Hoàn thiện chính sách quản lý ngân sách tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam.docx

Hoàn thiện chính sách quản lý ngân sách tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Ngân sách Nhà nước là một công cụ chính sách tài chính quan trọngcủa một quốc gia, để quản lý quá trình hình thành và phân bố một cách cóhiệu quả việc sử dụng các nguồn lực tài chính khan hiếm của quốc gia đó, tạotiền đề và điều kiện thuận lợi thúc đẩy sự phát triển hài hoà và điều kiện thuậnlợi thúc đẩy sự phát triển hài hoà cả về kinh tế và xã hội, bảo đảm mục tiêu ổnđịnh, công bằng và bền vững, thông qua việc thoả mãn nhu cầu xã hội Trên

cơ sở đó tạo điều kiện tăng thu nhập, cải thiện và nâng cao chất lượng cuộcsống của dân cư

Thực tế cho thấy ở các nước trên thế giới, NSNN thực sự trở thành mộtcông cụ chính sách tài chính quan trọng thông qua đó Nhà nước thực hiện cácmục tiêu phát triển Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào đặc điểm của từng nước, tuỳthuộc vào quan điểm, và nhận thức của các nhà hoạch định chính sách (cũngnhư các ràng buộc khác) mục tiêu, định hướng, nhịp độ phát triển có thể có sựkhác nhau giữa các quốc gia

Việt Nam (nhất là sau 1986) luôn theo đuổi chủ trương thực thi chínhsách sử dụng NSS là một công cụ tài chính quan trọng để thúc đẩy sự pháttriển các ngành và các vùng kinh tế Năm 1996 luật NSNN ra đời (có hiệu lựcthi hành từ năm Ngân sách 1997) sau đó được thay thế bằng luật NSNN năm

2002 (có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004) đã góp phần quan trọngnâng cao hiệu quả quản lý điều hành NSNN theo chủ trương trên

Tỉnh (thành phố) là vùng HC - KT quan trọng Tỉnh (thành phố) vừa làmột cấp vùng kinh tế chiến lược; lại vừa là một cấp hành chính địa phươnglớn nhất Sự trùng hợp giữa kinh tế và hành chính đã cho phép tỉnh (thànhphố) là một cấp NSNN quan trọng

Phát triển kinh tế - xã hội các tỉnh (thành phố) là một nhiệm vụ sốngcòn đối với đất nước Nhà nước sử dụng công cụ NSNN như thế nào để thúc

đẩy sự phát triển kinh tế xã hội ở các địa phương Luật NSNN năm 2002, cácvăn bản dưới luật và Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành luật đã có tác dụng tolớn vào việc nâng cao hiệu quả quản lý đièu hành ngân sách Nhà nước nhằmthực hiện mục tiêu phát triển đất nước nói chung và từng địa phương nóiriêng Tuy nhiên, tình hình kinh tế, đời sống của cả nước và địa phương pháttriển, biến đổi từng ngày, luật ngân sách và các văn bản khác qua thực hiệnbộc lộ nhưng lạc hậu, hạn chế cần được bổ sung, hoàn thiện.

Với lí do đó, tôi chọn đề tài: "Hoàn thiện chính sách quản lý ngân sách tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam" làm đề tài

luận văn thạc sĩ của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trên hướng đề tài:

Vấn đề quản lý ngân sách nói chung chính sách quản lý ngân sách đốivới tỉnh (thành phố) nói riêng là một vấn đề quan trọng, luôn được quan tâmnghiên cứu

- Trước năm 1996 - có hàng loạt nghiên cứu nhằm góp phần xây dựngluật ngân sách năm 1996

- Những năm 2000 - 2001 - cũng có hàng loạt nghiên cứu nhằm hoànthiện luật ngân sách năm 1996 Xây dựng luật ngân sách năm 2002

- Luật nghiên cứu năm 2002, được thi hành từ năm 2004, đã trải quatrên 3 năm thực thi Đã đến lúc phải nghiên cứu xem xét để bổ sung, hoànthiện

 Quốc hội đã cử nhiều đoàn giám sát thi hành luật Ngân sách 2002.Các đoàn đều có báo cáo giám sát tại các địa phương

 Quốc hội và Uỷ ban kinh tế - ngân sách của Quốc hội đã cử nhiềuđoàn đi khảo sát tình hình lập, phê chuẩn dự toán, phân bổ quyết toán ngânsách ở nhiều nước trong khu vực và trên thế giới Các đoàn đi về đều có báocáo khảo sát, đúc rút kinh nghiệm

 Năm 2005-2006 có các đề tài thuộc dự án VIE 02/08 như đánh giáviệc thực hiện luật NSNN và kiến nghị hoàn thiện do GS.TSKH Tào Hữu

Phùng làm chủ nhiệm; Nghiên cứu cơ cấu thu, chi ngân sách Nhà nước trongmối quan hệ với tốc độ tăng trưởng kinh tế, xoá đói giảm nghèo và các chỉtiêu kinh tế vi mô khác do TSKH Trịnh Huy Quách làm chủ nhiệm; Cơ cấulại các khâu chủ trương NS Việt Nam do Nguyễn Minh Tân làm chủ nhiệm;Luận án Tiến sĩ kinh tế đề tài: Nâng cao hiệu quả quản lý chi tiêu NSNNnhằm phục vụ yêu cầu phát triển ở Việt Nam của Nguyễn Phú Hà.

- Để ra đời và chuẩn bị các điều kiện thi hành luật ngân sách năm 2002.Các năm 2003, 2004, 2005, 2006 và 2007 Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính

có nhiều báo cáo giải trình ra đời Nghị quyết Quốc họi, Nghị định Chính phủ,Thông tư của Bộ Tài chính Đây là những tài liệu quý (luận văn thống kê đầy

đủ ở phần danh mục tài liệu tham khảo)

- Hàng năm các địa phương khi trình lên Chính phủ dự toán NSĐP đều

có bản giải trình, đây là những tài liệu thực tế rất cụ thể, rất thời sự gợi ýnhiều ý tưởng tốt

Những tác phẩm nghiên cứu của các cơ quan, các tác giả vào nhữngnăm gần đây được luận văn hệ thống và phát triển hình thành nội dung cơ bảncủa luận văn này

3 Mục đích nghiên cứu:

Mục đích nghiên cứu của Luận văn: khảo sát đánh giá chính sách quản

lý NSNN đối với tỉnh (thành phố) trong điều kiện chuyển sang kinh tế thịtrường hiện nay Từ đó, đề xuất các quan điểm các định hướng và biện pháptiếp tục hoàn thiện chính sách quản lý ngân sách đối với tỉnh (thành phố)trong thời gian tới

Để thực hiện mục đích luận văn phải hoàn thành các nhiệm vụ sau:

- Về mặt lí luận: sẽ hệ thống hoá các cơ sở lí luận liên quan đến đề tàinhư: NSNN, NS tỉnh (thành phố); phát triển kinh tế - xã hội tỉnh (thành phố);chính sách quản lý NSNN tỉnh (thành phố); trong điều kiện chuyển sang nềnkinh tế thị trường; kinh nghiệm quản lý NSNN tỉnh (thành phố) của một vàinơi trên thế giới

- Phân tích thực trạng chính sách QLNN đối với tỉnh (thành phố) ởnước ta hiện nay Các phân tích được tiến hành trên cơ sở các quan điểm pháttriển, quan điểm thị trường (đã đề cập ở chương 1) và qua điều tra khảo sát,phân tích nhằm phát hiện hệ thống chính sách quản lý NSNN đối với tỉnh(thành phố) hiện hành còn những gì cản trở sự phát triển, cản trở sự hìnhthành cơ chế thị trường.

- Đề xuất các quan điểm, hướng đổi mới hệ thống chính sách và cácbiện pháp tạo điều kiện thực hiện các đổi mới đã đề xuất

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu là NSNN, NSNN tỉnh (thành phố), hệ thốngchính sách QLNN đối với tỉnh (thành phố) của Nhà nước

- Hướng tiếp cận: Từ vị trí của các nhà hoạch định chính sách QLNS ở

TW, để nhìn nhận lại hệ thống chính sách đã ban hành, theo các quan điểmphát triển, quan điểm kinh tế thị trường, và quan điểm hiệu quả kinh tế- xã hội

và thực tiễn thực thi các chính sách thuộc lĩnh vực này các năm qua

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu tình hình sau khi có luật NSNN 2002

là chủ yếu, có đối chiếu với tình hình ở thời kỳ thực thi luật NSNN 1996

Về hướng tiếp cận (do đó giới hạn phạm vi nội dung nghiên cứu)

Việc quản lý NSNN cấp tỉnh (thành phố) liên quan đến hàng loạt chínhsách cụ thể, ít nhất cũng là các chính sách thu, chi ngân sách, các chính sáchthể hiện vai trò của nhà nước trong các quan hệ giữa Nhà nước và các chủ thểkinh tế của nền kinh tế thị trường, chính sách phân định quyền hạn giữa TWvới các cấp chính quyền địa phương trong quá trình hình thành, tạo lập và sửdụng hợp lý có hiệu quả NSNN v.v Tuy nhiên, do đối tượng nghiên cứu tậptrung là ngân sách cấp tỉnh, nên nhóm chính sách phân định trách nhiệm,quyền hạn giữa TW với cấp chính quyền địa phương là quan trọng và baotrùm

5 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sẽ sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu như: điềutra, khảo sát, phân tích, so sánh, suy diễn, khái quát hoá… để nghiên cứu

6 Kết cấu của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo Luận văn

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỈNH (THÀNH PHỐ) TRONG ĐIỀU KIỆN CHUYỂN SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1.1 TỔNG QUAN VỀ NSNN; NSNN TỈNH (THÀNH PHỐ)

1.1.1 Bản chất của ngân sách nhà nước

Có nhiều quan niệm về Ngân sách Nhà nước Các nhà nghiên cứu kinh

tế cổ điển cho rằng: Ngân sách nhà nước là một văn kiện tài chính mô tả cáckhoản thu, chi của chính phủ, được thiết lập hàng năm Nhiều nhà nghiên cứukinh tế hiện đại thì cho rằng ngân sách nhà nước là bảng liệt kê các khoản thuchi bằng tiền mặt trong một giai đoạn nhất định của Nhà nước

Luật ngân sách Nhà nước Việt Nam (số 01/2002/QH11 thông qua tại kỳhọp thứ 2 Quốc hội khoá 11 ngày 16/12/2002) định nghĩa: "Ngân sách Nhànước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước

có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong 1 năm để bảo đảmthựchiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước"

Bên cạnh những sự khác biệt thì các định nghĩa có một số điểm nhất trísau:

- Ngân sách là kế hoạch hoặc dự toán thu, chi của một chủ thể nhấtđịnh, thường là một năm - gọi là năm tài chính

- Ngân sách nhà nước của một quốc gia là một đạo luật được cơ quanlập pháp của quốc gia đó ban hành

Dự toán năm (năm

kế hoạch)

So sánh (%)

A Tổng thu cân đối ngân sách Nhà nước

1 Thu nội địa (không kể thu từ dầu thô)

2 Thu từ dầu thô

3 Thu từ xuất khẩu, nhập khẩu (số cân đối)

4 Thu viện trợ không hoàn lại

B Tổng chi cân đối NSNN

1 Chi đầu tư phát triển

2 Chi trả nợ và viện trợ

3 Chi thường xuyên

4 Chi bổ xung quỹ dự trữ tài chính

5 Chi dự phòng

C Bội chi NSNN

(tỷ lệ bội chi so GDP)

Nguồn bù đắp bội chi NSNN

1 Vay trong nước

2 Vay ngoài nước

* Mẫu 01- Ban hành kèm theo Thông tư số 59/2003/TT-BTCngày 23/6/2003 của BTC hướng dẫn thi hành ND 60/2003/ND-CPngày 6/6/2003 của Chính phủ.

