên tiến làm ăn có hiệu quả trong công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, vận tải, kinh doanh tổng hợp, chế biến và dịch vụ thương mại… Bộ máy tổ chức hợp tác xã được củng cố, bước đầu khẳng định kinh tế hợp tác, HTX là nhân tố quan trọng góp phần đảm bảo an sinh xã hội, ổn định chính trị ở cơ sở, đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Phát triển hợp tác xã trong thời kỳ đổi mới là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước Năm 2006 khu vực kinh tế hợp tác xã của tỉnh Thái Nguyên có giá trị GDP là 34.360 triệu đồng, năm 2008 là 34.290 triệu đồng Như vậy, nhịp độ tăng trưởng bình quân hàng năm của khu vực này là khoảng gần 2%

Trong mấy năm qua, năm đạt tăng trưởng cao nhất năm 2010 có giá trị là 34,61 triệu đồng với mức tăng 9,87% nhưng lại có năm giảm tăng trưởng tới gần 12,51% (năm 2007) Điều đó chứng tỏ, khu vực kinh tế hợp tác, HTX phát triển chưa thật sự ổn định Xét về mặt đóng góp thì kinh tế hợp tác, HTX mới chỉ cộng vào tổng GDP của tỉnh mỗi năm khoảng gần 1% Bình quân mới đạt khoảng 112 triệu đồng giá trị tăng thêm của mỗi một HTX và chiếm

tỷ trọng 0,59% GDP toàn tỉnh [11]

Như vậy, kinh tế hợp tác, HTX cho địa phương thực sự chưa tương xứng với vai trò cùng với kinh tế nhà nước dần trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân như Nghị quyết trung ương 5 về kinh tế tập thể đã khẳng định Có thể chỉ ra hàng loạt những tồn tại cần phải tháo gỡ trong phát triển kinh tế hợp tác, HTX: tiềm lực kinh tế khu vực này còn yếu, tài sản vốn, quỹ ít, năng lực trình độ quản lý điều hành, hiệu quả hoạt động của các HTX còn thấp, tỉ lệ tham gia đóng góp vào GDP của tỉnh chỉ đạt thấp

Số HTX hoạt động hiệu quả chiếm tỷ lệ thấp chỉ đạt khoảng 20%-30% trong khi số HTX yếu kém chiếm tỷ lệ cao với 45%-50% [8] Một số HTX hoạt động mang tính hình thức chỉ còn bộ máy mà không hoạt động, chưa được củng cố hoặc giải thể Tình trạng một số HTX thành lập mới không xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, ra đời với mục đích như để được hưởng chính sách vay vốn ưu đãi hoặc đón các chương trình tài trợ của tỉnh và một số tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước còn khá nhiều Vì thế, khi phải bước vào

cơ chế hạch toán độc lập và xu thế hội nhập hiện nay, các hợp tác xã này tỏ ra lúng túng và bị rơi vào tình trạng hoạt động cầm chừng hoặc phá sản

Từ thực tiễn trên tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên”

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục tiêu chung

Đánh giá thực trạng hoạt động của các hợp tác xã nhằm tìm ra những tiềm năng, ưu thế và những mặt khó khăn, hạn chế và những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình sản xuất kinh doanh của các HTX Từ đó, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

2.2 Mục tiêu cụ thể

2.2.1 Hệ thống hoá các vấn đề lý luận về kinh tế hợp tác, Hợp tác xã

2.2.2 Đánh giá thực trạng về tổ chức và hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTX

2.2.3 Phân tích chỉ ra các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động của các HTX trên địa bàn tỉnh

2.2.4 Đề xuất được một số giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng mô hình các HTX trên địa bàn phù hợp với đặc điểm, điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Thái Nguyên

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những vấn đề lý luận và thực tiễn nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã

Đối tượng khảo sát: 108 HTX trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, trong đó có

49 HTX nông nghiệp và 59 HTX phi nông nghiệp hoạt động trong các ngành nghề lĩnh vực và địa bàn khác nhau

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nội dung, phương thức tổ chức hoạt động, phương thức tổ chức quản lý điều hành, phương thức tổ chức sản xuất kinh doanh… của các HTX

Về không gian: Đề tài nghiên cứu HTX trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Về thời gian: Đánh giá hiệu quả hoạt động của các HTX trong thời gian từ năm 2006 - 2010

4 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Phân tích chỉ ra những nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của HTX trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Đề ra các giải pháp có tính khoa học về phát triển HTX tỉnh Thái Nguyên nhằm khắc phục những khó khăn, yếu kém trong công tác tổ chức, điều hành hoạt động của các HTX trong giai đoạn hiện nay

Đề xuất về cơ chế, chính sách để giúp đỡ các HTX phát triển, nhằm góp phần xoá đói giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội và ổn định kinh tế xã hội, phát huy lợi thế, tiềm năng kinh tế trong khu vực kinh tế HTX của tỉnh Thái Nguyên

5 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung của luận văn được kết cấu thành ba chương;

Chương 1: Cơ sở khoa học và phương pháp nghiên cứu

Chương 2: Thực trạng phát triển của các Hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các Hợp tác xã tỉnh Thái Nguyên

Chương 1

CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

1.1.1 Cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và hợp tác xã

1.1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

*Khái niệm về kinh tế hợp tác:

Trong nền kinh tế thị trường các hộ gia đình từng bước gắn sản xuất với thị trường, từ việc lựa chọn các sản phẩm đầu vào phục vụ sản xuất đến việc lựa chọn thị trường đầu ra cho sản phẩm; đồng thời hoạt động sản xuất luôn gắn với cạnh tranh Sản phẩm luôn đòi hỏi sự đa dạng về chủng loại, chất lượng ngày càng nâng cao, giá cả phải hợp lý… chính vì thế đòi hỏi hoạt động sản xuất phải tiến hành trên quy mô ngày càng mở rộng, áp dụng công nghệ mới, sử dụng nguồn vốn lớn cũng như đội ngũ lao động có tay nghề Với quy mô nhỏ lẻ của các hộ gia đình, điều này không thể được đáp ứng đòi hỏi phải có sự hợp tác trong các khâu của quá trình sản xuất cũng như phục vụ sản xuất Chính lẽ đó các hộ gia đình cần phải hợp tác với nhau để tạo ra năng lực sản xuất lớn hơn, để mang lại hiệu quả kinh tế chung cao hơn

Trong quá trình phát triển của các hình thức hợp tác, từ hình thức hợp tác mang tính ngẫu nhiên, thời vụ đến việc hình thành sự liên kết giữa người sản xuất với người phân phối, hay dựa trên cơ sở chuyên môn hoá và phân công lao động ngày càng cao mà có sự liên kết, hợp tác giữa các khâu của quá trình sản xuất Cho đến ngày nay, sự hợp tác không chỉ được thực hiện giữa các hộ gia đình, các doanh nghiệp, các địa phương mà nó còn được thực hiện trên phạm vi thế giới giữa các quốc gia với nhau gắn với quá trình toàn cầu hoá về kinh tế Hợp tác trong sản xuất cũng như trong phân phối lưu thông làm cho năng suất lao động ngày càng tăng lên, thúc đẩy và mở rộng sản xuất, làm xuất hiện nhiều ngành nghề mới và tăng cường sự giao lưu giữa các chủ thể kinh tế

Kinh tế hợp tác là phương thức hoạt động kinh tế, tồn tại khách quan và có vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Đó là hình thức liên kết cộng đồng, các thành viên có quan hệ đồng sở hữu : từ việc góp chung vốn , chung tài sản của cá nhân để tạo nên tài sản cho tập thể , chung sức để thực hiện quá tŕnh sả n xuất kinh doanh và sử dụng đồng vốn có hiệu quả , nhằm giúp quá tŕnh sản xuất ổn định và phát triển , từ đó tạo ra thu nhập cho tập thể và bản thân [21]

Ở nước ta trong những năm gần đây có nhiều quan niệm mới về kinh tế hợp tác đó là:

Thứ nhất, kinh tế hợp tác là sự liên kết tự nguyện của những chủ thể

độc lập trong sản xuất, lưu thông hoặc tiêu dùng

Thứ hai, các chủ thể này hợp tác với nhau dưới nhiều cấp độ khác nhau

như: hợp tác trong từng công đoạn của quá trình sản xuất, liên kết nhau lại thành tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân tự chịu trách nhiệm về hoạt động sản xuất và tiêu thụ sản phẩm hoặc hợp tác với nhau ở một số khâu dịch vụ phục vụ sản xuất