Dự toán năm (năm

kế hoạch)

So sánh (%)

A NSTW

I Nguồn thu từ NSTW

Thu NSTW hưởng theo phân cấp

- Thu thuế, phí và các khoản thu khác

- Thu từ nguồn viện trợ không hoàn lại

II Chi NSTW

1 Chi thuộc nhiệm vụ của NSTW theo phân

cấp (không kể bổ xung cho NSĐP)

2 Bổ xung cho NSĐP

- Bổ xung cân đối

- Bổ xung mục tiêu

III Vay bù đắp bội chi NSNN

B Ngân sách địa phương

I Nguồn thu ngân sách địa phương

1 Thu NSĐP theo phân cấp

Mẫu biểu 03: *Thành phố Hồ Chí Minh

BẢNG CÂN ĐỐI NSĐP NĂM 2007

Đơn vị tính: Tỷ đồng

ST

Thực hiện 2005

Dự toán 2006

Ước TH 2006

Dự toán 2007

A Tổng thu ngân sách trên địa bàn

1 Thu nội địa (không kể thu từ dầu thô)

2 Thu từ dầu thô

- Bổ xung từ các CTMT quốc gia

- Chi đầu tư từ vốn ngoài nước

- Chi thực hiện một số dự án và

nhiệm vụ khác

- Bổ xung cân đối từ NSTW

3 Huy động vốn đầu tư theo khoản 3

điều 8 luật NSNN

4 Vay kho bạc nhà nước, vay khác

5 Thu kết dư

6 Thu NS cấp dưới nộp lên

7 Thu chuyển ngân sách năm trước

8 Các khoản thu được để lại chi quản lý

qua NSNN

9 Thu hồi các khoản đã chi vay NSTW

C Chi NSĐP trừ chi QL qua NS

* Theo báo cáo thu chi NS năm 2007 của TP HCM - Tài liệu báo cáo BTC ngày 25/8/2006

Ngân sách cấp tỉnh (thành phố) là một bộ phận của ngân sách Nhà nước(trong mô hình lồng ghép) hoặc là một bản thu chi của chính quyền cấp tỉnh(thành phố) đã được các cơ quan có thẩm quyền nhà nước quyết định, được

thực hiệ trong một năm để bảo đảm thực hiện cỏc chức năng nhiệm vụ củachớnh quyền Nhà nước cấp đú.

Nhỡn dỏng vẻ bề ngoài thỡ NSNN là một bản dự toỏn thu chi bằng tiềncủa Nhà nước trong khoảng thời gian nhất định Cú thể hỡnh dung khỏi quỏtNSNN theo mẫu biểu số 1, số 2*; NSNN cấp tỉnh thành phố theo mẫu biểu số

3 (đõy là bản cõn đối ngõn sỏch dự phũng năm 2007 của thành phố Hồ ChớMinh)

Tuy nhiờn, dỏng vẻ bề ngoài đú lại chứa đựng những yếu tố phỏp lý,những mối quan hệ cực kỳ quan trọng và nội dung vụ cựng phong phỳ vàphức tạp Ngõn sỏch được dự toỏn thảo luận, phờ chuẩn từ cơ quan phỏpquyền, được giới hạn thời gian sử dụng, được quy định nội dung thu chi…,được kiểm soỏt bởi một hệ thống thể chế với sự tham gia của nhõn dõn (nhưquốc hội, cơ quan kiểm toỏn, những người đúng thuế, cụng chỳng…)

Nội dung chủ yếu của ngõn sỏch là thu, chi nhưng khụng phải chỉ là cỏccon số, cũng khụng phải chỉ là quy mụ, sự tăng giảm số lượng tiền tệ đơnthuần; mà cũn phản ỏnh chủ trương chớnh sỏch của nhà nước; biểu hiện cỏcquan hệ kinh tế tài chớnh giữa cỏc cấp chớnh quyền (cũng là cấp ngõn sỏch);giữa nhà nước với cỏc chủ thể kinh tế khỏc của nền kinh tế quốc dõn trongquỏ trỡnh phõn bố cỏc nguồn lực và phõn phối thu nhập mới sỏng tạo Cỏc quỏtrỡnh sản xuất kinh doanh, gắn liền với sự vận động của cỏc dũng tiền: dũngtiền thu vào (quỏ trỡnh tạo lập), dũng chi ra (quỏ trỡnh sử dụng) của ngõn sỏchnhà nước (quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước) Việc tạo lập và sử dụng ngõnsỏch nhà nước một mặt, phản ỏnh mức độ tiền tệ hoỏ, luật phỏp hoỏ cỏc hoạtđộng của Nhà nước, bởi dự toỏn thu, chi ngõn sỏch của nhà nước được cỏccấp cú thẩm quyền thảo luận, quyết định và phờ chuẩn trong khuụn khổ phỏpluật; mặt khỏc, từng khoản, mục của ngõn sỏch nhà nước chớnh là sự cụ thểhoỏ cỏc chớnh sỏch, cỏc lựa chọn kinh tế, chớnh trị của đất nước

** Mẫu biểu số 1, 2, 3 chỉ là bảng cân đối tổng hợp Báo cáo dự toán NS theo thông t 59/2003/TTBTC ngày 23/6/2003 bao gồm 10 biểu mẫu thu, chi các loại.

Sử dụng ngân sách Nhà nước, Nhà nước tác động vào nền kinh tế: thúcđẩy (hay kìm hãm) sự phát triển kinh tế, bảo đảm công bằng xã hội, bảo vệcác tầng lớp dân cư Quá trình tạo lập, sử dụng ngân sách Nhà nước là sự thểhiện ý chí chủ quan của Nhà nước, thông qua đó bản chất của ngân sách đượchình thành Như vậy, bản chất của ngân sách nhà nước là quan hệ kinh tế, tàichính giữa Nhà nước và các chủ thể khác của nền kinh tế hàng hoá trong quátrình phân bổ, sử dụng các nguồn lực của nền kinh tế, phân phối và phân phốilại thu nhập do các chủ thể kinh tế sáng tạo ra Bản chất kinh tế không táchrời bản chất chính trị của ngân sách Nhà nước Bản chất chính trị của ngânsách Nhà nước gắn liền với bản chất của giai cấp cầm quyền.

1.1.2 Vai trò của ngân sách Nhà nước

Có thể nhìn nhận vai trò của ngân sách trên hai phương diện:

Một là, Nhà nước có nhiều chức năng, nhiệm vụ Để thực hiện các chức

năng, nhiệm vụ đó nhà nước cần có lực lượng vật chất nhất định Một trong

đó là ngân sách Nhà nước Đối với bất kỳ quốc gia nào, ngân sách Nhà nướcluôn có vị trí quan trọng trong việc bảo đảm nguồn tài chính cho sự thực hiệncác chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

Hai là, Ngân sách là một trong các công cụ kinh tế vĩ mô quan trọng

tác động vào nền kinh tế Ngân sách là nguồn lực đầu tư quan trọng giúp chonền kinh tế phát triển, điều chỉnh cơ cấu kinh tế; thúc đẩy quá trình đô thị hoá,động viên mọi thành viên trong xã hội tham gia vào quá trình phát triển; Ngânsách, cùng với các công cụ khác hỗ trợ sự hình thành đồng bộ các yếu tố củakinh tế thị trường, đồng thời khắc phục các thất bại của chính nền kinh tế thịtrường, bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo đảm tính công bằng

và hiệu quả kinh tế - xã hội;

Ngân sách nhà nước có vai trò quan trọng, quốc gia nào cũng xây dựngđược một hệ thống ngân sách hợp lí, với các chính sách nhằm mục tiêu phânphối, sử dụng ngân sách có hiệu quả nhất.

1.2 CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỈNH (THÀNH PHỐ) TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1.2.1 Lựa chọn hướng tiếp cận, nội dung nghiên cứu chính sách quản lý ngân sách nhà nước tỉnh (thành phố)

Việc quản lý ngân sách nhà nước tỉnh (thành phố) liên quan đến hàngloạt chính sách cụ thể, ít nhất cũng là: các chính sách thu chi ngân sách; cácchính sách thể hiện vai trò của Nhà nước trong quan hệ giữa Nhà nước vớicác chủ thể kinh tế của nền kinh tế thị trường; chính sách về phân định tráchnhiệm, quyền hạn giữa TW với các cấp chính quyền địa phương trong quátrình hình thành, tạo lập và sử dụng hợp lý và có hiệu quả ngân sách Nhànước v.v

Tuy nhiên, trong các chính sách đó thì nhóm chính sách phân định tráchnhiệm quyền hạn giữa Trung ương với các cấp chính quyền địa phương làquan trọng và bao trùm các chính sách cụ thể khác

Hệ thống chính quyền ở quốc gia nào cũng được cấu tạo thành nhiềucấp: TW, tỉnh (thành phố) huyện, xã hoặc TW (liên bang), bang, tỉnh, huyện,

xã v.v ứng với mỗi cấp chính quyền thường là một cấp ngân sách Tuynhiên, có hai loại mô hình tổ chức: Mô hình "lồng ghép" và mô hình "khônglồng ghép" Với mô hình "lồng ghép" (ở Việt Nam dang tổ chức các cấp ngânsách nhà nước theo mô hình này) ngân sách Nhà nước cấp TW bao gồm cảngân sách các tỉnh (thành phố) Như vậy ngân sách nhà nước hàng năm đượctổng hợp từ dự toán ngân sách Nhà nước của các Bộ, ngành ở TW và của cáctỉnh (thành phố) Với mô hình "không lồng ghép" thì khác: mỗi cấp chínhquyền là một cấp ngân sách độc lập (hiểu theo nghĩa ngân sách TW khôngbao gồm ngân sách các tỉnh; Ngân sách cấp tỉnh không bao gồm ngân sách

cấp huyện; Ngân sách cấp huyện không bao gồm ngân sách cấp xã) Như vậyNSNN ở Trung ương chỉ tổng hợp từ dự toán của các Bộ ngành TW màkhông phải tổng hợp dự toán của ngân sách Nhà nước cấp tỉnh (thành phố);cũng như vậy ngân sách cấp tỉnh (thành phố) Không bao hàm ngân sách cấphuyện v.v

Với mô hình "Lồng ghép" ngân sách Nhà nước cấp tỉnh (thành phố) cóvai trò qan trọng vì nó bao gồm cả ngân sách cấp huyện, xã Ngân sách Nhànước sẽ có 2 phần: phần tổng hợp dự toán ngân sách của các Bộ, Ngành ởTrung ương và phần tổng hợp dự toán ngân sách của khối các tỉnh (thànhphố) gọi là phần địa phương Chính vì vậy, các chính sách tác động đến thu,chi của các tỉnh (thành phố) đều được vận dụng vào các quy định pháp quycủa tỉnh (thành phố) đối với việc thu, chi của các pháp nhân kinh tế khác, hoạtđộng kinh doanh trên địa bàn các địa phương

Vì vậy có thể nói: nếu nghiên cứu vấn đề phân định trách nhiệm, quyềnhạn giữa TW với tỉnh, thành phố (còn gọi là phân cấp QLNS địa phương) thì

có thể bao quát được toàn bộ hệ thống chính sách quản lý ngân sách Nhànước cấp tỉnh (thành phố) Hơn thế nữa, chọn vấn đề phân cấp QLNN địaphương phù hợp với giác độ nghiên cứu của môn Kinh tế chính trị và tầm baoquát của cơ quan quyền lực Nhà nước là Quốc hội (như trong phần mở đầutác giả đã xác định)

1.2.2 Nội dung cơ bản của phân cấp QLNS Nhà nước giữa TW đối với cấp tỉnh (thành phố)

Với định chế tổ chức hệ thống Nhà nước gồm nhiều cấp chính quyền,trong đó ngân sách được coi là phương tiện vật chất chủ yếu để mỗi cấp chínhquyền thực hiện các nhiệm vụ, chức năng theo Hiến định và theo Luật định -thì phân cấp quản lý ngân sách là nội dung chủ yếu của phân cấp quản lý tàichính và về thực chất đó là sự giải quyết các quan hệ về ngân sách giữa chính

quyền nhà nước trung ương và chính quyền nhà nước địa phương thể hiệntrên các mặt chủ yếu sau:

Một là, về thẩm quyền ngân sách: là sự phân định quyền hạn, trách

nhiệm của Chính phủ và chính quyền địa phương trong các vấn đề chủ yếucủa ngân sách như: quyết định dự toán; phân bổ dự toán ngân sách; phê chuẩnquyết toán ngân sách: quyết định dự toán; phân bổ dự toán ngân sách; phêchuẩn quyết toán ngân sách; điều chỉnh dự toán ngân sách; ban hành chế độ,tiêu chuẩn định mức về ngân sách

Hai là, phân định nội dung cụ thể về từng nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa

các cấp ngân sách: là sự phân chia giữa ngân sách trung ương (NSTW) vàngân sách địa phương (NSĐP) cũng như giữa các cấp ngân sách địa phương

về nguồn thu và nhiệm vụ chi Nói cách khác, đó là sự xác định NSTW đượcthu những khoản gì và phải chi những khoản gì; ngân sách tỉnh, ngân sáchhuyện, ngân sách xã được thu những khoản gì và phải chi những khoản gì

Ba là, quy định mối quan hệ giữa các cấp ngân sách: tức là quy định

các nguyên tắc về chuyển giao ngân sách giữa cấp trên xuống cấp dưới vàngược lại Đây là một vấn đề cốt tử trong quá trình phân cấp vì thông qua sốlượng, quy mô và cơ cấu chuyển giao giữa các cấp ngân sách, người ta có thểđánh giá mức độ độc lập và đi theo nó là quyền tự chủ của ngân sách mỗi cấptrong hệ thống ngân sách nhà nước

Bốn là, phân quyền về thành lập và sử dụng các quỹ tài chính như: Quy

dự trữ tài chính, Quỹ hỗ trợ đầu tư, các quỹ công ích…

1.2.2 Các nguyên tắc cơ bản trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Phân cấp phải tuân thủ các nguyên tắc sau:

Một là, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước phải phù hợp với phân

cấp quản lý về kinh tế - xã hội

Quản lý nhà nước về kinh tế - xã hội được tổ chức thành một hệ thốnggồm nhiều cấp, mỗi cấp có nhiệm vụ và quyền hạn nhất định Ngân sách nhànước là nguồn tài chính để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ củanhà nước nên cũng phải được tổ chức cho phù hợp với cơ cấu tổ chức của chủthể sử dụng Bên cạnh đó, việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước cũngcần chú ý tới quan hệ giữa quản lý theo ngành và theo lãnh thổ, đảm bảo sựphói hợp nhịp nhàng của tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế.

Quán triệt nguyên tắc trên sẽ tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệvật chất của các cấp chính quyền Một quốc gia có sự phân cấp mạnh về hànhchính - kinh tế - xã hội cũng đòi hỏi một sự phân cấp tương ứng về mặt tàichính để đảm bảo lực lượng vật chát thực thi nhiệm vụ, quyền hạn của mình

Hai là, đảm bảo vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và tạo cho

ngân sách địa phương vị trí độc lập tương đối trong một hệ thống ngân sáchnhà nước thống nhất

Cơ sở của nguyên tắc này xuất phát từ vị trí quan trọng của chính quyềntrung ương trong quản lý hành chính - kinh tế - xã hội; ngân sách trung ươngthu các khoản thu tập trung, có tỷ trọng lớn trong nền kinh tế và đảm nhiệmcác nhiệm vụ chi tác động đến quá trình phát triển kinh tế, xã hội của đấtnước, đảm bảo quốc phòng an ninh Xã hội càng phát triển thì vai trò củachính quyền trung ương ngày càng quan trọng

Việc tạo cho địa phương có sự độc lập tương đối là rất cần thiết, nhằmphát huy tính chủ động sáng tạo của các cấp chính quyền địa phương trongthực hiện những nhiệm vụ mang tính xã hội rộng rãi, gắn trực tiếp với quyềnlợi của nhân dân (giáo dục, y tế, cứu đói….) Phân cấp quản lý ngân sách nhànước cho địa phương một cách hợp lý sẽ giúp cho địa phương có thể chủđộng và tích cực phát huy trách nhiệm trong việc xây dựng và phát triển địaphương

Mức độ độc lập của ngân sách địa phương còn được thể hiện ở chỗchính quyền địa phương phải là người có thực quyền quyết định phương ánđiều hành ngân sách của cấp mình, chỉ chịu sự ràng buộc vào cấp trên ởnhững vấn đề có tính nguyên tắc, định hướng lớn để không ảnh hưởng mụctiêu chung Như vậy, cần tránh sự can thiệp quá sâu của chính quyền cấptrung ương vào xây dựng và quyết định ngân sách của địa phương.

Ba là, phân định cụ thể nguồn thu, nhiệm vụ chi của từng cấp ngân

sách; làm rõ nguồn thu và nhiệm vụ chi nào gắn với ngân sách trung ương,nguồn thu và nhiệm vụ chi nào gắn với ngân sách các cấp ở địa phương; từ đólàm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của từng cấp, tạo điều kiện cho các cấp chínhquyền địa phương, nhất là các cấp cơ sở chủ động thực hiện nhiệm vụ pháttriển kinh tế - xã hội trên địa bàn, hạn chế tình trạng trông chờ, ỷ lại của ngânsách cấp dưới và bao biện từ ngân sách cấp trên

Việc phân cấp không rõ ràng sẽ dẫn đến trùng lắp giữa các nguồn thu,nhiệm vụ chi và bị chi phối bởi nhiều cấp; dẫn đến tình trạng co kéo nguồnthu, chồng chéo trong thực hiện nhiệm vụ chi, thất thoát, lãng phí ngân sách

Bốn là, đảm bảo tính công bằng

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước phải đảm bảo yêu cần cân đốiphát triển chung của đất nước, hạn chế đến mức thấp nhất sự chênh lệch vềkinh tế, văn hoá, xã hội giữa các vùng của lãnh thổ Yêu cầu của nguyên tắcnày xuất phát từ các vùng, các địa phương trong một quốc gia có những đặcđiểm tự nhiên, xã hội và trình độ phát triển kinh tế văn hoá không đồng đều.Nếu một hệ thống ngân sách nhà nước được phân cấp đơn giản, áp dụng nhưnhau cho tất cả các địa phương rất có thể dẫn tới những bất công bằng, tạo ranhững khoảng cách lớn về sự phát triển giữa các địa phương Những vùng đôthị hoặc những vùng có tiềm năng, thế mạnh lớn ngày càng phát triển; ngượclại những vùng nông thôn, miền núi không có các tiềm năng, thế mạnh sẽ bịtụt hậu