Trong điều kiện hội nhập hiện nay ở nước ta, sự cạnh tranh ngày càng trở lên gay gắt do đó các đơn vị kinh doanh nhỏ, vốn có vị thế rất yếu ớt trong cạnh tranh muốn tồn tại thì cần thiết phải có sự hợp tác để cùng phát triển Do

vậy, có thể hiểu Kinh tế hợp tác là hình thức tự nguyện của những người lao động, những người sản xuất nhỏ dưới các hình thức đa dạng, để kết hợp sức mạnh của các thành viên tạo nên sức mạnh tập thể để giải quyết các vấn đề sản xuất kinh doanh và đời sống tạo điều kiện phát triển sản xuất, kinh doanh có hiệu quả và bền vững Bên cạnh đó, sự hợp tác này còn giúp giải quyết các vấn

đề xã hội như việc làm, tăng thu nhập cho một bộ phận dân cư và tiềm lực kinh tế của địa phương [2]

* Khái niệm về Hợp tác xã

Một trong những hình thức hợp tác giữa các chủ thể sản xuất kinh doanh là thành lập HTX HTX được tổ chức trên cơ sở đóng góp cổ phần và sự tham gia lao động trực tiếp của xã viên, phân phối theo kết quả lao động, mức độ sử dụng dịch vụ và theo vốn cổ phần Mỗi xã viên có quyền như nhau đối với công việc chung HTX là phương thức tất yếu trong lao động sản xuất và các hoạt động kinh tế, gắn liền với sự phát triển kinh tế, bị ràng buộc và quy định bởi sự tiến triển trong quá trình xã hội hoá của hoạt động kinh tế của con người và phải thích ứng với tiến trình phát triển kinh tế đó HTX phải tạo ra xung lực tăng năng suất lao động và đạt hiệu quả kinh tế cao

Xuất phát từ thực tiễn nước ta kinh tế HTX sẽ tồn tại và phát triển dưới nhiều hình thức đa dạng, từ thấp đến cao Chẳng hạn, có những HTX trở thành lĩnh vực hoạt động chính của các thành viên Có những HTX chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu chung về một hay một số dịch vụ trong quá trình sản xuất hoặc chuyên sản xuất kinh doanh một sản phẩm nhất định, thành viên tham gia chỉ đóng góp một phần vốn và lao động, hộ gia đình vẫn là đơn vị kinh tế tự chủ HTX là kết qủa liên kết theo chiều dọc, chiều ngang hoặc hỗn hợp, không bị giới hạn bởi địa giới hành chính và lĩnh vực kinh doanh Mỗi người lao động, mỗi hộ gia đình có thể tham gia đồng thời vào nhiều loại hình hợp tác HTX có tư cách pháp nhân có thể nhân danh mình huy động vốn, lao động… ở bên ngoài dưới nhiều hình thức khác nhau để phục vụ sản xuất, kinh doanh

Xuất phát từ khái niệm kinh tế hợp tác, nhiều tổ chức và các nhà kinh tế đã đưa nhiều khái niệm về HTX, cụ thể:

Liên minh HTX quốc tế trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm phát triển hợp tác xã trên thế giới trong gần 200 năm qua đã đưa ra khái niệm như sau: “Hợp tác xã là một tổ chức/hiệp hội tự chủ của các cá nhân liên kết với nhau một cách nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và

văn hoá thông qua một doanh nghiệp được sở hữu chung và được kiểm soát một cách dân chủ” [16]

Còn Tổ chức Lao động quốc tế cho rằng: “Hợp tác xã là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào hợp tác xã phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung” [1]

Điểm tương đồng của cả hai khái niệm trên đều cho rằng HTX là một tổ chức được hình thành trên cơ sở sự liên kết tự nguyện của các thành viên, được vận hành và quản lý trên cơ sở dân chủ, bình đẳng và sự đồng thuận nhằm đạt mục tiêu mang lại lợi ích chung cho các thành viên Tuy vậy, Liên minh HTX quốc tế nhấn mạnh đến yếu tố hợp tác giữa các thành viên trong quá trình thành lập và điều hành các HTX để phục vụ lợi ích chung, Tổ chức Lao động quốc tế lại nhấn mạnh cơ sở của sự hợp tác giữa các thành viên là để khắc phục sự khó khăn khi hoạt động riêng lẻ, với sự liên kết này đã mang lại lợi ích chung cho tập thể thành viên

Với cách hiểu đơn giản hơn, trong tác phẩm Đường Kách mệnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người cho rằng: “Trong chế độ dân chủ mới các hợp tác xã nó là nửa chủ nghĩa xã hội và sẽ tiến lên chủ nghĩa xã hội Hợp tác xã là thành phần thứ hai trong năm thành phần kinh tế ở nước ta”[3] Xét theo hình thức sở hữu tư liệu sản xuất, Người cho rằng: “Hợp tác xã tức là sở hữu của tập thể nhân dân lao động… Kinh tế hợp tác xã là hình thức sở hữu của nhân dân lao động, Nhà nước đặc biệt khuyến khích, hướng dẫn và giúp đỡ cho nó phát triển”[3] Người khẳng định hợp tác xã là khâu chính thúc đẩy cải cách xã hội chủ nghĩa Đặc biệt, Người cho rằng HTX có thể thành lập ở cả trong

công sở, hầm mỏ, xưởng máy, đồn điền và nhất là ở nông thôn với nhiều loại hình: Tín dụng, tiêu thụ, sản xuất, mua bán,…

Trong Luật HTX của nước ta năm 2003 có định nghĩa: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế

- xã hội của đất nước”[14]

Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật [14]

Từ các khái niệm về HTX, có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản về HTX như sau:

Hợp tác xã là một tổ chức kinh tế tập thể Các xã viên là chủ của Hợp tác xã, có toàn quyền quyết định những vấn đề của tổ chức, hoạt động và phân phối lợi ích trên cơ sở những quy định của Luật HTX và những văn bản có liên quan

HTX có thể được thành lập khi có số lượng xã viên từ 7 trở lên, được đăng ký và hoạt động tất cả các ngành nghề mà pháp luật không cấm

HTX có tư cách pháp nhân, hoạt động như một lọai hình doanh nghiệp, bình đẳng với các doanh nghiệp khác HTX tự chủ tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật

Hợp tác xã là hình thức thực hiện các quá trình hợp tác trong hoạt động kinh tế Mục tiêu của HTX là phát triển được sức sản xuất xã hội, tiết kiệm

lao động, tăng hiệu quả kinh tế, phải thích hợp với các mối quan hệ kinh tế mới trong điều kiện mới

Việc thành lập HTX không làm mất đi tính tự chủ vốn có của các bên tham gia, trái lại nó tăng thêm sức mạnh tổng lực và phát triển được những ưu thế của phương thức HTX

Thành lập HTX là tạo ra đòn bẩy để phát triển kinh tế các chủ thể kinh tế tự chủ HTX là việc liên kết nhau lại giữa các chủ thể kinh tế tự chủ tạo ra sức mạnh mới, thông qua đó phát triển được kinh tế của mình Như vậy khi thành lập HTX mới không phải vì kinh tế HTX mà là sự phát triển kinh tế của các thành viên Do đó, kinh tế HTX là tổ chức kinh tế tự nguyện của các chủ thể kinh tế tự chủ Kinh tế HTX thể hiện được bản chất tự do lựa chọn phương thức hoạt động kinh tế của họ trong điều kiện kinh tế thị trường vì các chủ thể kinh tế tự chủ họ có nhiều cách để đạt tới mục đích kinh tế của mình Các chủ thể kinh tế tự chủ có thể tham gia HTX khi đạt được mục đích của họ hoặc không tham gia, khi HTX không đáp ứng yêu cầu của họ

Từ các khái niệm trên chúng ta có thể nhận định rằng: Hợp tác xã là tổ chức kinh tế mang tính xã hội và nhân văn sâu sắc Hình thành HTX là một quá trình hoàn toàn tự nhiên từ những đòi hỏi, nhu cầu thực tế của con người trong các hoạt động kinh tế

- Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp

Sự liên kết tự nguyện giữa các chủ thể kinh tế là nền tảng cơ bản hình thành HTX Sự liên kết được thực hiện ở tất cả các hoạt động sản xuất và kinh doanh Từ đó hình thành HTX ở hầu hết các lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân trong đó phải kể đến sự liên kết tự nguyện trong lĩnh vực kinh tế nông nghiệp và hình thành các HTX nông nghiệp