Ngân sách nhà nước nói chung được hình thành dựa trên cơ sở đónggóp trực tiếp hoặc gián tiếp của công dân và mang tính bắt buộc, song đối vớitừng địa phương thì có khi khoản thu phát sinh ở địa phương này nhưng lạitiến hành thu ở địa phương khác Nguyên nhân là do các khoản gián thu nhiềukhi không đồng nhất giữa thời gian và không gian kể từ khi bắt đầu cho tớikhi kết thúc, ví dụ như thu thuế xuất nhập khẩu nộp tập trung tại cửa khẩu cóhàng hoá thông qua; thuế tiêu thụ đặc biệt thu tại nơi tiêu thụ… Do đó đòi hỏi

hệ thống ngân sách nhà nước phải đảm bảo điều hoà được sự phân phối dọc

và phân phối ngang các nguồn thu giữa các cấp quản lý ngân sách nhà nước.Vai trò này thường được giao cho chức năng điều tiết thông qua ngân sáchtrung ương với các hình thức như là bổ sung cân đối hoặc bổ sung có mục tiêucho các địa phương

1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng tới phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Một là, hình thức cấu trúc nhà nước

Hình thức cấu trúc nhà nước là sự cấu tạo nhà nước thành các đơn vịhành chính lãnh thổ, xác lập những mối quan hệ qua lại giữa các cơ quan nhànước, giữa các cơ quan nhà nước trung ương với cơ quan nhà nước địaphương Căn cứ hình thức cấu trúc nhà nước, bộ máy nhà nước được phânchia thành từng cấp, gắn với địa bàn lãnh thổ và được giao nhiệm vụ, quyềnhạn, trách nhiệm nhất định trong quản lý kinh tế - xã hội

Có hai hình thức cấu trúc nhà nước chủ yếu:

- Nhà nước đơn nhất là nhà nước có chủ quyền chung, có hệ thống cơquan quyền lực, cơ quan quản lý thống nhất từ trung ương đến địa phương,tập trung quyền lực cao ở cấp trung ương Mức độ phân cấp quản lý ngânsách nhà nước ở các nước theo hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất thường

ở mức độ, giới hạn, phần lớn tập trung ở ngân sách trung ương

- Nhà nước liên bang là nhà nước có từ 2 hay nhiều thành viên hợp lại,các cơ quan quyền lực và cơ quan quản lý được tổ chức thành 2 hệ thống,trong đó một hệ thống chung cho toàn liên bàng và một hệ thống riêng củatừng thành viên Đặc trưng của nhà nước liên bang là tính tập trung khôngbằng nhà nước đơn nhất, quyền lực cho các bang được mở rộng ra nhiều Đốivới cấu trúc nhà nước liên bang, hệ thống ngân sách nhà nước được chiathành ngân sách liên bang, ngân sách các bang và ngân sách của các cấp trụcthuộc bang; việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được thực hiện triệt đểhơn (quyền quyết định đối với ngân sách được mở rộng cho các cấp ở địaphương, phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi rõ ràng).

Hai là, trình độ tổ chức, quản lý kinh tế - xã hội của các cấp chính

quyền và mức độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội

Thực chất của quá trình phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là quátrình phân giao nguồn lực tài chính quốc gia cho các cấp chính quyền phânphối, sử dụng Trình độ tổ chức, quản lý của các cấp chính quyền về kinh tế -

xã hội nói chung và tài chính nói riêng có tính quyết định đến hiệu quả việc

sử dụng nguồn lực tài chính quốc gia Gắn với trình độ tổ chức, quản lý nhấtđịnh có mức phân cấp quản lý phù hợp, phổ biến theo 2 loại hình sau:

- Phân quyền: là việc phân giao quyền hạn, nghĩa vụ cho các cấp tronghệt hống; mỗi cấp chính quyền được quyền quyết định về các vấn đề đã đượcgiao Khi đã thực hiện phân quyền, chính quyền cấp trên công nhận quyền tựquản của các cấp dưới; các cấp chính quyền được tự chủ trong việc quyết địnhcác hoạt động trong phạm vi quản lý hành chính của mình phù hợp với Luật,các quy định chung của chính quyền cấp hơn Với mô hình này, các cấp chínhquyền ở địa phương cần được tự quản cao về mặt tài chính, có một ngấnáchđộc lập tương xứng với quyền tự quản của mình Do vậy cần hình thành cáccấp ngân sách ở địa phương

- Tản quyền: là biện pháp tổ chức quyền lực hành chính của nhà nước

mà qua đó các cơ quan trung ương uỷ nhiệm cho các cơ quan địa phươngquyền quản lý hành chính, tổ chức thực hiện các chính sách do trung ươngban hành Trung ương chuyển một phần quyền lực của mình cho các cơ quancủa nhà nước tại địa phương và bổ nhiệm các công chức ở địa phương để đạidiện cho các cơ quan trung ương nhằm thực hiện các nhiệm vụ của mình tạiđịa phương; các cơ quan ở địa phơng hoàn toàn chịu trách nhiệm trước cơquan trung ương về các hoạt động của mình Trong mô hình này, hoạt độngcủa các cơ quan nhà nước địa phương do ngân sách cấp trên đảm bảo, do đókhông cần hình thành một cấp ngân sách riêng cho các đơn vị hành chính

Ba là, nhiệm vụ cung cấp các hàng hoá công cộng (*).

Ngoài chức năng trấn áp, chức năng kinh tế và các hoạt động chínhtrị…., nhà nước còn là người cung cấp hàng hoá, dịch vụ công cộng cho xh.Việc cung cấp hàng hoá, dịch vụ công cộng sao cho có hiệu quả và đáp ứngđược nhu cầu đa dạng của công nhân cũng cần phải được giao cho một cấpchính quyền nào đó thực hiện Những hàng hoá, dịch vụ đòi hỏi phải cónguồn vốn lớn, khả năng quản lý cao (an ninh, quốc phòng….) thường dochính quyền nhà nước trung wong đảm bảo; những hàng hoá, dịch vụ mangtính phổ cập (giáo dục, phòng bệnh, kiến thiết thị chính, vệ sinh công cộng…)thường giao cho chính quyền địa phương thực hiện, đảm bảo tính hiệu quảtrong việc thực hiện và phù hợp với nhu cầu sử dụng của các địa phương

Việc quyết định phân cấp về cungứng hàng hoá và dịch vụ công cộng làtiền đề để phân định nhiệm vụ thu và nghĩa vụ chi cho từng cấp, từng địaphương

Bốn là, đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của vùng lãnh thổ.

Do các vùng lãnh thổ có những đặc điểm về tự nhiên khác nhau nhưbiên giới, hải đảo… hoặc là vùng tập trung đông dân cư có truyền thống văn

hoá, ngôn ngữ, tôn giáo riêng… Vì vậy, trong phân cấp về quản lý hành chínhcác vấn đề này cũng được quan tâm Các yếu tố này có thể hình thành nênmột sự phân cấp mang tính đặc thù như khu tự trị hoặc đặc khu… vì vậy ởnhững cấp này cũng có sự phân cấp đặc biệt trong quản lý ngân sách nhànước về phân định nhiệm vụ thu, chi Thường thì ở các cấp ngân sách khu tựtrị, đặc khu… thường được trao những quyền tự chủ rộng rãi hơn trong quản

lý ngân sách nhà nước (do ảnh hưởng bởi yếu tố chính trị)

1.2.5 Sự cần thiết khách quan phải phân cấp quản lý nhà nước nhà nước cho tỉnh (thành phố)

Phân cấp quản lý ngân sách cho tỉnh (thành phố) là một xu thế tất yếukhách quan, một yêu cầu của phát triển kinh tế

Sự cần thiết được lí giải theo các hướng sau:

Một là, phân cấp quản lý ngân sách là tất yếu vì sự vận động của các

dòng tài chính phải gắn kết với các hoạt động kinh tế trong không gian và thờigian với những hình thức và phương thức theo các quan hệ tỷ lệ nhất định vềlượng Đó là mối quan hệ tương tác qua lại: một chiều là các hoạt động kinh

tế muốn thông suốt phải có sự bảo đảm của nguồn lực tài chính; chiều ngượclại kết quả của các hoạt động kinh tế lại tạo ra phần giá trị mới gia tăng, đó lànguồn bổ xung cho nguồn lực tài chính

Sự gắn kết thể hiện một trong quá trình hoạt động kinh tế và sự vậnđộng của dòng tài chính Ở đầu vào của các hoạt động kinh tế nguồn vốn ngânsách là một nguồn lực quan trọng Việc phân bổ nguồn lực này; nhiều, ít, kịpthời, hay không kịp thời là vô cùng quan trọng Nó có thể là nguòn vốn chủyếu, cũng có thể là vốn "mồi" bảo đảm cho sự hình thành và thắng lợi của cácchủ trương phát triển kinh tế

Ở đầu ra, kết quả đầu ra tốt là mục tiêu của các hoạt động kinh tế và sựvận động tài chính cùng kỳ vọng Đầu ra dưới dạng hàng hoá đáp ứng yêu cầu

của thị trường, đầu ra dưới dạng giá trị với phần giá trị gia tăng ngày càng lớn

là nguồn bổ xung cho ngân sách

Trong mối quan hệ giữa đầu ra và đầu vào Đầu ra chính là mục tiêu, làcăn cứ để quyết định đầu tư quyết định phân bổ đầu vào Cách phân bổ đầuvào theo các định mức sử dụng chưa thể hiểu được quan hệ khăng khít này.Nếu có thể kết quả đầu ra là căn cứ quyết định để Ngân sách phân phổ nguồnlực tài chính ngân sách thì hiệu quả kinh tế sẽ được nâng cao

Trong quá trình sử dụng sự gắn kết giữa hoạt động kinh tế và vận độngtài chính phải đồng bộ trong thời gian, không gian theo những quan hệ tỷ lệ

về lượng nhất định Việc quản lý của nhà nước trong giaid doạn này là vôcùng quan trọng, đòi hỏi sự chặt chẽ, xát sao

Hai là, phân cấp quản lý ngân sách là tất yếu vì phải bảo đảm mối quan

hệ chặt chẽ giữa phân cấp quản lý kinh tế và phân cấp quản lý ngân sách

Phân cấp ngân sách là một bộ phận quan trọng trong nội dung phân cấpquản lý kinh tế giữa các cấp chính quyền Do đó, phân cấp quản lý ngân sáchđến đâu? như thế nào? phải căn cứ vào chủ trương chung về phân cấp quản lýkinh tế

Ngược lại phân cấp ngân sách đúng sẽ có tác động quan trọng bảo đảm

sự thành công của phân cấp quản lý kinh tế Phân cấp ngân sách là một đònbẩy kinh tế khuyến khích các địa phương chủ động khai thác các tiềm năng,thế mạnh của địa phương mình trong phát triển kinh tế địa phương và đónggóp ngày càng nhiều vào ngân sách nhà nước

Ba là, phân cấp quản lý ngân sách còn là một yêu cầu tất yếu của việc

nâng cao chất lượng và hiệu quả của kế hoạch hoá và quản lý bản thân ngânsách Muốn quản lý thu, chi chặt chẽ, không bỏ sót thu, bảo đảm chi hợp lí,tiết kiệm thì các khoản thu, chi cụ thể đều phải có chủ rõ ràng, có quyền lực.Các khoản thu, chi lại có số lượng lớn, ở nhiều ngành, lĩnh vực, địa phương

cụ thể: theo đà phát triển kinh tế thì số lượng khoản thu ngày càng lớn, đadạng Nhà nước Trung ương không thể quản lý tốt nếu không phân cấp quản

lý ngân sách cho các địa phương, các ngành, các lĩnh vực Chỉ có phân cấphợp lý Trung ương mới có thể tập trung quản lý các nguồn thu, các khoản chilớn quan trọng có tầm ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế xã hội chungcủa cả nước hoặc từng vùng lãnh thổ rộng lớn Phân cấp quản lý kinh tế, trong

đó có phân cấp quản lý ngân sách hợp lý sẽ phát huy được tính chủ động,sáng tạo của các ngành, các địa phương trong phát triển ngành và địa phương

tế Việc nghiên cứu phân cấp ngân sách nhà nước, do đó cũng thuận lợi bởicấp tỉnh vừa là cấp chính quyền, vừa là cấp quản lý ngân sách, vừa là một cấp

vị vùng kinh tế chiến lược

- Phân cấp quản lý kinh tế, cũng như phân cấp quản lý ngân sách nhànước cho cấp tỉnh (thành phố) có mục tiêu là nhằm phát triển địa phương

Phát triển kinh tế đó là sự tăng trưởng (mức tăng lượng của cải trongmột thời kỳ nhất định); là sự thay đổi cơ bản cơ cấu nền kinh tế; là sự gia tăng

chất lượng cuộc sống, mức độ công bằng, dân chủ, đặc biệt là khối lượng,chất lượng, hiệu quả của sự tham gia của cộng đồng vào quá trình phát triểnngày càng cao hơn.

Phát triển bền vững là sự phát triển hài hoà của phát triển bền vững vềkinh tế, phát triển bền vững về xã hội; và sự phát triển bền vững về môitrường Trong đó phát triển bền vững về kinh tế được hiểu là sự duy trì nhịp

độ tăng trưởng theo thời gian trên cơ sở tăng năng suất lao động và hiệu quảcao Phát triển bền vững về xã hội được hiểu là việc nêu cao mục tiêu pháttriển con người cho thế hệ hôm nay và cho thế hệ tương lai Phát triển bềnvững về mặt xã hội là sự phát triển tổng hợp các yếu tố: mức sống (vật chất,tinh thần), sự bình đẳng (kể cả bình đẳng thể lệ) Sự tin cậy, khả năng liên kết

và an toàn xã hội

Phát triển bền vững về môi trường được hiểu là các quyết định kinh tếhiện tại bảo đảm bảo tồn và tái sinh các hệ sinh thái; bảo đảm chất lượng môitrường cho hiện tại và cho tương lai; bảo đảm nguồn lực, cơ sở vật chất chohiện tại và cho tương lai…

Phát triển kinh tế của một tỉnh (thành phố) khác với phát triển của mộtquốc gia như các công cụ, tác nhân, quản lý… có nhiều quan niệm khác nhau:phát triển địa phương được nhìn nhận từ thu nhập, việc làm; phát triển địaphương là các hoạt động tăng cường đầu tư vào vùng; phát triển vùng là các

ht nhừam cải thiện phúc lợi địa phương, phát triển địa phương là phát huy lợithế so sánh nâng cao tính cạnh tranh của doanh nghiệp và khuyến khích sựhình thành của doanh nghiệp mới

Các quan niệm trên không sai nhưng mới chỉ đề cập đến từng khíacạnh, cần có một cách hiểu đầy đủ hơn: Phát triển địa phương là căn cứ vàonhu cầu của thị trường từng địa phương khai thác các tiềm năng, thế mạnh tựnhiên, kinh tế xã hội của mình; xây dựng các lợi thế cạnh tranh, thu hút cácnguồn lực đầu tư vào địa bàn; tạo môi trường cho các doanh nghiệp phát huy

tính chủ động, tích cực mở rộng kinh doanh trên cơ sở gắn chiến lược pháttriển doanh nghiệp với chiến lược phát triển địa phương, chiến lược phát triểnquốc gia, cùng hướng tới hiệu quả kinh tế tối đa và sự hài hoà giữa các bên,phấn đấu thoả mãn tốt nhất nhu cầu ngày càng cao của sản xuất, đời sống địaphương, tạo lập vị thế và khả năng đóng góp nhiều nhất cho sự phát triển củakinh tế xã hội cả nước.

Như vậy, mục tiêu phát triển địa phương không chỉ nâng cao thu nhập,gia tăng phúc lợi địa phương, mà còn nhằm nâng cao khả năng đóng góp củađịa phương vào sự phát triển chung của cả nước, qua đó, mà nâng cao vị thếcủa mình Để phát triển địa phương có nhiều con đường khai thác tiềm năng,xây dựng các lợi thế cạnh tranh, thu hút các nguồn lực từ ngoài vào; tạo môitrường thuận lợi và hỗ trợ doanh nghiệp, coi trọng, khuyến khích doanhnghiệp mở rộng kinh doanh…

Như vậy xu thế phân cấp quản lý cho địa phương là không thể đảongược Từ những năm cuối của thập kỷ 90 của thế kỷ XX đến nay các nhàkhoa học kinh tế cho rằng nhiệm vụ của chính quyền địa phương là tập trungvào xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp trong đó

có các nội dung: bảo đảm cơ sở hạ tầng; tổ chức hợp tác giữa khu vực tư nhân

và nhà nước; đầu tư tạo lợi thế so sánh cho địa phương

Để hoàn thành các nhiệm vụ trên, chính quyền địa phương phải:

+ Có chiến lược phát triển kinh tế xã hội của địa phương trong đó đặcbiệt quan tâm đến phát triển các doanh nghiệp trên địa bàn

+ Tạo môi trường đầu tư mang tính cạnh tranh

+ Khuyến khích, có sự hỗ trợ kịp thời và hiệu quả những sự hợp tác.+ Phát triển đào tạo và giáo dục

+ Hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân

Xu thế trên là gợi ý cho phân cấp quản lý kinh tế trong đó đặc biệt là sựphân cấp NSNN cho các địa phương.

1.3 TÌNH HÌNH PHÂN CẤP QLNSNN GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG

Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI NHỮNG BÀI HỌC CÓ THỂ VẬN DỤNG Ở VIỆT NAM.

Bất kỳ quốc gia nào cũng phấn đấu có một cơ chế quản lý ngân sáchnhà nước hợp lý, có hiệu quả cao Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế, chính trị,

xã hội của mỗi nước không giống nhau, nên việc quản lý ngân sách và phâncấp ngân sách có những nét riêng Trong phần này Luận văn muốn nghiêncứu cơ chế quản lý ngân sách nhà nước và phân cấp QLNS giữa TW và địaphương ở mỗi nước Từ đó, rút ra những bài học có thể vận dụng vào ViệtNam

Luận văn nghiên cứu ở 3 loại nước:

- 1 nước có nền kinh tế thị trường phát triển

- 3 nước Đông Á và Đông Nam Á

- 2 nước đang chuyển từ mô hình kế hoạch hoá tập trung sang mô hìnhkinh tế thị trường

(Tình hình chi tiết chúng tôi viết trong phần phụ lục I)

Những bài học có thể vận dụng vào Việt Nam sau khi nghiên cứu tình hình phân cấp quản lý ngân sách giữa trung ương và địa phương ở một số nước trên thế giới

1.3.1 Phân cấp quản lý ngân sách là vấn đề mà ở bất kỳ nước nào cũng được nhà nước quan tâm

Các nước đã khảo sát (cũng như nhiều nước khác trên thế giới) đều tổchức hệ thống quản lý nhà nước thành nhiều cấp: Trung ương, địa phương(bang, tỉnh, huyện v.v ) Từ đó, hệ thống ngân sách cũng có tổ chức nhiềucấp tương ứng

Trong quá trình phát triển kinh tế từ thấp lên cao nhiệm vụ quản lý củatừng cấp thay đổi Phân cấp quản lí kinh tế thay đổi tất yếu phân cấp quản lýngân sách phải có sự thay đổi phù hợp

1.3.2 Hệ thống ngân sách được tổ chức phù hợp với hệ thống hành chính

Cơ sở pháp lý cho phân cấp quản lý ngân sách nhà nước đều rất rõ ràngtrong Hiến pháp cho đến các Luật về tài chính, do đó ổn định và đồng bộ giữachính sách về tài chính với các chính sách khác

1.3.3 Phân cấp phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản trong quản lý ngân sách, đó là

- Nguyên tắc thống nhất: nhà nước chỉ có một ngân sách, tập hợp tất cảcác khoản thu và các khoản chi

- Nguyên tắc về sự đầy đủ và toàn bộ: mọi khoản thu chi đều được quản

lý qua ngân sách, không có tình trạng để ngoài ngân sách

- Nguyên tắc trung thực: mọi nghiệp vụ phát sinh đều được thể hiệnchính xác, đầy đủ, đúng với nghiệp vụ kinh tế phát sinh

- Nguyên tắc công khai: chính quyền các cấp đều phải công bố côngkhai ngân sách trên các phương tiện thông tin đại chúng

1.3.4 Các xu hướng phân cấp có 2 xu hướng trong phân cấp quản

lý ngân sách nhà nước: một là, tập trung nhiều về ngân sách trung ương; hai là, mở rộng quyền tự chủ cho các địa phương

- Đối với các nước có xu hướng tập trung về ngân sách trung ương thìcác khoản thu lớn được tập trung vào cấp trung ương, các khoản thu nhỏ đểlại cho các địa phương Ưu điểm của phân cấp theo quan điểm này là tậptrung được nguồn lực vào ngân sách trung ương nhằm tạo ra được "các cúđấm chiến lược" để tác động mạnh vào cơ cấu kinh tế, tạo ra được các bướcđột phá trong phát triển kinh tế - xã hội, hỗ trợ được nhiều hơn cho các địaphương có hoàn cảnh khó khăn về ngân sách… Quan điểm này rất thích hợpvới các nước đang phát triển như Trung Quốc, Malaysia, Indonesia… nhằmtránh phân tán của ngân sách nhà nước, đầu tư có trọng điểm.