Cũng giống như bất cứ quá trình sản xuất nào trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất nông nghiệp đều diễn ra các khâu như: bắt đầu từ

việc nghiên cứu xác định nhu cầu thị trường, đến việc chuẩn bị và kết hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất, kết thúc bằng việc phân phối sản phẩm để thu tiền về Chính vì thế là đơn vị sản xuất kinh doanh tự chủ và độc lập, các HTX nông nghiệp vẫn phải tiến hành đầy đủ các khâu trong quá trình kinh doanh nhằm mang lại lợi ích cho mình Tuy vậy, khi tham gia vào thị trường để nâng cao sức cạnh tranh thì HTX phải phát huy thế mạnh của mình

từ sự liên kết và hợp tác Do đó, xét về mặt tổ chức sản xuất các HTX sẽ phân chia các khâu của qúa trình sản xuất để tiến hành chuyên môn hoá sản xuất và kinh doanh Trên cơ sở chuyên môn hoá sẽ hình thành một hệ thống các HTX nông nghiệp, trong đó bao gồm các HTX thực hiện một hoặc một số khâu hoặc toàn bộ quá trình sản xuất để tạo ra lương thực - thực phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường Vì vậy, có thể có các HTX tiến hành nghiên cứu, dự báo thị trường nông sản - thực phẩm, HTX cung ứng các yếu tố phục vụ sản xuất như: vốn, máy móc thiết bị, điện, nước, phân bón, thuốc trừ sâu… và các HTX phục vụ việc bán hàng và phân phối hàng hoá thậm chí cả các HTX cung cấp lao động

Như vậy ta có thể hiểu: Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể do nông dân, hộ gia đình nông dân và pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật Hợp tác xã để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần

phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

- Khái niệm hợp tác xã phi nông nghiệp

Cũng theo phân loại ngành nghề kinh tế quốc dân cuả Chính phủ và Bộ

Kế hoạch đầu tư, đồng thời qua việc phân tích nêu trên, có thể hiểu Hợp tác xã phi nông nghiệp là những hợp tác xã mang đầy đủ khái niệm chung về Hợp

tác xã và hoạt động trong các ngành nghề không phải là các ngành nghề nông, lâm nghiệp, thuỷ sản và nghề muối [19]

- Hiệu quả hoạt động của hợp tác xã:

+ Hiệu quả kinh tế: Nếu hiểu hiệu quả kinh tế theo mục đích thì hiệu quả hoạt động là hiệu số giữa kết quả thu được và chi phí bỏ ra Cách hiểu này đồng nhất với lợi nhuận của Hợp tác xã

Nếu đứng trên góc độ từng yếu tố để xem xét, hiệu quả kinh tế thể hiện trình độ và khả năng sử dụng các yếu tố trong quá trình sản xuất kinh doanh

Nhiều nhà quản trị học cho rằng, muốn đạt hiệu quả cao phải có sự kết hợp giữa 2 yếu tố: chi phí và kết quả, chi phí là tiền đề để Hợp tác xã thực hiện kết quả đặt ra

Ta có công thức chung:

Hiệu quả hoạt động = Kết quả đầu ra

Các yếu tố đầu vào Theo cách hiểu như trên thì hiệu quả kinh tế trong hoạt động của Hợp tác xã là đại lượng so sánh giữa chi phí bỏ ra và kết quả đạt được Hiệu quả kinh tế hoạt động được nâng cao trong trường hợp kết quả tăng, chi phí giảm và cả trong trường hợp chi phí tăng nhưng tốc độ tăng kết quả nhanh hơn tốc độ tăng chi phí đã chi ra để đạt được kết quả đó

Vì vậy, bản chất của hiệu quả trong hoạt động kinh doanh của hợp tác xã là phản ánh mặt chất lượng của các hoat động, phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực để đạt được mục tiêu đề ra

+ Hiệu quả xã hội: phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực nhằm đạt được các mục tiêu xã hội nhất định, đó là giải quyết việc làm trong phạm vi toàn xã hội, giảm số người thất nghiệp, nâng cao trình độ lành nghề, cải thiện đời sống văn hoá, tinh thần cho người lao động, đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động, nâng mức sống cho các tầng lớp nhân dân

1.1.1.2 Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hợp tác xã

Đối với việc tổ chức hoạt động của HTX, nhiều quan điểm của các nhà kinh tế và chính trị đều tập trung vào một số nguyên tắc cơ bản như sau:

Đầu tiên là nguyên tắc dân chủ và tự nguyện Đây là nguyên tắc quan

trọng nhất vì dựa trên tinh thần tự nguyện các hộ nông dân cá thể nhận thấy lợi ích của việc gia nhập vào các HTX họ sẽ quyết định tham gia và nhiệt tình đóng góp để xây dựng phát triển HTX, không chỉ vì lợi ích cá nhân mà còn vì lợi ích của các thành viên khác Vì thế Các Mác, Ăng-ghen cũng như Lênin đã nhấn mạnh rằng: “tuyệt đối không được cưỡng ép nông dân mà phải để cho người nông dân tự suy nghĩ, thấy rõ lợi ích thiết thực của mình và tự nguyện hợp tác với nhau”[10] Tuy vậy, để đảm bảo duy trì nguyên tắc này thì điều cần thiết là phải thực hiện dân chủ trong quản lý và phân chia lợi ích

Cũng với nguyên tắc này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Các HTX phải làm như thế nào để các xã viên đều thấy rằng mình là người làm chủ tập thể HTX Có quyền bàn bạc và quyết định những công việc của HTX Có như thế thì xã viên mới đoàn kết chặt chẽ, phấn khởi sản xuất và HTX sẽ tiến bộ không ngừng.” và “Mỗi xã viên phải làm chủ, HTX là nhà, xã viên làm chủ Mình có quyền làm chủ và tự nguyện vào, Đảng và Chính phủ không bắt buộc”[4]

Hợp tác xã là tổ chức kinh tế dân chủ, do đó các thành viên tự nguyện liên hợp lại vì mục tiêu lợi ích chung vì thế họ bình đẳng, cùng đồng tham gia quyết định mọi hoạt động kinh tế chung Để cùng có lợi, họ vào HTX là để tăng sức sản xuất chung lên, tiết kiệm và ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ cao, chia sẻ rủi ro, do đó tăng hiệu quả kinh tế lên, lợi ích này sẽ là của chung và sẽ được phân bổ tuỳ thuộc vào sự tham gia đóng góp của từng chủ thể kinh tế tự chủ trong hợp tác

Thứ hai, việc xây dựng và phát triển HTX: Theo quan điểm của Các Mác

và Ăng-ghen thì “Hợp tác xã phải tiến hành từng bước có tính đến bước đi và

sự chờ đợi và cần phải lôi cuốn được nông dân, cùng với giai cấp công nhân đi lên chủ nghĩa xã hội Bên cạnh đó, việc xây dựng các hợp tác xã phải có sự giúp đỡ của Nhà nước chuyên chính vô sản để đảm bảo tính pháp lý cho sự ra đời của kinh tế hợp tác xã Đồng thời, Nhà nước sẽ giúp đỡ các hợp tác xã về tài chính, khoa học kỹ thuật, lao động… thông qua các chính sách phát triển kinh tế, xã hội” [4]

Còn Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập đến việc xây dựng các HTX nông nghiệp cần phải đi lên từ những tổ đổi công Người cho rằng: “Gốc của thắng lợi là tổ chức, trước hết là tổ đổi công cho tốt rồi tiến dần lên hợp tác xã nông nghiệp”, “Phải phát triển tốt phong trào đổi công và hợp tác; phải thi đua tăng gia sản xuất thực hành tiết kiệm hoàn thành và hoàn thành vượt mức kế hoạch Nhà nước” và “Hiện nay phong trào tổ chức hợp tác xã nông nghiệp tiến bước khá tốt; nhưng nhiều nơi còn lệch lạc Chúng ta phải củng cố thật tốt các tổ đổi công và các hợp tác xã đã có, tuyên truyền và giáo dục nông dân làm cho phong trào phát triển vững chắc… Những nơi chưa có hợp tác xã thì phải củng cố tổ đổi công thật tốt để tiến lên hợp tác xã Các địa phương phải cố gắng làm cho mỗi làng có một vài hợp tác xã thật tốt để làm kiểu mẫu cho những hợp tác xã sẽ

tổ chức sau Trong việc củng cố và phát triển phong trào đổi công và hợp tác xã phải chú trọng chất lượng tốt, không nên chỉ chú trọng con số”[17]

Muốn hợp tác xã phát triển và củng cố tốt, cần luôn luôn ghi nhớ và ra sức

thực hiện khẩu hiệu cần kiệm xây dựng Hợp tác xã Không nên có hiện tượng

làm chăm cái vườn riêng của mình hơn là ruộng của hợp tác xã, vì như thế là không “cần” đối với HTX [17]