- Đối với các nước có xu hướng mở rộng quyền tự chủ cho các dịaphương (thực chất là coi trọng ngân sách địa phương hơn) thì giao nhiệm vụchi cho địa phương nhiều hơn, các nguồn thu cũng như tổng thu được nhiềuhơn do đó khả năng tự cân đối thu chi của ngân sách ở địa phương lớn hơn,quyền tự chủ của ngân sách địa phương được đề cao hơn Ưu điểm của phâncấp quản lý ngân sách theo quan điểm này là phát huy được tính chủ độnghơn cho ngân sách địa phương Nếu được quản lý tốt, việc thu, chi ngân sáchhiệu quả hơn và sát với tình hình của địa phương hơn Quan điểm này phùhợp với các nước đã phát triển như Cộng hoà liên bang Đức, Mỹ…

1.3.5 Việc phân cấp quản lý ngân sách ở các nước không lồng ghép, ngân sách cấp trên không bao gồm ngân sách cấp dưới, ngân sách chính phủ không bao gồm ngân sách địa phương

Mỗi cấp chính quyền tự lập, duyệt và thực hiện ngân sách của cấpmình; Trung ương không can thiệp nhiều vào điều hành cụ thể ngân sách củacác địa phương, song không vì thế mà buông lỏng sự kiểm soát; nhiệm vụ chigiao cho địa phương thường cao hơn nguồn thu, số chênh lệch được trungương bù đắp phải tuân thủ các điều kiện nhất định và được ổn định, đây chính

là công cụ để trung ương kiểm soát tài chính các địa phương

- Phần lớn các nước đều phân cấp nguồn thu theo hướng chọn một sốkhoản thu để phân chia giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương

và ngoài ra một số nước còn cho phép chính quyền trung ương các cấp đượcquy định thêm một số khoản thu trên địa bàn

- Phân định nguồn thu ở hầu hết các nước đều tập trung vào ngân sáchtrung ương Duy trì để địa phương nhận hỗ trợ từ trung ương nhằm giải quyếtthâm hụt ở địa phương nhưng cố gắng ở mức vừa phải một mặt để kích thíchcác địa phương khai thác tốt các nguồn thu trên địa bàn, tiết kiệm chi, kiểmsoát, chi phối các địa phương ở các mức độ khác nhau, mặt khác để điều hoànguồn lực giữa các địa phương Phương thức hỗ trợ cho các địa phương, đềutập trung vào xây dựng một phương thức rõ ràng, minh bạch để tránh tìnhtrạng "xin, cho" giữa các cấp ngân sách và cố gắng chú trọng đến tính đặc thùcủa từng địa phương Ở một số nước địa phương có thể vay từ NSNN và giữacác địa phương cũng duy trì quan hệ tín dụng.

- Phân định thẩm quyền quyết định ngân sách nhà nước giữa các cấp rõràng kể từ khâu lập dự toán, chấp hành, quyết toán ngân sách nhà nước

- Xu hướng chung của các nước là hạn chế các khoản chi trùng lắp giữacác cấp để qua đó xác định nhiệm vụ chi rõ ràng, nâng cao trách nhiệm củatừng cấp đối với nhiệm vụ chi đó

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH GIỮA TW

VÀ TỈNH (THÀNH PHỐ) HIỆN NAY

Ở Việt Nam vấn đề phân cấp QLNS giữa Trung ương và địa phươngluôn được quan tâm Năm 1996, Luật ngân sách ra đời (có hiệulực thi hành từnăm ngân sách 1997), sau đó, từ năm 2002 được hoàn thiện hơn trong luậtngân sách mới (có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004)

Với sự ra đời và hoàn thiện của Luật ngân sách Nhà nước được nâng

ao, kinh tế xã hội cả nước và từng địa phương đã có sự phát triển đáng kể

Trong chương này, Luận văn sẽ hệ thống hoá quá trình hoàn thiện từ

1996 đến nay và các vấn đề còn tồn tại, hạn chế cần tiếp tục được nghiên cứu

bổ xung, sửa đổi các quy định phân cấp QLNS nhà nước của Luật ngân sáchnăm 2002

2.1 NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA PHÂN CẤP QLNS GIỮA TW VÀ ĐỊA PHƯƠNG

- Ngân sách cấp huyện (huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh)

- Ngân sách cấp xã (xã, phường, thị trấn) Quan hệ giữa các cấp ngânsách được thể hiện ở mấy nguyên tắc sau:

- Hệ thống ngân sách Việt Nam mang tính "Lồng ghép" ngân sáchTrung ương bao gồm cả ngân sách các tỉnh (thành phố); Ngân sách các tỉnh(thành phố) bao gồm cả ngân sách cấp huyện; ngân sách cấp huyện bao gồm

cả ngân sách cấp xã Chính vì vậy có quan niệm: Ngân sách Trung ương vàngân sách địa phương Trong đó: Ngân sách địa phương, bao gồm ngân sách

cấp tỉnh, huyện, xã Nhưng do tính lồng ghép nên ngân sách tỉnh (thành phố)thực chất là đại diện khá đầy đủ của ngân sách địa phương.

- Ngân sách trung ương là ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phươngđược phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể;

- Thực hiện việc bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới

để đảm bảo công bằng, phát triển cân đối giữa các vùng, các địa phương Số

bổ sung này được xác định trên cơ sở tính toán các nguồn thu, nhiệm vụ chitheo các tiêu thức: dân số, điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội củatừng vùng, có chú ý tới vùng sâu, vùng xa, vùng căn cứ cách mạng, vùng dântộc thiểu số, các vùng có khó khăn… Đây là khoản thu của ngân sách cấpdưới và được ổn định từ 3 đến 5 năm

- Trường hợp cơ quan quản lý nhà nước cấp trên uỷ quyền cho cơ quanquản lý nhà nước cấp dưới thực hiện nhiệm vụ chi thuộc chức năng của mình,thì phải chuyển kinh phí từ ngân sách cấp trên cho cấp dưới để thực hiệnnhiệm vụ đó; không sử dụng ngân sách cấp này chi thay nhiệm vụ ngân sáchcấp khác

2.1.2 Quyền hạn, trách nhiệm của các cấp TW, địa phương trong quản lý ngân sách

2.1.2.1 Quyền hạn, trách nhiệm của cấp TW

a) Quốc hội: làm luật và sửa đổi luật trong lĩnh vực ngân sách nhà

nước; Quyết định chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia để góp phần phát triểnkinh tế, bảo đảm cân đối thu, chi ngân sách nhà nước; Quyết định dự toánngân sách nhà nước với tổng số thu, tổng số chi, mức bội chi và các nguồn bùđắp; Quyết định phân bổ ngân sách nhà nước theo từng loại thu, từng lĩnh vựcchi và theo cơ cấu giữa chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, chi trả nợ;Quyết định danh mục các chương trình, dự án quốc gia, các công trình xâydựng cơ bản quan trọng được đầu tư từ nguồn ngân sách nhà nước; Quyếtđịnh điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước trong trường hợp cần thiết; Giámsát việc thực hiện ngân sách nhà nước, chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia,

Nghị quyết của Quốc hội về ngân sách nhà nước hàng năm, các chương trình,

dự án quốc gia, các công trình xây dựng cơ bản quan trọng; Phê chuẩn quyếttoán ngân sách nhà nước

Căn cứ vào quyết định của Quốc hội về ngân sách nhà nước hàng năm,Quốc hội giao Uỷ ban thường vụ Quốc hội quyết định phương án phân bổngân sách trung ương cho từng bộ, ngành và mức bổ sung từ ngân sách trungương cho từng tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương do Chính phủ trình vàbáo cáo Quốc hội tại kỳ họp thứ nhất

b) Các cơ quan của Quốc hội: có trách nhiệm giúp Quốc hội trong thực

hiện pháp luật về ngân sách nhà nước, trong đó:

- Uỷ ban thường vụ Quốc hội: ban hành văn bản pháp luật về lĩnh vựcngân sách Nhà nước được Quốc hội giao; Thực hiện nhiệm vụ của Quốc hộigiao về quyết định phương án phân bổ ngân sách trung ương; Giám sát việc thhành pháp luật về ngân sách, chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia, Nghịquyết của Quốc hội về ngân sách nhà nước hàng năm

- Uỷ ban kinh tế và ngân sách của Quốc hội: thẩm tra dự án luật, pháplệnh và các dự án khác về lĩnh vực ngân sách; Thẩm tra dự toán ngân sáchnhà nước, phân bổ ngân sách nhà nước, các báo cáo về việc thực hiện ngânsách nhà nước và quyết toán ngân sách nhà nước do Chính phủ trình Quốchội; Thẩm tra phương án phân bổ ngân sách trung ương cho từng Bộ, ngành

và mức bổ sung từ ngân sách trung ương cho từng tỉnh, thành phố trực thuộctrung ương do Chính phủ trình Uỷ ban thường vụ Quốc hội; Giám sát hoạtđộng của Chính phủ, các ngành, các cấp trong việc thực hiện ngân sách nhànước và việc thực hiện pháp luật về ngân sách của các tổ chức và cá nhân;Kiến nghị với Quốc hội các vấn đề về ngân sách, tài chính và tiền tệ

c) Chính phủ quản lý, tổ chức triển khai và kiểm tra việc thực hiện dự toán ngân sách nhà nước:

Theo quy định của Luật, Chính phủ trình Quốc hội, Uỷ ban thường vụQuốc hội và các dự án luật, pháp lệnh và các dự án khác về ngân sách nhà

nước; ban hành các văn bản pháp quy về ngân sách nhà nước theo thẩmquyền; Lập và trình Quốc hội dự toán ngân sách nhà nước và phân bổ ngânsách nhà nước, dự toán điều chỉnh ngân sách nhà nước trong trường hợp cầnthiết; Lập và trình Uỷ ban thường vụ Quốc hội phương án phân bổ cụ thểngân sách trung ương; Căn cứ vào Nghị quyết của Quốc hội và Nghị quyếtcủa Uỷ ban thường vụ Quốc hội, quyết định giao nhiệm vụ thu, chi ngân sáchcho từng bộ, ngành; nhiệm vụ thu, chi và mức bổ sung từ ngân sách trungương cho từng tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Thống nhất quản lýngân sách nhà nước, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lýngành và địa phương trong việc thựuc hiện ngân sách nhà nước; Tổ chức vàkiểm tra việc thực hiện ngân sách nhà nước, báo cáo Quốc hội, Uỷ banthường vụ Quốc hội về tình hình thực hiện ngân sách nhà nước, các chươngtrình, dự án quốc gia, các công trình xây dựng cơ bản quan trọng; Quy địnhnguyên tắc, phương pháp tính toán việc bổ sung nguồn thu từ ngân sách cấptrên cho ngân sách cấp dưới; Quy định chế độ sử dụng khoản dự phòng ngânsách nhà nước và quản lý quỹ dự trữ tài chính; Quy định hoặc uỷ quyền cho

cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quy định các chế độ, tiêu chuẩn, định mứcchi ngân sách nhà nước để thi hành thống nhất trong cả nước; Kiểm tra Nghịquyết của Hội đồng nhân dân về dự toán ngân sách và quyết toán ngân sách

d) Nhiệm vụ, quyền hạn và sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực NSNN

- Đối với Bộ Tài chính

+ Chuẩn bị các dự án luật, pháp lệnh và các dự án khác về lĩnh vực tàichính - NSNN trình Chính phủ; ban hành các văn bản pháp quy về tài chính -NSNN theo thẩm quyền Chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện chứcnăng thống nhất quản lý ngân sách nhà nước về công tác thu thuế, phí, lệ phí

và các khoản thu khác của ngân sách nhà nước; Thống nhất quản lý các khoảnvay và trả nợ của Chính phủ, quản lý tài chính các nguồn viện trợ quốc tế

+ Hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện ngân sách nhà nước; tổ chức thựchiện thu ngân sách nhà nước và cấp phát các khoản chi của ngân sách nhànước; cho vay ưu đãi hoặc hỗ trợ tài chính đối với các dự án chương trìnhmục tiêu kinh tế của Nhà nước theo quy định của Chính phủ.

+ Hướng dẫn, kiểm tra các Bộ, cơ quan khác ở trung ương và các địaphương xây dựng dự toán ngân sách nhà nước hàng năm; chủ động phối hợpvới các cơ quan hữu quan ở trung ương và địa phương lập dự toán ngân sáchnhà nước, phân bổ ngân sách nhà nước và phương án phân bổ ngân sách trungương trình Chính phủ; đề xuất các biện pháp nhằm thực hiện chính sách tăngthu, tiết kiệm chi ngân sách nhà nước

+ Chủ trì phối hợp với các Bộ, ngành trong việc xây dựng các chế độ,tiêu chuẩn định mức chi ngân sách nhà nước trình Chính phủ quyết định hoặcquyết định theo phân cấp của Chính phủ để thi hành thống nhất trong cả nước

+ Thanh tra, kiểm tra tài chính đối với tất cả các tổ chức kinh tế, cácđơn vị hành chính sự nghiệp và các đối tượng khác có nghĩa vụ nộp ngân sáchnhà nước và sử dụng ngân sách nhà nước

+ Quản lý quỹ ngân sách nhà nước và các quỹ khác của nhà nước;+ Lập quyết toán ngân sách trung ương, tổng hợp, lập quyết toán ngânsách nhà nước trình Chính phủ Tổ chức quản lý, kiểm tra việc sử dụng tài sảncủa nhà nước

- Đối với Bộ Kế hoạch và Đầu tư:

+ Trình Chính phủ dự án kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của cảnước và các cân đối chủ yếu của nền kinh tế quốc dân, trong đó có cân đối tàichính tiền tệ, vốn đầu tư XDCB làm cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch tàichính, ngân sách;

+ Phối hợp với Bộ Tài chính lập dự toán và phương án phân bổ ngânsách nhà nước trong lĩnh vực phụ trách

+ Phói hợp với Bộ Tài chính và các Bộ, ngành hữu quan kiểm tra đánhgiá hiệu quả của vốn đầu tư các công trình xây dựng cơ bản

- Đối với Ngân hàng nhà nước Việt Nam:

+ Phối hợp với Bộ Tài chính trong việc lập dự toán ngân sách nhà nướcđối với kế hoạch và phương án vay để bù đắp bội chi ngân sách nhà nước;

+ Tạm ứng cho ngân sách nhà nước để xử lý thiếu hụt tạm thời quỹngân sách nhà nước theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ

- Đối với các Bộ, cơ quan nhà nước chuyên ngành:

+ Phối hợp với Bộ Tài chính, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh trong quá trìnhlập, phân bổ và quyết toán ngân sách nhà nước thuộc ngành, lĩnh vực phụtrách; nhất là các Bộ quản lý ngành, lĩnh vực quan trọng: Bộ Giáo dục - Đàotạo, Bộ Y tế, Bộ Văn hoá Thông tin,…

+ Phối hợp với Bộ Tài chính kiểm tra theo dõi tình hình thực hiện ngânsách thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách

+ Báo cáo tình hình thực hiện và kết quả sử dụng ngân sách thuộcngành, lĩnh vực phụ trách theo chế độ quy định

+ Phối hợp với Bộ Tài chính trong việc xây dựng chế độ, tiêu chuẩnđịnh mức chi ngân sách nhà nước thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách

2.1.2.2 Nhiệm vụ, quyền hạn về quản lý ngân sách của chính quyền địa phương các cấp

- Hội đồng nhân dân: Quyết định dự toán và phân bổ ngân sách địaphương; phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương; Quyết định các chủtrương, biện pháp để triển khai thực hiện ngân sách địa phương; Quyết địnhđiều chỉnh dự toán ngân sách địa phương trong trường hợp cần thiết; Giám sátviệc thực hiện ngân sách đã được Hội đồng nhân dân quyết định Đối với Hộiđòng nhân dân cấp tỉnh được quyền quyết định thu một số khoản thu về phí,

lệ phí, các khoản phụ thu theo quy định của Chính phủ trong trường hợp cónhu cầu đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sáchtỉnh đảm bảo mà vượt quá khả năng cân đối của ngân sách tỉnh thì được phéphuy động vốn đầu tư trong nước theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ đểđầu tư

- Uỷ ban nhân dân: Lập dự toán và phương án phân bổ ngân sách địaphương, dự toán điều chỉnh ngân sách địa phương trong trường hợp cần thiết

trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định và báo cáo cơ quan hành chínhNhà nước, cơ quan tài chính cấp trên trực tiếp; b) Lập quyết toán ngân sáchđịa phương trình Hội đồng nhân dân cùng cấp phê chuẩn và báo cáo cơ quanhành chính nhà nước, cơ quan tài chính cấp trên trực tiếp; Kiểm tra Nghịquyết của Hội đồng nhân dân cấp dưới về dự toán ngân sách và quyết toánngân sách; Căn cứ vào nghị quyết của Hội đồng nhân dân cùng cấp, quyếtđịnh giao nhiệm vụ thu, chi ngân sách cho từng cơ quan, đơn vị trực thuộc;nhiệm vụ thu, chi và mức bổ sung cho ngân sách cấp dưới; Tổ chức thực hiệnngân sách địa phương; Phối hợp với các cơ quan nhà nước cấp trên trong việcquản lý ngân sách nhà nước theo lĩnh vực trên địa bàn; Báo cáo về ngân sáchnhà nước theo quy định của pháp luật.

2.1.3 Phân định nguồn thu giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương

2.1.3.1 Nguồn thu từ các khoản thu mà ngân sách trung ương được hưởng 100%

Bao gồm: Thuế giá trị gia tăng hàng hoá nhập khẩu; thuế xuất khẩu,thuế nhập khẩu; thuế tiêu thụ đặc biệt hàng hoá nhập khẩu; thuế thu nhậpdoanh nghiệp của các đơn vị hạch toán toàn ngành (Bộ trưởng Bộ Tài chínhcông bố cụ thể các đơn vị hạch toán toàn ngành); các khoản thuế và thu khác

từ các hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí, tiền thuê mặt đất, mặt nước; tiềnthu hồi vốn của ngân sách trung ương tại các cơ sở kinh tế, thu hồi tiền chovay của ngân sách Trung ương (cả gốc và lãi), thu từ quỹ dự trữ tài chính củatrung ương, thu nhập từ vốn góp của ngân sách trung ương Viện trợ khônghoàn lại của chính phủ các nước, các tổ chức khác, các cá nhân ở nước ngoàicho chính phủ Việt Nam; phần nộp ngân sách Nhà nước theo quy định củapháp luật từ các khoản phí và lệ phí do các cơ quan, đơn vị thuộc trung ương

tổ chức thu không kể phí xăng, dầu và lệ phí trước bạ; phần nộp ngân sáchtheo quy định của pháp luật các khoản thu sự nghiệp của các đơn vị do các cơquan trung ương trực tiếp quản lý; chênh lệch thu lớn hơn chi của ngân hàng

Nhà nước Việt Nam; thu kết dư ngân sách Trung ương; thu chuyển nguồnngân sách từ ngân sách Trung ương năm trước chuyển sang; các khoản phạttịch thu và thu khác của ngân sách Trung ương theo qui định của pháp luật.