Theo Người, việc xây dựng và phát triển HTX không phải là sự áp đặt theo lối chủ quan, duy ý chí mà phải được hình thành trên các cơ sở sau:

1 Phải dựa trên cơ sở nhu cầu thực tiễn đòi hỏi mà tổ chức xây dựng HTX cho phù hợp cả về tổ chức và qui mô

2 Phải dựa trên các nguyên tắc: Tự nguyện, cùng có lợi, quản trị dân chủ Người viết: “Chuẩn bị tốt là làm cho xã viên tự nguyện, tự giác, không được gò ép, mệnh lệnh và quản trị phải dân chủ”[17]

3 Phải dựa trên cơ sở hiệu quả kinh tế Người viết: “Cần phải nêu cao tính hơn hẳn của HTX bằng những kết quả thiết thực và gọi là HTX bậc cao thì phải đoàn kết cao, sản xuất phải cao, thu nhập chung của HTX phải cao, thu nhập riêng của xã viên phải cao”[17]

4 Để HTX tồn tại và phát triển thì cần phải có sự hỗ trợ của Nhà nước Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà nước phải giúp HTX về vốn, về tiêu thụ sản phẩm Người nêu: “HTX còn nghèo, thường thường Chính phủ phải giúp đỡ, phải cho vay vốn” “Chính phủ phải cố gắng phục vụ lợi ích HTX” và “cái gốc trong việc lãnh đạo HTX vẫn là Chi bộ Đảng ở cơ sở”[17]

Thực tiễn hiện nay cho thấy, địa phương nào được cấp ủy quan tâm lãnh đạo, chính quyền quan tâm hỗ trợ, cán bộ HTX nhiệt tình, có tâm huyết, có năng lực quản lý, các nguyên tắc tự nguyện dân chủ trong HTX được phát huy thì địa phương đó có phong trào HTX phát triển mạnh và có hiệu quả rõ rệt

Thứ ba, về cách thức tổ chức sản xuất kinh doanh: theo quan điểm của

Các Mác và Ăng-ghen thì “Hình thức và biện pháp thực hiện hợp tác phải thiết thực cụ thể, hết sức tránh những biện pháp và hình thức thiếu thực tế, mơ hồ Hợp tác được thực hiện ở nhiều lĩnh vực, hình thức và biện pháp, trong mỗi lĩnh vực lại khác nhau Trong lĩnh vực nông nghiệp, loại hình đất đai khác nhau, cây trồng, vật nuôi khác nhau, quan hệ thị trường khác nhau… ngoài ra phải tính đến nhiều yếu tố khác như phong tục, tập quán của mỗi vùng”[4] Vì vậy, biện pháp và hình thức hợp tác phải thiết thực, cụ thể phù hợp với điều kiện cụ thể

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra: sản xuất cũng phải hợp tác với nhau thì mới thành sức mạnh, mới khắc phục được khó khăn để phát triển Người

nông dân không thể tiến lên ấm no, hạnh phúc nếu làm ăn cá thể, riêng rẽ:

“Nếu chúng ta đứng riêng rẽ, thì sức nhỏ làm không nên việc”[4] Do đó, những cá nhân hợp sức, hợp vốn với nhau để xây dựng hợp tác xã Nhưng để ngôi nhà chung đó ngày càng to, đẹp hơn thì Bác cũng dạy: “Mỗi hợp tác xã cần có phương hướng sản xuất đúng đắn, phù hợp với tình hình kinh tế trong hợp tác xã và phù hợp với tình hình và yêu cầu chung của nền kinh tế quốc dân” và “ Kế hoạch sản xuất của hợp tác xã phải đưa ra bàn bạc một cách dân chủ với xã viên Phải tuyên truyền giáo dục cho xã viên hiểu, xã viên tự nguyện làm, tuyệt đối không được dùng cách gò ép, mệnh lệnh, quan liêu”[4]

Đây là những tư tưởng quản lý kinh tế rất tiến bộ không chỉ phù hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh của loại hình HTX lúc đó mà còn đúng đến ngày nay với mọi tổ chức sản xuất kinh doanh

Khâu cuối cùng của trong hoạt động của các HTX là phân phối thành quả cho các xã viên Tư tưởng của Người là: “Sản xuất được nhiều, đồng thời phải chú ý phân phối cho công bằng, cán bộ phải chí công, vô tư thậm chí có khi cán bộ vì lợi ích chung mà phải chịu thiệt thòi phần nào Chớ nên cái gì tốt thì giành về cho mình, xấu để người khác”[4]

Người cũng đưa ra nguyên tắc trong thực hiện phân phối: “Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng”[4] Đó là một trong những phương pháp quản

lý kinh tế hiệu quả, vì theo khoa học quản lý hiện nay thì yếu tố đảm bảo sự công bằng trong phân phối là một trong những động lực giúp cho người lao động gắn bó và nhiệt tình với công việc Chính điều đó làm cho các HTX nói riêng và các tổ chức khác nói chung vận hành hiệu quả và ngày càng phát triển

Theo Luật HTX đưa ra quy định về nguyên tắc tổ chức và hoạt động của HTX cụ thể như sau:

Thứ nhất: Tự nguyện: mọi cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có đủ điều kiện

theo quy định của Luật này, tán thành Điều lệ HTX đều có quyền gia nhập hợp tác xã; xã viên có quyền ra HTX theo quy định của Điều lệ HTX

Thứ hai: Dân chủ, bình đẳng và công khai: xã viên có quyền tham gia

quản lý, kiểm tra, giám sát HTX và có quyền ngang nhau trong biểu quyết; thực hiện công khai phương hướng sản xuất, kinh doanh, tài chính, phân phối và những vấn đề khác quy định trong Điều lệ HTX

Để thực hiện đầy đủ quyền làm chủ tập thể của xã viên và bảo đảm dân chủ và bình đẳng trong tổ chức và hoạt động của HTX, đòi hỏi xã viên phải được cung cấp đầy đủ, trung thực, khách quan thông tin vè mọi mặt hoạt động và hình thức tổ chức quản lý của HTX Chỉ có trên cơ sở đó quyền dân chủ và bình đẳng của xã viên mới được thực hiện đầy đủ Việc quy định công khai là một nội dung nguyên tắc đã đặt xã viên HTX vào đúng vị trí trung tâm với tư cách là người làm chủ Vì công khai, về thực chất, là được cung cấp đầy đủ thông tin [7]

Thứ ba: Tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi: HTX tự chủ và tự

chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất, kinh doanh; tự quyết định về phân phối thu nhập

Tự chủ là thuộc tính vốn có của các tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân HTX được xác định là tổ chức kin tế đương nhiên cũng có thuộc tính tự chủ Vì là tổ chức kinh tế tự chủ, nên mọi hoạt động hợp pháp của HTX đều

do HTX tự quyết định, tự chịu trách nhiệm trên cơ sở bảo đảm mọi xã viên và HTX cùng có lợi, không phụ thuộc vào bất kỳ cơ quan, tổ chức nào Chính tính tự chủ đòi hỏi HTX phải tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi Tính tự chịu trách nhiệm và cùng cơ lợi là nội dung cụ thể của thuộc tính tự chủ, khẳng dịnh thuộc tính tự chủ của HTX [7]

Sau khi thực hiện xong nghĩa vụ nộp thuế và trang trải các khoản lỗ của HTX, lãi được trích một phần vào các quỹ của HTX, một phần chia theo vốn góp và công sức đóng góp của xã viên, phần còn lại chia cho xã viên theo mức độ sử dụng dịch vụ của HTX

Thứ tư: Hợp tác và phát triển cộng đồng: xã viên phải có ý thức phát

huy tinh thần xây dựng tập thể và hợp tác với nhau trong HTX, trong cộng đồng xã hội; hợp tác giữa các HTX trong nước và ngoài nước theo quy định của pháp luật[14]

Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã phù hợp với lý luận chung và kinh nghiệm quốc tế về hợp tác xã, cần phải được quán triệt sâu sắc trong Đảng và trong xã hội ta Từ tư tưởng ấy chúng ta đúc rút được triết lý sâu sắc: hợp tác- hiệu quả- tăng cường sức mạnh và sức cạnh tranh; góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ

1.1.1.3 Tính tất yếu khách quan phát triển hợp tác xã ở nước ta

Nhìn lại suốt chặng đường Đổi mới kinh tế tập thể/kinh tế hợp tác trong bối canh chung của Đổi mới kinh tế do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, chủ trương, đường lối của Đảng ta về phát triển kinh tế tập thể hoàn toàn phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã Đặc biệt, Đảng ta đã kế thừa và phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh rõ nét trong việc xác định ngày càng rõ hơn mô hình pháp lý hợp tác xã và ý nghĩa chính trị, cũng như tầm vóc quan trọng của kinh tế tập thể đối với sự nghiệp phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

Phát triển kinh tế tập thể là chủ trương đúng đắn, nhất quán, xuyên suốt, mang tầm cương lĩnh trong tất cả các Nghị quyết Đại hội Đảng Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ X và các Đại hội trước đó, nhất là từ Đại hội

Đảng lần thứ VI đã đề ra chủ trương đưa “Kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân” Nghị quyết Đại hội VI nêu rõ: "Phát triển kinh tế hợp tác ở nước ta không chỉ

nhằm mục tiêu kinh tế, mà còn có mục tiêu xã hội" Chỉ thị 68- CT/TW của

Ban bí thư Khoá VII nêu luận điểm: "Kinh tế hợp tác là yêu cầu và xu thế tất yếu khách quan trong quá trình phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng XHCN"

Ngay sau ngày đất nước được hoàn toàn giải phóng và thống nhất, từ Đại hội Đảng lần thứ IV, Đảng ta sớm đổi mới tư duy về kinh tế tập thể phù hợp yêu cầu phát triển của đất nước và đường lối Đổi mới toàn diện của Đảng, đổi mới mô hình hợp tác xã gắn liền với giải phóng kinh tế hộ xã viên, làm kinh tế thành viên thành đơn vị kinh tế tự chủ, dần khẳng định vai trò hạt nhân, trung tâm của xã viên, kinh tế xã viên, chuyển hướng chức năng của hợp tác xã sang phục vụ xã viên/ kinh tế xã viên; làm hợp tác xã hoạt động tự chủ, tự chịu trách nhiệm toàn diện về hoạt động của mình; thực hiện nguyên tắc xã viên tham gia tự nguyện hợp tác xã; từng bước làm rõ việc lấy lợi ích xã viên/ kinh tế xã viên và đáp ứng tốt nhu cầu của xã viên là nền tảng cho sự bền vững của hợp tác xã; Nhà nước chuyển sang vai trò xây dựng khung pháp

luật, chính sách cho hợp tác xã hoạt động và hỗ trợ hợp tác xã

Nghị quyết số 13 Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành trung ương Đảng Khoá IX về đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể là Nghị quyết lần đầu tiên của Đảng chuyên về kinh tế tập thể kể từ khi tiến hành

đường lối Đổi mới từ năm 1986 Nghị quyết khẳng định: "Kinh tế tập thể lấy lợi ích kinh tế làm chính, ; đánh giá hiệu quả kinh tế tập thể phải trên cơ sở quan điểm toàn diện, cả kinh tế- chính trị- xã hội, cả hiệu quả của tập thể và của các thành viên" [15]

Các Nghị quyết của Đảng cũng đã đề cập khá cụ thể các nguyên tắc, nội dung chính của mô hình pháp lý HTX, tiệm cận sát với mô hình phổ biến trên thế giới Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị Khoá VI về đổi mới

quản lý kinh tế nông nghiệp ngày 5 tháng 4 năm 1988 đã nêu: “Hîp tác xã, tập đoàn sản xuất là tổ chức kinh tế tự nguyện của nông dân, lập ra dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự hướng dẫn, giúp đỡ của Nhà nước, hoạt động theo nguyên tắc tự quản lý, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả sản xuất kinh doanh;

có tư cách pháp nhân, bình đẳng trước pháp luật với các đơn vị kinh tế khác;

có trách nhiệm phát huy tính ưu việt của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa”

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI đã rất sớm đề ra nhiệm vụ: sớm nghiên cứu ban hành Luật về hợp tác xã [15]

Nghị quyết Đại hội VII và các Đại hội sau đó nhấn mạnh các nguyên tắc hợp tác xã: tiếp tục đổi mới và kiện toàn kinh tế tập thể theo nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng, cùng có lợi, công khai, tự chủ, tự chịu trách nhiệm; hợp tác và phát triển cộng đồng; phát huy và kết hợp hài hoà sức mạnh của tập thể, phát triển từ thấp đến cao; một hộ gia đình có thể tham gia các hợp tác xã khác nhau và có quyền rút ra khỏi hợp tác xã theo điều lệ [15]

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VII đã bước đầu đề ra mô hình hợp tác xã tiêu dùng theo chuẩn mực quốc tế (Xã viên vừa là đồng sở hữu vừa

đồng sử dụng sản phẩm, dịch vụ của HTX): “ở nông thôn, trên cơ sở tăng cường vai trò đơn vị kinh tế tự chủ của hộ xã viên, các hợp tác xã hướng hoạt động vào những khâu và lĩnh vực mà hộ xã viên không có điều kiện tự làm hoặc làm kém hiệu quả hơn kinh doanh tập thể; cùng với chính quyền và các đoàn thể chăm lo các vấn đề xã hội và xây dựng nông thôn mới Trong nông nghiệp, trên

cơ sở phát huy tính tự chủ của hộ gia đình, chú trọng phát triển các hình thức hợp tác và hợp tác xã cung cấp dịch vụ, vật tư và tiêu thụ sản phẩm cho kinh tế

hộ gia đình và trang trại“ Tuy nhiên, chủ trương này chưa được thể chế hoá

trong Luật Hợp tác xã năm 1996 và Luật Hợp tác xã năm 2003 [15]

Nghị quyết Đại hội VIII đã bước đầu đề ra khá cụ thể mô hình hợp tác xã của người lao động theo chuẩn mực quốc tế (xã viên vừa là đồng sở hữu

vừa là người lao động trong HTX): “Hợp tác xã là hình thức liên kết tự nguyện của những người lao động nhằm kết hợp sức mạnh của từng thành viên với sức mạnh tập thể để giải quyết có hiệu quả hơn những vấn đề của sản xuất, kinh doanh và đời sống” Chủ trương này bước đầu đã được thể chế

hoá trong Luật Hợp tác xã năm 1996 và Luật Hợp tác xã năm 2003 [15]

Trong bản báo cáo Phương hướng nhiệm vụ kế hoạch phát triển kinh tế

- xã hội 5 năm 2001 - 2005 - Văn kiện Đại hội IX đã nêu rõ mục tiêu tổng

quát và nhiệm vụ chủ yếu là: “…1.2 Phát triển kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế nhà nước có vai trò chủ đạo; củng cố kinh tế tập thể; hình thành một bước quan trọng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, tăng nhanh hàm lượng công nghệ trong sản phẩm…” Và Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2010 đã khẳng định: “…Kinh

tế tập thể, kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đều phát triển mạnh và lâu dài Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được hình thành về cơ bản

và vận hành thông suốt, có hiệu quả ” và “…Phát triển kinh tế tập thể với các hình thức hợp tác đa dạng Chuyển đổi hợp tác xã cũ theo Luật Hợp tác

xã đạt hiệu quả thiết thực Phát triển hợp tác xã kinh doanh tổng hợp đa ngành hoặc chuyên ngành để sản xuất hoặc kinh doanh dịch vụ, tạo điều kiện

mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh phù hợp quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá…”

Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX ngày ngày 10 tháng 4 năm 2006 về phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2006 - 2010: “Tiếp tục đổi mới, tạo động lực phát triển có hiệu quả các loại hình kinh tế tập thể Tiếp tục đổi mới chính sách để khuyến khích, thúc đẩy phát triển mạnh hơn các loại hình kinh tế tập thể với những hình thức hợp tác đa dạng, tự nguyện, đáp ứng nhu cầu của các thành viên, phù hợp với trình độ phát triển của các ngành, nghề, trên các địa bàn”

Tiếp tục nghiên cứu xây dựng mô hình hợp tác xã kiểu mới trên cơ sở tổng kết các đơn vị làm tốt để tăng sức hấp dẫn, tạo động lực cho kinh tế tập thể, nhất là đối với nông nghiệp, tiểu, thủ công nghiệp Đa dạng hoá hình thức

sở hữu trong kinh tế tập thể (có sở hữu pháp nhân, thể nhân) Phát triển các loại hình doanh nghiệp trong hợp tác xã và các hình thức liên hiệp hợp tác xã

Có cơ chế để hợp tác xã có thể phát huy quyền sử dụng tư liệu sản xuất chung tại cơ sở; tách bạch giữa quyền này với quyền sở hữu của các xã viên

Khuyến khích huy động cổ phần và nguồn vốn góp của xã viên để không ngừng tăng thêm vốn đầu tư phát triển hợp tác xã Khuyến khích tăng tài sản và quỹ không chia của hợp tác xã Giải thể hoặc chuyển các hợp tác xã chỉ còn là hình thức sang các loại hình tổ chức sản xuất, kinh doanh phù hợp với quy định của pháp luật

Trong Văn đại hội XI, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) một lần nữa khẳng định: “Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, hình thức tổ chức kinh doanh và hình thức phân phối Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế, bình đẳng trước pháp luật, cùng phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Kinh tế tập thể không ngừng được củng cố và phát triển

Đồng thời Đảng ta đã khẳng định: “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô; huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực Tạo điều kiện thuận lợi để kinh

tế tập thể phát triển đa dạng, mở rộng quy mô; có cơ chế, chính sách hợp lý trợ giúp các tổ chức kinh tế hợp tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, mở rộng thị trường, ứng dụng công nghệ mới, tiếp cận vốn ”

Chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển kinh tế tập thể là hoàn toàn đúng đắn, được minh chứng bởi cả thực tiễn quốc tế về phát triển hợp tác xã 200 năm qua và thực tiễn phát triển hợp tác xã ở nước ta, và hoàn toàn phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã

1.1.2 Cơ sở thực tiễn, quá trình phát triển của kinh tế hợp tác và hợp tác

xã trên Thế giới và ở Việt Nam

1.1.2.1 Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA)

Liên minh Hợp tác xã quốc tế (ICA) được thành lập ngày 19/8/1895 tại Vương quốc Anh Trụ sở của ICA đóng tại Geneve (Thụy Sỹ) ICA là một trong những tổ chức quốc tế lớn nhất trên thế giới, phần lớn các nước có phong trào HTX đều là thành viên của ICA Hiện nay, ICA đại diện cho trên

800 triệu xã viên của 225 tổ chức HTX quốc gia của 96 nước

ICA có vai trò và sứ mệnh quan trọng:

Phát triển giá trị và nguyên tắc HTX HTX là tổ chức của những người tự nguyện liên kết lại với nhau để đáp ứng các nhu cầu về kinh tế, xã hội và văn hoá của mình và cộng đồng, là tổ chức tự chủ, tự chiụ trách nhiệm, phối hợp giúp đỡ thành viên, có trách nhiệm xã hội và phát triển cộng đồng; HTX hoạt động dựa trên các giá trị tương trợ, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết

Tuyên truyền về vai trò HTX trong phát triển kinh tế-xã hội toàn cầu, các giải pháp phát triển phong trào HTX trong bối cảnh toàn cầu hoá và tự do hóa thương mại; thúc đẩy liên kết giữa các HTX với nhau vì mục đích phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá cộng đồng và chia sẻ kinh nghiệm

Hỗ trợ HTX thông qua các chương trình phát triển năng lực, hỗ trợ tài chính, khuyến khích tạo việc làm, tham gia xoá đói nghèo, phòng chống HIV và chương trình tài chính vi mô trên toàn thế giới…

Hệ thống tổ chức ICA bao gồm: Đại hội đồng toàn cầu, Đại hội đồng khu vực Đại hội đồng toàn cầu họp 2 năm 1 lần Đại hội đồng toàn cầu là cơ quan ra quyết định cao nhất của ICA Đại hội bầu Chủ tịch, các Phó chủ tịch và Ủy viên Ban chấp hành ICA với nhiệm kỳ 4 năm Đại hội đồng khu vực được tổ chức 2 năm 1 lần vào những năm không tổ chức Đại hội đồng toàn

cầu Đại hội đồng khu vực có trách nhiệm thúc đẩy sự hợp tác giữa các tổ chức thành viên và là diễn đàn thảo luận các vấn đề liên quan đến phong trào hợp tác xã các nước trong khu vực

Thành viên của ICA gồm 223 tổ chức HTX quốc gia ở 96 nước có phong trào HTX, trong đó Việt Nam đã trở thành thành viên của ICA từ năm

1988 và các tổ chức HTX quốc tế chuyên ngành có ảnh hưởng quan trọng trên nhiều lĩnh vực kinh tế, xã hội: Tổ chức HTX nông nghiệp quốc tế (ICAO), Hiệp hội Ngân hàng HTX quốc tế (ICBA), Tổ chức HTX tiêu dùng quốc tế (CCI), Tổ chức HTX nghề cá quốc tế (ICFO), Tổ chức HTX y tế quốc tế (IHCO), Tổ chức HTX nhà ở quốc tế (ICA Housing), Liên đoàn bảo hiểm HTX và bảo hiểm tương hỗ quốc tế (ICMIF), Tổ chức HTX công nghiệp, thủ công và sản xuất quốc tế (CICOPA), Hiệp hội du lịch HTX quốc tế (TICA)

ICA là một trong những tổ chức quốc tế đầu tiên được LHQ công nhận và hợp tác Từ năm 1946 đến nay, ICA là đối tác tư vấn về các vấn đề kinh tế, xã hội của LHQ

Đại hội đồng LHQ đã nhiều lần thông qua các báo cáo của Tổng thư ký về HTX và ban hành các nghị quyết về HTX LHQ khẳng định vai trò to lớn của HTX trong giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường, thực hiện những mục tiêu thiên niên kỷ, đặc biệt là tạo việc làm hữu ích, xoá đói giảm nghèo, nâng cao khả năng hội nhập xã hội và tiến bộ của phụ nữ Nghị quyết A/58/497 ngày 19/1/2004 về “HTX trong sự phát triển xã hội” Đại hội đồng LHQ đã “công nhận các HTX đang trở thành một nhân tố cơ bản của phát triển kinh tế và xã hội” và đề nghị các nước “tạo môi trường thuận lợi cho phát triển HTX”, “xem xét sửa đổi chính sách quốc gia về HTX cho phù hợp”…

Công nhận vai trò quan trọng và những đóng góp to lớn của trào lưu HTX quốc tế trong phát triển kinh tế- xã hội và củng cố hoà bình trên toàn thế giới, ngày 16/12/1992, LHQ đã ra Nghị quyết 47/90 quyết định ngày thứ bảy đầu tiên của tháng 7 hàng năm là “Ngày quốc tế HTX” của thế giới [18]

1.1.2.2 Phát triển kinh tế hợp tác xã ở một số nước trên thế giới

Sự phát triển của nhân loại, nhất là ở các nước phát triển chứng tỏ Hợp tác xã là thể chế không thể thiếu được trong sự phát triển của một đất nước hài hòa về tất cả các mặt kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa; là tất yếu đối với việc thúc đẩy phát triển kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân, cá thể ở cả vùng nông thôn và thành thị; đáp ứng nhu cầu phong phú của của đời sống cộng đồng theo các nguyên tắc hợp tác xã

Thực tiễn phát triển của khu vực kinh tế hợp tác xã trên thế giới gần đây cho thấy khu vực kinh tế hợp tác xã trong thế kỷ XXI và trong thời đại toàn cầu hóa không những không giảm đi, ngược lại còn tăng lên Các hợp tác xã tại các nước, nhất là các nước công nghiệp phát triển có xu hướng sát nhập, hợp nhất thành các HTX có quy mô lớn, đóng vai trò quan trong trọng phát triển đất nước

Vai trò của Hợp tác xã ngày càng được khẳng định Tại cuộc họp Đại hội đồng Liên hợp quốc năm 2003, ông Kofi Anna cũng đánh giá “Hợp tác xã là một trào lưu có tổ chức lớn nhất của xã hội văn minh, đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nguyện vọng, nhu cầu của con người trong nỗ lực phát triển cân bằng, sâu rộng ở các quốc gia nói riêng và thế giới nói chung” [13]

Vào những năm đầu thế kỷ 19, Chủ nghĩa tư bản bước vào cuộc cách mạng công nghệ lần thứ nhất, lực lượng sản xuất phát triển như vũ bão, kéo theo sự phát triển của kinh tế thị trường, những người sản xuất buôn bán nhỏ phải đối mặt với nguy cơ phá sản Do vốn ít, khả năng đổi mới kỹ thuật có hạn, thị trường hàng hóa eo hẹp… Họ nhận thấy không thể giải quyết các khó khăn đó bằng khả năng riêng của từng người, họ phải tự tìm cách để tự cứu lấy mình Họ tập hợp nhau lại góp vốn để kinh doanh và hợp tác xã đầu tiên

ra đời trong hoàn cảnh thực tế đó Đầu thế kỷ 19 (năm 1840), nhiều hợp tác xã ở một số nước châu Âu đã được hình thành trên cơ sở tổ chức hợp tác giản

đơn Năm 1844, một nhóm công nhân ở Rochdale - Vương quốc Anh đã thành lập hợp tác xã tiêu thụ lấy tên “Hội những người khởi đầu sự công bằng

ở Rochdale” để cung cấp nhu yếu phẩm với mức giá phải chăng cho người tiêu dùng Đây là Hợp tác xã đầu tiên trên thế giới được thành lập Năm 1849 là HTX tín dụng ở Đức, năm 1887 là HTX cung ứng vật tư nông nghiệp ở Hà Lan và sau đó xuất hiện các loại hình HTX chế biến và HTX tiêu thụ nông sản ở nhiều nước [13]

Ở Pháp, các HTX tiêu thụ đã bán 75% khối lượng thị trường ngũ cốc trong nước và xuất khẩu Ở Mỹ 3620 HTX tiêu thụ đã chiếm 90% thị trường quả có múi, 70% sữa, 40% ngũ cốc và 7500 HTX thủy nông đã cung cấp nước cho 25% diện tích ruộng nước có tưới, 1275 HTX cải tiến giống bò sữa,

600 HTX sử dụng chung đồng cỏ và dịch vụ nông thôn, 900 HTX khí hóa nông thôn, với 5,7 triệu xã viên Còn ở Hà Lan, HTX chế biến tiêu thụ nông sản đã chiếm lĩnh 87% thị trường sữa, 94% thị trường bơ và 94% thị trường hoa của nước này

Ở Châu Á, đầu thế kỷ XX, HTX ra đời và phát triển ở nhiều nước Ở Nhật Bản, các HTX.NN đã cung cấp cho nông dân xã viên 89% phân hóa học, 75% thuốc trừ sâu, 54% thức ăn gia súc, 44% máy nông nghiệp và tiêu thụ 95% thị trường lúa gạo, 25% thị trường rau, 16% thị trường thịt của Nhật Còn ở Ấn Độ, các HTX chế biến tiêu thụ đã đảm nhận việc chế biến và tiêu thụ hàng năm với khối lượng 35 triệu tấn sữa của 6 triệu hộ nông dân nuôi trâu, bò sữa của nước này

Ở các nước Liên Xô (cũ), Đông Âu, Trung Quốc, HTX.NN ra đời và phát triển mạnh từ những thập niên đầu thế kỷ XX Ở Liên Xô (cũ),

từ sau Cách Mạng Tháng Mười năm 1917 đến năm 1928, có 65.000 HTX cung tiêu với 37,5% hộ nông dân tham gia và 33.400 HTX dich vụ kỹ thuật dùng chung máy nông nghiệp do nông dân tự nguyện tổ chức ra Còn ở các nước Đông Âu trước và sau chiến tranh thế giới thứ hai, đều có

mạng lưới HTX.NN Năm 1944, ở Bungary có 4114 HTX, trong đó có

3156 HTX nông thôn với 1,6 triệu xã viên hoạt động ở các lĩnh vực như tín dụng, cung tiêu hoa hồng, rượu nho, thuốc lá, củ cải đường, dâu tằm, thủy lợi, vận chuyển Ở Trung Quốc, từ năm 1949 - 1957 đã tổ chức được 740.000 HTX.NN theo mô hình tập thể hóa, tập hợp gần 120 triệu hộ nông dân vào làm ăn tập thể Năm 1992 ở Trung Quốc có 60.000 HTX tín dụng nông thôn, tổng doanh số mạng lưới HTX tín dụng là 119 tỷ nhân dân tệ, đáp ứng khoảng

60 - 70% nhu cầu tín dụng cho các hộ nông dân

Tuy nhiên, ở Liên Xô (cũ) và một số nước XHCN, các mô hình HTX tập thể hoá hình thành trong nền kinh tế thị trường, đến cuối thập kỷ 80 của thế

kỷ XX đã lâm vào cơ chế thị trường và nguyện vọng của các nông, ngư dân

Hiện nay, trên toàn lãnh thổ Hàn Quốc, có 1.114 Hợp tác xã Nông nghiệp đa năng, 125 HTX chăn nuôi và 88 hợp tác xã chuyên ngành tham gia làm thành viên, thu hút sự tham gia của 100% nông dân Hàn Quốc (khoảng 2,4 triệu xã viên)

1.1.2.3 Sơ lược quá trình phát triển kinh tế hợp tác xã ở Việt Nam

- Giai đoạn trước hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954):

Giai đoạn này phong trào kinh tế hợp tác, HTX phát triển chưa đáng

kể, chủ yếu là trong vùng căn cứ địa cách mạng Việt Bắc Ngày 8/3/198 từ một tổ sản xuất chai lọ và ống tiêm cho ngành y tế phục vụ cho yêu cầu kháng chiến ở vùng ATK (Thái Nguyên), HTX Thủy tinh dân chủ được thành lập Đây cũng là HTX tiểu thủ công nghiệp đầu tiên ở nước ta Mặc dù mới ra đời, năng lực sản xuất hạn chế, nhưng là những tập dượt quan trọng để xây dựng và phát triển các hình thức kinh tế hợp tác, HTX sau này

- Giai đoạn từ 1954-1975:

+ Sau cải cách ruộng đất đến trước chiến tranh phá hoại của đế quốc

Mỹ ở Miền Bắc: Đây là thời kỳ Đảng ta chủ trương tiến hành cải tạo để xây dựng CNXH ở miền Bắc, trong đó có một trong những nhiệm vụ trọng tâm là

đưa nông dân đi vào con đường làm ăn tập thể thông qua phong trào hợp tác hóa dưới nhiều hình thức, từ tổ đổi công lên hợp tác xã bậc thấp đến hợp tác xã bậc cao như việc thí điểm xây dựng hợp tác xã ở miền Bắc Trong 3 năm thực hiện thí điểm, chúng ta đã xây dựng được 45 HTX và trên 100.000 tổ đổi công Tuy số lượng HTX còn ít, trình độ phát triển thấp, nhưng đa số được xây dựng trên cơ sở tự nguyện, dân chủ, cùng có lợi, phù hợp với tâm

lý, nguyện vọng của người nông dân nên đã có tác động tích cực đến sản xuất và xây dựng nông thôn mới

Tổ chức xây dựng HTX (1958-1960): Tháng 10/1957, Ban Bí thư Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị tổng kết công tác xây dựng thí điểm HTX sản xuất nông nghiệp và bàn kế hoạch mở rộng phong trào hợp tác hóa

Tổ chức HTX bậc cao từ 1960-1965: Năm 1960, chúng ta chủ trương xây dựng các hợp tác xã bậc cao với quyết tâm đưa người lao động đến gần chủ nghĩa xã hội hơn Trong số 40.422 hợp tác xã nông nghiệp thì có 4.346 bậc cao và đến năm 1965 đã có 17.562 hợp tác xã bậc cao với số hộ tham gia hợp tác xã đạt 89% Trong lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp, từ năm 1960 nhiệm vụ củng cố và phát triển hợp tác xã được hướng trọng tâm vào mở rộng quy

mô hình thức hợp tác, việc hợp nhất các hợp tác xã nhỏ thành các hợp tác xã lớn được thục hiện một cách phổ biến Năm 1961, Nhà nước công bố Điều lệ hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp Việt Nam làm căn cứ thống nhất để củng cố

tổ chức và cải tiến quản lý hợp tác xã… Ngày 6/6/1961 Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp đã thông qua Điều lệ hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp và bầu ra Ban Chủ nhiệm Trung ương [20]

+ Trong cuộc chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc

Mỹ ở miền Bắc đến khi giải phóng miền Nam:

Thời kỳ này, chúng ta tiếp tục thực hiện công cuộc vận động cải tiến quản lý các hợp tác xã, tiếp tục củng cố và phát triển các hợp tác xã ở miền Bắc nhằm mục đích thúc đẩy sản xuất, nhưng mục tiêu là để kinh tế hợp tác đáp ứng được nhu cầu giao nộp sản phẩm cho Nhà nước để phục vụ tiền tuyến

- Giai đoạn từ năm 1976 đến trước khi có Luật HTX năm 1996:

+ Giai đoạn 1976-1986: Tiếp tục tổ chức lại sản xuất và củng cố hợp tác xã + Giai đoạn từ 1986-1996: Đại hội VI Đảng ta đã xác định rõ đường lối đổi mới nền kinh tế… thừa nhận sự tồn tại của các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ, từ đó kinh tế tập thể mà nòng cốt là hợp tác xã đã được nhìn nhận dưới tư duy mới [20]

Trong nông nghiệp, Bộ Chính trị (Khoá VI) đã ra Nghị quyết

10/NQ-TW về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp với nội dung chủ yếu là tổ chức lại sản xuất trong các Hợp tác xã, xác định rõ vai trò kinh tế hộ gia đình xã viên trong phát triển kinh tế tập thể

- Giai đoạn từ sau khi có Luật HTX năm 1996 đến trước khi có Nghị quyết Hội nghị trung ương 5 (khóa IX):

Năm 1996 Quốc hội đã thông qua Luật HTX và Luật này có hiệu lực năm 1997 Việc ban hành Luật HTX thực sự đã tạo hành lang pháp lý cho các Hợp tác xã hoạt động trong điều kiên mới của cơ chế thị trường Để chỉ đạo quá trình thực thi Luật Hợp tác xã, Ban Bí thư trung ương Đảng đã ra Chỉ thị 68-CT/TW, Chính phủ đã ban hành một số Nghị định hướng dẫn thi hành Luật HTX: Nghị định số 02 quy định về chức năng quản lý Nhà nước đối với Hợp tác xã, Nghị định số 15 quy định về chuyển đổi Luật Hợp tác xã cũ theo Luật Đây là lần đầu tiên chúng ta có một hệ thống luật pháp khá hoàn chỉnh về Hợp tác xã, tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức và hoạt động của các Hợp tác xã trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Đến năm 2000, cả nước có 240.000 Tổ hợp tác dưới nhiều tên gọi khác nhau, hình thành ở tất cả các ngành nghề, lĩnh vực, chủ yếu trong nông nghiệp, nông thôn Từ khi thực hiện Chỉ thị 68-CT/TW, Luật Hợp tác xã và Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng đến năm 2000, vẫn còn 7.285 Hợp tác xã tiếp tục tự giải thể Do vậy đến thời điểm này, cả nước có 15.144 hợp tác xã, trong đó đã có 8.025 hợp tác xã được chuyển đổi, 3.353 hợp tác xã chưa

chuyển đổi và 3.766 hợp tác xã được thành lập mới Thực chất chỉ còn 11.791 Hợp tác xã đang hoạt động theo Luật

+ Trong lĩnh vực nông nghiệp:

Tính đến năm 2000, cả nước 10.853 hợp tác xã trong lĩnh vực nông, lâm, diêm và ngư nghiệp (gọi chung là HTX nông nghiệp), trong đó có 5.959 hợp tác xã chuyển đổi (chiếm 54,9%), thành lập mới 1.765hợp tác xã (chiếm 16,3%) và 3.129 hợp tác xã chưa chuyển đổi (chiếm 28,8%) Theo phân loại của các địa phương, có 28,1% hợp tác xã đạt loại khá, 46,9% trung bình và 25% yếu kém [20]

+ Trong lĩnh vực phi nông nghiệp:

Tính đến cuối năm 2000, cả nước có 4.291 hợp tác xã phi nông nghiệp, trong đó có 1.566 hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp, 974 Quỹ tín dụng nhân dân, 951 hợp tác xã giao thông vận tải, 373 hợp tác xã thương mại, 341 hợp tác xã xây dựng, còn lại là các loại hình khác như hợp tác xã trường học, hợp tác xã môi trường… Theo kết quả phân loại của các địa phương năm 2000có 39,5% hợp tác xã khá, 43,5% hợp tác xã trung bình và 17% hợp tác xã yếu kèm [20]

- Giai đoạn từ khi có Nghị quyết số 13-NQ/TW năm 2001 đến nay: Ngay sau hơn 1 năm, đã có hơn 100.000 tổ hợp tác và 1.000 hợp tác xã mới ra đời Chỉ riêng năm 2003 đã thành lập mới được 1.034 hợp tác xã Nhiều chính sách quy định, luật pháp về phát triển kinh tế hợp tác, hợp tác xã tiếp tục được ban hành và sửa đổi Luật HTX mới được Quốc hội thông qua và ban hành vào cuối năm 2003 và có hiệu lực thi hành từ 1/1/2004, và các văn bản hướng dẫn thi hành và chính sách theo hướng khuyến khích hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, đảm bảo Luật HTX mới được thi hành một cách đồng bộ [20]

* Một số hợp tác xã điển hình tiên tiến ở Việt Nam

HTX dệt xuất khẩu Phú Cát (Việt Trì, Phú Thọ) thành lập từ năm 1983 Ngành nghề sản xuất kinh doanh của HTX là sản xuất các loại mành treo, trang trí xuất khẩu (366 mẫu mã đa dạng) Điều đặc biệt là sản phẩm của HTX dệt xuất khẩu Phú Cát được tận dụng từ hầu hết các nguyên vật liệu sẵn

có trên đồng ruộng, làng quê như tre trúc, gỗ vườn trồng, vỏ cây, lá rừng, đay,

tế, cói, rơm, bi ngô, bèo tây để qua bàn tay tài hoa của người thợ thủ công, sản phẩm được xuất khẩu tới 15 nước ở 5 châu như Anh, ấn Độ, Ai len, Đức, Hà Lan, Mỹ, Nam Phi, Pháp, Pêru, Singapore, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, Úc đem về cho tỉnh hàng triệu USD mỗi năm Với 25 xã viên, 1.360 người lao động Tổng số vốn của HTX là 12.000 triệu đồng, trong đó, vốn góp của xã viên 160 triệu đồng Thu nhập bình quân là 1000000đ/người/tháng Kết quả doanh thu hàng năm 20.000 triệu đồng, lợi nhuận 400 triệu đồng, tốc độ tăng trưởng hàng năm là 13% [9]

HTX vật liệu xây dựng Tuổi Trẻ (Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc) thành lập năm

2001 Với ngành nghề sản xuất kinh doanh vật liệu xây dựng và kinh doanh vận tải, sản phẩm chủ yếu là các loại vật liệu xây dựng, như: gạch Block, gạch chèn màu (công nghệ Trung Quốc), gạch TERRARO và các loại cấu kiện bê tông khác, HTX Tuổi Trẻ đã và đang khẳng định được “Thương hiệu” của mình trên thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu Kết quả hoạt động của HTX như sau: [9]

ĐVT: triệu đồng

Chỉ tiêu Đơn vị 2005 2006 2007 2008 2009

Doanh thu Triệu đồng 8000 12.000 16000 27.000 36000

Thu nhập

BQ/người/tháng

Hợp tác xã Dịch vụ - sản xuất kinh doanh tổng hợp Duy Sơn II (Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam) thành lập tháng 10/1978 Hợp tác xã có diện tích tự nhiên 976 ha, trong đó có 387 ha đất sản xuất nông nghiệp, còn là diện tích đất đồi gò, đất trống đồi trọc Hợp tác xã có tổng số 2.170 xã viên, vốn điều lệ gần

1 tỷ đồng Ngoài dịch vụ nông nghiệp (cung cấp nước; giống vật nuôi, cây trồng, thuốc bảo vệ thực vật, vật tư, dịch vụ điện dân dụng ) và sản xuất, kinh doanh điện năng; HTX đăng ký thêm các ngành nghề, như: May xuất khẩu; Sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ mây tre xuất khẩu; hồ - mắc sợi - dệt vải các loại; dịch vụ thương mại, du lịch, tín dụng; sản xuất giày xuất khẩu [9]

HTX dịch vụ, sản xuất nông nghiệp lâm nghiệp Liên Sơn (Sơn Cẩm, Phú Lương, Thái Nguyên) chuyển đổi năm 1999, hiện có 1.224 xã viên (có

585 hộ, chiếm 95% số hộ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã) Ngành nghề hoạt động kinh doanh của HTX gồm: dịch vụ thủy lợi, điện, vật tư, tín dụng trong nội bộ Vốn quỹ tài sản HTX có 1,55 tỷ đồng [9]

Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Đình Bảng (huyện Đình Bảng, Bắc Ninh) hợp nhất toàn xã từ năm 1976 Diện tích đất tự nhiên của xã là 852 ha, với 2.976 hộ xã viên, vốn điều lệ là 3.052.000.000đồng [9]

HTX nông nghiệp và kinh doanh tổng hợp Bình Tây (huyện Gò Công Tây, Tiền Giang) được thành lập tháng 12/1978 Với 1001 xã viên, lao động thường xuyên là 20 người và 11 lao động thời vụ Tổng vốn trên 5 tỷ đồng, trong đó vốn góp là 911 triệu đồng, có 58.926 m2 đất là tài sản chung của HTX Doanh thu hàng năm khoảng 5.535 triệu đồng, lợi nhuận trước thuế

250 triệu đồng, Thu nhập bình quân lao động người/tháng từ 1.000.000đ - 1.100.000đồng [9]

1.1.2.4 Một số bài học để phát triển hợp tác xã ở Việt Nam

- Xác định mục rõ tiêu của hợp tác xã:

Mục tiêu của HTX là phục vụ xã viên; song HTX cần phải xác định rõ ràng, cụ thể sẽ phục vụ những nhu cầu nào đem lại lợi ích cho xã viên Đó có