2.1.3.2 Nguồn thu từ các khoản thu ngân sách địa phương được hưởng 100%

Bao gồm: Thuế nhà, đất; Thuế tài nguyên không kể thuế tài nguyên thuđược từ hoạt động dầu khí; Thuế môn bài; thuế chuyển quyền sử dụng đất;tiền cho thuê đất, thuê mặt nước không kể tiền thuê mặt nước thu từ hoạt độngdầu khí; tiền đền bù thiệt hại đất; Tiền thuê bán nhà ở thuộc sở hữu nhà nước;

lệ phí trước bạ; thu từ hoạt động sổ số kiến thiết; thu nhập từ vốn góp củangân sách địa phương; tiền thu hồi vốn của ngân sách địa phương tại các cơ

sở kinh tế, thu từ quỹ dự trữ tài chính của cấp tỉnh (theo quy định của Nghịđịnh 60/2003/NĐCP ngày 6/6/2003, Điều 58); Viện trợ không hoàn lại củacác tổ chức cá nhân nước ngoài trực tiếp cho địa phương theo qui định củapháp luật

Phần nộp ngân sách theo qui định của pháp luật từ các khoản phí, lệ phí

do các cơ quan, đơn vị thuộc địa phương tổ chức thu, không kể phí xăng, dầu

và lệ phí trước bạ; Thu từ quỹ đất công ích và thu hoa lợi công sản khác; Phầnnộp ngân sách theo quy định của pháp luật từ các khoản thu sự nghiệp của cácđơn vị do địa phương quản lí Huy động từ các tổ chức cá nhân theo quy địnhcủa pháp luật; đóng góp tự nguyện của các tổ chức cá nhân ở trong và ngoàinước; Thu từ huy động xây dựng

Các công trình kết cấu hạ tầng theo quy định tại khoản 3 điều 8 củaLuật ngân sách nhà nước; thù từ kết dư ngân sách địa phương; Các khoảnphạt, tịch thu và thu khác của ngân sách địa phương theo qui định của phápluật; thu bổ xung từ ngân sách cấp trên; thu chuyển nguồn từ ngân sách địaphương năm trước sang ngân sách địa phương năm sau

2.1.3.3 Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ % giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương

Do điều kiện kinh tế - xã hội, tự nhiên của các địa phương khác nhau,trình độ phát triển không đều, do đó, số thu và yêu cầu chi của các địa phươngkhông giống nhau Vì vậy, ngoài các khoản thu từng cấp được hưởng 100%nêu trên Luật ngân sách năm 2002 ở nước ta cũng quy định có một số khoảnthu phân chia theo tỷ lệ % giữa ngân sách các cấp trung ương và địa phương(tỉnh, thành phố) Các khoản đó là: thuế giá trị gia tăng (không kể thuế giá trịgia tăng hàng hoá nhập khẩu) và thuế giá trị gia tăng thu từ hoạt động xổ sốkiến thiết; Thuế thu nhạp doanh nghiệp (không kể thuế thu nhạp doanh nghiệpcủa các đơn vị hạch toán toàn ngành (theo quy định của Bộ Tài chính) và thuếthu nhập từ hoạt động xổ số kiến thiết Thuế thu nhập với người có thu nhậpcao (không kể các khoản thuế và thu khác từ hoạt động thăm dò, khai thácdầu khí, tiền thuê mặt đất, mặt nước); Thuế tiêu thụ đặc biệt thu từ hàng hoá,dịch vụ trong nước (không kể thuế tiêu thụ đặc biệt thu từ hoạt động xổ sốkiến thiết; phí xăng, dầu.

Tỷ lệ phần trăm các khoản thu phân chia các khoản thu chính là cái

"van" điều chỉnh nguồn thu giữa các địa phương, bảo đảm sự phát triển hàihoà giữa các địa phương (?) Địa phương nào có điều kiện phát triển kinh tếthuận lợi, có nguồn thu lớn thì tỷ lệ (%) này thấp; ngược lại, địa phương nàokinh tế chậm phát triển, nguồn thu nhỏ thì tỷ lệ này tăng lên Tỷ lệ phân chianày do chính phủ quyết định cho tất cả các khoản thu phân chia, được xácđịnh riêng cho từng tỉnh (thành phố)

Tỷ lệ phần trăm (%) phân chia các khoản thu (và số bổ xung cân đối từngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới) được ổn định từ 35 năm (gọi làthời kỳ ổn định ngân sách) Trong thời kỳ ổn định ngân sách, các địa phươngđược sử dụng nguồn tăng thu ngân sách hàng năm (phần ngân sách địaphương được hưởng) để chi cho các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội trênđịa bàn; sau mỗi thời kỳ ổn định ngân sách, phải tăng khả năng tự cân đối,phát triển ngân sách địa phương, thực hiện giảm dân số bổ sung từ ngân sách

cấp trên hoặc tăng tỷ lệ phần trăm (%) điều tiết thu nộp về ngân sách cấp trên(Đối với các địa phương có điều tiết ngân sách về cấp trên).

Các khoản thu phân chia giữa ngân sách tỉnh (thành phố) với ngân sáchhuyện (thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh) gồm: thuế chuyển quyền sử dụngđất; thuế nhà đất; thuế môn bài thu từ cá nhân, hộ kinh doanh; thuế sử dụngđất nông nghiệp thu từ hộ gia đình; lệ phí trước bạ nhà đất

Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định nguồn thu cho các cấp chínhquyền huyện, xã theo nguyên tắc (phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế; phânđịnh nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể; phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi

ổn định theo thời gian của thời kỳ ổn định ngân sách Kết thúc mỗi thời kỳ ổnđịnh ngân sách sẽ có sự điều chỉnh tỷ lệ phần trăm (%) và bảo đảm các yêucầu sau:

 Gắn với nhiệm vụ và khả năng quản lí của từng cấp, hạn chế việc bổsung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới; khuyến khích các cấptăng cường quản lý thu, chống thất thu, hạn chế phân chia các nguồn thu quy

mô nhỏ cho nhiều cấp

 Ngân sách xã, thị trấn được hưởng tối thiểu 70% đối với khoản thu:thuế chuyển quyền sử dụng đất; thuế nhà đất; thuế môn bài thu từ cá nhân, hộkinh doanh; Thuế sử dụng đất nông nghiệp thu từ hộ gia đình, lệ phí trước bạnhà đất

 Ngân sách thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh được hưởng tối thiểu 50%khoản thu lệ phí trước bạ (không kể lệ phí trước bạ nhà, đất)

Như vậy, Luật ngân sách năm 2002 một mặt khẳng định quyền của Hộiđồng nhân dân cấp tỉnh quyết định nguồn thu ngân sách của cấp huyện, xã;mặt khác lại mở rộng nguồn thu và quyền tự chủ của cấp xã, huyện bằng cáchquy định cấp xã được hưởng tối thiểu là 70% (5 nguồn thu) và cấp huyệnđược hưởng 50% nguồn thu lệ phí trước bạ (Luật ngân sách 1996 chưa quyđịnh như vậy)

Luật ngân sách 2002 quy định các tỷ lệ 70% và 50% chỉ là % tối thiểu.HĐND tỉnh vẫn là cơ quan quy định nguồn thu và tỷ lệ phân chia Tỷ lệ phânchia của TW cho tỉnh và tỉnh với cấp huyện được thực hiện theo nguyên tắc.Mỗi địa phương có một tỷ lệ chung đối với tất cả các khoản thu phân chia (tỷ

lệ thống nhất cho các khoản thu thuộc diện phân chia) Tỷ lệ này được tínhtheo công thức dưới đây và thông báo cho các địa phương vào năm đầu củathời kỳ ổn định

= x 100%

Trong đó:

* A là tổng số chi ngân sách địa phương (không bao gồm số bổ sung)

* B là tổng số các khoản thu ngân sách địa phương được hưởng 100%(không bao gồm số bổ sung)

* C là tổng số các khoản thu được phân chia giữa ngân sách trung ương

và ngân sách địa phương

- Nếu A - B < C thì địa phương được giữ lại tỷ lệ % đó cho ngân sáchđịa phương, phần còn lại được điều tiết về cho ngân sách trung ương

- Nếu A - B < C thì tỷ lệ % chỉ được tính bằng 100% và phần chênhlệch (A - B - C) sẽ được cấp bổ sung thêm từ ngân sách trung ương

- Nếu A - B = C thì tỷ lệ % là 100% và tỉnh tự cân đối

Bổ sung cân đối từ ngân sách cấp trên: chỉ các địa phương nghèo (tổngcác khoản thu 100% và các khoản thu phân chia được mở đến 100% mà vẫnkhông đủ nguồn để thực hiện các nhiệm vụ chi được giao) mới có khoản thu

bổ sung từ ngân sách cấp trên để cân đối cấp dưới, đây là nguồn thu của ngânsách cấp dưới

Số bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương cho ngân sách cấp tỉnh doQuốc hội quyết định; đối với ngân sách các cấp chính quyền địa phương doHĐND cấp trên quyết định

Số bổ xung cân đối từ ngân sách Trung ương cho ngân sách từng địaphương đối với năm đầu thời kỳ ổn định được xác như sau:

= - +

MBSCĐ = A - [B +C]

Số bổ sung cân đối từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới ở địaphương được xác định theo nguyên tắc xác định số chênh lệch số chi vànguồn thu ngân sách cấp dưới (thu 100% và phân được hưởng tỷ lệ % từ cáckhoản thu phân chia giữa các cấp ngân sách chính quyền địa phương)

Bổ xung có mục tiêu nhằm hỗ trợ ngân sách cấp dưới thực hiện cácnhiệm vụ sau: Hỗ trợ thực hiện các chính sách, chế độ mới do cấp trên banhành chưa được bố trí trong dự toán ngân sách của năm đầu của thời kỳ ổnđịnh ngân sách, mức hỗ trợ cụ thể được xác định trên cơ sở khả năng cân đốicủa ngân sách các cấp có liên quan; Hỗ trợ thực hiện các chương trình, dự ánquốc gia giao cho các cơ quan địa phương thực hiện Mức hỗ trợ cụ thể thựchiện theo dự toán chi được cấp có thẩm quyền giao; Hỗ trợ thực hiện các mụctiêu chương trình, dự án có ý nghĩa lớn đối với yêu cầu phát triển kinh tế xãhội của địa phương, nằm trong quy hoạch và được cấp có thẩm quyền phêduyệt theo đúng quy định của pháp luật về quản lý đầu tư và xây dựng, ngânsách cấp dưới đã bố trí chi nhưng không đủ nguồn, mức hỗ trợ theo phương

án được cấp có thẩm quyền phê duyệt; Hỗ trợ một phần để xử lý các khó khănđột xuất, khắc phục thiên tai, hoả hoạn, tai nạn trên diện rộng với mức độnghiêm trọng, sau khi cấp dưới đã sử dụng dự phòng, một phần quỹ dự trữ tàichính địa phương nhưng chưa đáp ứng được nhu cầu; Hỗ trợ thực hiện một sốnhiệm vụ cần thiết, cấp bách khác, mức bổ sung theo quyết định của cấp cóthẩm quyền

Số bổ sung theo mục tiêu từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dướiđược xác định hàng năm Mức bổ sung cụ thể được căn cứ khả năng cân đốingân sách cấp trên và yêu cầu cụ thể của mục tiêu của cấp dưới Việc sử dụngvốn bổ sung theo mục tiêu phải đúng mục tiêu quy định

2.1.4 Phân định nhiệm vụ chi giữa NSTW và ngân sách địa phương

2.1.4.1 Nhiệm vụ chi của ngân sách TW gồm: