Xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2015 2025

Tuy nhiên, việc tổ chức thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở một số quận – huyện chưa đi vào chiều sâu, chưa có các giải pháp chỉ đạo mang tính đột phá để

-

NGUYỄN QUANG DIỆN

XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN

QUẬN 1, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

GIAI ĐOẠN 2015 - 2025

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2015

-

NGUYỄN QUANG DIỆN

XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN

QUẬN 1, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

GIAI ĐOẠN 2015 – 2025

Chuyên ngành: Kinh tế chính trị

Mã số: 60310102

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN MINH TUẤN

Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các nội dung, số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

NGUYỄN QUANG DIỆN

Học viên cao học Kinh tế - K21

Khoa Lý luận Chính trị Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU

PHẦN MỞ ĐẦU……….1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA……… 7

1.1 Các khái niệm cơ bản……… 7

1.1.1 Khái niệm văn hóa và khu phố văn hóa……… 7

1.1.2 Khái niệm văn minh, đô thị……… 7

1.1.3 Khái niệm văn hóa đô thị, môi trường văn hóa……… 8

1.2 Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa, nếp sống văn minh……… 10

1.3 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng khu phố văn hóa………… 12

1.4 Các tiêu chuẩn công nhận danh hiệu Khu phố văn hóa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh……… 17

1.5 Kinh nghiệm xây dựng khu phố văn hóa của một số quận, huyện trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và bài học kinh nghiệm cho quận 1……….19

1.5.1 Kinh nghiệm của một số quận, huyện………19

1.5.2 Bài học kinh nghiệm cho quận 1………… ……… 25

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1……….27

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 1 GIAI ĐOẠN 2000 – 2014………28

2.1 Tổng quan về tình hình xây dựng khu phố văn hóa tại Thành phố Hồ Chí Minh……… ……….28

2.1.1 Tình hình xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn TP Hồ Chí Minh… … 28

2.1.2 Kết quả đạt được và hạn chế của quá trình xây dựng khu phố văn hóa tại

Thành phố Hồ Chí Minh……… 30

2.2 Thực trạng việc xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn Quận 1 giai đoạn 2000 - 2014……….38

2.2.1 Đặc điểm tình hình chung……… …38

2.2.2 Xây dựng gia đình văn hóa……….42

2.2.3 Xây dựng khu phố văn hóa……….44

2.2.4 Khảo sát ý kiến của người dân về việc xây dựng khu phố văn hóa, phường văn minh đô thị tại địa bàn quận 1……… 57

2.2.5 Kết quả đạt được, những vấn đề hạn chế và nguyên nhân……….… 58

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2……….65

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 1 GIAI ĐOẠN 2015 – 2025……….66

3.1 Quan điểm và định hướng xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn quận 1 giai đoạn 2015 – 2025……… 66

3.1.1 Quan điểm……… 66

3.1.2 Định hướng……….68

3.2 Những giải pháp xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2015 – 2025……… 71

3.2.1 Giải pháp về chủ trương, chính sách……….71

3.2.2 Giải pháp về quản lý nhà nước……… 74

3.2.3 Giải pháp về con người……… 76

3.3 Một số kiến nghị………79

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3……….82

PHẦN KẾT LUẬN……… 83 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Số liệu cơ bản của 10 phường thuộc địa bàn quận 1 38

Bảng 2.2 Thu ngân sách của 10 phường trong 4 năm 2012 - 2014 (tỷ đồng 39

Bảng 2.3 Số liệu xây dựng gia đình văn hóa từ 2000 – 2014 43

Bảng 2.4 Số liệu xây dựng khu phố văn hóa từ 2000 – 2014 44

Bảng 2.5 Kết quả xây dựng gia đình văn hóa năm 2014 của 10 phường 48

Bảng 2.6 Số liệu xử phạt về trật tự đô thị, vệ sinh môi trường năm 2014 52

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Việt Nam hiện nay, quá trình đô thị hóa đã và đang diễn ra ngày càng mạnh trên quy mô cả nước nói chung và đặc biệt ở hai thành phố lớn nhất là Thủ đô Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh Một trong những vấn đề quan trọng có ý nghĩa chiến lược là vấn

đề xây dựng và phát triển văn hóa đô thị, môi trường văn hóa đô thị được định hình

và ổn định là điều kiện hình thành nếp sống văn hóa có giá trị và bản sắc riêng tại các vùng đô thị lớn

Ngay từ đầu năm 1943, khi chưa giành được chính quyền, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có “Đề cương văn hóa Việt Nam” và xác định rằng văn hóa một trong

ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa) của cách mạng Việt Nam Ngày 03/9/1945 trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trình bày 6 nhiệm vụ cấp bách của nước Việt Nam mới trong đó có 2 nhiệm vụ thuộc văn hóa, đó là “Cùng với diệt giặc đói phải diệt giặc dốt”, “Giáo dục lại nhân dân, làm cho dân ta trở thành một dân tộc dũng cảm, yêu nước, yêu lao động”

Thành phố Hồ Chí Minh là một đô thị trung tâm, tiên phong về nhiều mặt trên cả nước, là nơi hội tụ và giao thoa các vùng văn hóa trong nước và cả quốc tế,

là một thành phố đông dân với gần 10 triệu dân và hơn 2 triệu người nhập cư sinh sống và làm việc trên địa bàn Thành phố hiện có 24 quận - huyện, 322 phường - xã

- thị trấn và 1.975 ấp - khu phố Từ khi Thông tư 04/TT-MTTW ngày 03 tháng 5 năm 1995 của Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai có hiệu quả cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” mà tên gọi đầu tiên là “Toàn dân đoàn kết xây dựng cuộc sống mới ở khu dân cư” Sau gần 20 năm thực hiện cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, đã có nhiều phường đạt chuẩn phường văn minh đô thị, nhiều khu phố đạt danh hiệu khu phố văn hóa, môi trường ở các khu dân cư có bước phát triển mới, văn minh, sạch đẹp,

an toàn, hạn chế thấp nhất tệ nạn xã hội, tình làng nghĩa xóm ngày một gắn kết và

phát huy, vai trò và ý thức của người dân ở các khu dân cư ngày một nâng cao Tính đến thời điểm hiện nay, áp dụng các tiêu chuẩn mới nhất của Thành phố ban hành năm 2012, Ban Chỉ đạo các cấp đã tích cực theo dõi, phối hợp kiểm tra việc tổ chức công nhận khu phố, ấp văn hóa, phường đạt chuẩn văn minh đô thị, xã đạt chuẩn văn hóa nông thôn mới, trong năm 2014 vừa qua đã có 127/322 phường xã được ghi nhận, trong đó có 40 phường xã được công nhận

Tuy nhiên, việc tổ chức thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở một số quận – huyện chưa đi vào chiều sâu, chưa có các giải pháp chỉ đạo mang tính đột phá để thúc đẩy phong trào, tình hình trật tự đô thị, vệ sinh môi trường từng lúc, từng nơi, từng địa bàn dân cư chưa được cải thiện đáng kể; Chất lượng một số khu phố văn hóa, ấp văn hóa mặc dù đạt danh hiệu nhưng chưa thực sự nổi bật, ý thức giữ gìn vệ sinh trong cộng đồng dân cư chưa cao, vẫn còn hiện tượng xả rác trên đường phố, nơi công cộng, ven sông rạch và các khu chợ, bến xe, nơi công cộng… bên cạnh đó thực hiện quy trình bình chọn các danh hiệu văn hóa chưa được chặt chẽ, có biểu hiện hình thức, bình chọn chiếu lệ… do vậy đã ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả của phong trào

Báo cáo chính trị Ban chấp hành Đảng bộ quận 1 nhiệm kỳ 2010 - 2015 có nêu rõ trong phần hạn chế: “Việc xây dựng các danh hiệu văn hóa ở một số nơi còn hình thức; sự chuyển biến về nếp sống văn minh đô thị trên một số mặt chưa rõ nét; công tác quản lý trật tự đô thị đảm bảo cảnh quan, vệ sinh môi trường chưa đạt yêu cầu đối với quận trung tâm, tình trạng hàng rong vẫn còn tại một số khu vực xung quanh trường học, công viên, bệnh viện”; “xây dựng văn hóa, văn minh đô thị chưa như mong muốn, đời sống của một bộ phận nhân dân còn khó khăn, điều kiện vươn lên còn hạn chế” Vì vậy, việc nghiên cứu về vấn đề xây dựng khu phố văn hóa tại địa bàn trung tâm thành phố một cách thực chất và nghiêm túc là yêu cầu cấp thiết,

có ý nghĩa quan trọng, không chỉ có tính thời sự đối với Thành phố Hồ Chí Minh

mà đối với cả nước, không chỉ có ý nghĩa đối với hiện tại mà cả trong tương lai Chính vì lý do đó tôi chọn đề tài “Xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, giai đoạn 2015 – 2025”

2 Tổng quan nghiên cứu.

Đề cập đến vấn đề xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam nói chung và xây dựng các danh hiệu văn hóa như gia đình văn hóa, khu phố văn hóa nói riêng đã có những chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, thể hiện qua một số văn bản quan trọng, như Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, trong đó nêu rõ việc phát động một cách thực chất phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” là một trong những giải pháp quan trọng nhất Gần đây nhất là Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (Nghị quyết số 33-NQ/TW) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, trong đó xác định mục tiêu chung là “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học; mỗi địa phương, cộng đồng, cơ quan, đơn vị, tổ chức phải là một môi trường văn hóa lành mạnh, góp phần giáo dục, rèn luyện con người về nhân cách, lối sống; nâng cao chất lượng, hiệu quả các cuộc vận động văn hóa, phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa"

Có một số tác giả có đề tài nghiên cứu về môi trường văn hóa của Thành phố, hoặc ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, văn hóa đô thị… có đề cập đến vấn

đề xây dựng các danh hiệu văn hóa như gia đình văn hóa, khu phố văn hóa và cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” Có thể liệt

kê một số công trình:

- Thạc sĩ Hoàng Hương, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh và nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh là đồng chủ nhiệm kiêm chủ biên đề tài “Những thay đổi trong đời sống văn hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh thời gian 1986 – 2006”, do Nhà xuất bản Văn hóa Văn nghệ phát hành năm 2015

- Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Phó Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam với đề tài “Xây dựng môi trường văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh văn minh hiện đại”, Nhà xuất bản Văn hóa Văn nghệ, năm 2014

- Tiến sĩ Tôn Nữ Quỳnh Trân với đề tài “Những giá trị văn hóa đô thị Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh”, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010

Nội dung được các tác giả tập trung nghiên cứu bao gồm đời sống văn hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh, xây dựng môi trường văn hóa, giá trị văn hóa đô thị của thành phố, những thực trạng và tồn tại cùng với giải pháp được đưa ra theo nhiều góc độ khác nhau nhằm khắc phục những tồn tại, hạn chế trong vấn đề xây dựng nếp sống văn minh đô thị, vấn đề môi trường, vấn đề giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống của văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh…

Các công trình nghiên cứu khoa học nêu trên đã có những đóng góp to lớn trong việc hình thành cơ sở lý luận về xây dựng nếp sống văn hóa, xây dựng con người văn hóa văn minh, hiện đại… cũng là cơ sở để nghiên cứu về phong trào

"Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa", khu phố văn hóa, gia đình văn hóa Cho đến nay, đối với địa bàn các quận trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, chưa có công trình nào phân tích những khía cạnh đặc thù của khu vực trung tâm thành phố, nghiên cứu những vấn đề thực trạng, khó khăn đặc thù của địa bàn quận

1 trong việc xây dựng các danh hiệu văn hóa đúng thực chất và xứng tầm với vai trò, vị trí của địa phương

3 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận chung và tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về văn hóa, văn minh đô thị, môi trường văn hóa đô thị Nghiên cứu cụ thể vấn đề xây dựng khu phố văn hóa gắn với cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” trên địa bàn thành phố và quận 1, phân tích, đánh giá thực trạng, nhận định những kết quả đạt được cùng những tồn tại hạn chế đặc thù của địa bàn trung tâm, từ đó đề ra các giải pháp để vấn đề xây dựng khu phố văn hóa, các danh hiệu văn hóa nói chung và

phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" ở quận 1 phải có những kết quả thực chất, giữ gìn giá trị cho các danh hiệu được công nhận

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn phân tích, đánh giá thực trạng việc xây dựng gia đình văn hóa, khu phố văn hóa hơn 15 năm qua trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nói chung và Quận 1 nói riêng, nhằm nghiên cứu những vấn đề đặt ra trong giai đoạn hiện nay để thực hiện tốt hơn cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” tại địa bàn trung tâm thành phố

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài luận văn thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị nên các phương pháp chủ yếu là: phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh - đối chiếu, phương pháp thống kê thu thập số liệu thực tế và đang diễn ra của Thành phố Hồ Chí Minh, của quận 1 giai đoạn 2000 –

2014 làm cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp cho giai đoạn

2015 – 2025 Ngoài ra, trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả đã nghiên cứu, tham khảo và sử dụng nhiều tài liệu của các đề tài có liên quan, các báo cáo tổng kết

và niên giám thống kê của Ủy ban nhân dân quận 1

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Việc nghiên cứu và thực hiện đề tài về xây dựng khu phố văn hóa tại quận 1, địa bàn trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh là vấn đề cần thiết và có ý nghĩa quan trọng, giúp cho các cấp chính quyền có cái nhìn xuyên suốt và khách quan đối với quá trình xây dựng gia đình văn hóa, xây dựng khu phố văn hóa thông qua phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" trên toàn địa bàn

Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận cơ bản về văn hóa, văn minh đô thị, môi trường văn hóa đô thị, hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng đời sống mới, xây dựng con người có ý thức văn minh, có lối sống lành mạnh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng… hướng đến mục tiêu về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước

Từ các số liệu, dữ liệu thu thập được qua quá trình nghiên cứu, luận văn góp phần phân tích, đánh giá thực trạng việc xây dựng gia đình văn hóa, xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nói chung và Quận 1 nói riêng trong thời gian qua, từ đó đúc kết những kết quả đạt được, những tồn tại, hạn chế, đặc biệt là những vấn đề hiện hữu đặc thù của khu vực trung tâm thành phố Luận văn có giá trị thực tiễn, đảm bảo tính kế thừa, duy trì và phát huy các kết quả đạt được trong giai đoạn trước, đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm xây dựng, hoàn thiện các chính sách phù hợp với tình hình mới tại địa bàn quận 1, giai đoạn 2015 – 2025; từ đó có thể ứng dụng đối với các địa bàn lân cận như quận 3, quận 10

7 Kết cấu của luận văn:

Luận văn gồm có các phần như sau:

- Phần mở đầu

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng khu phố văn hóa

- Chương 2: Thực trạng việc xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn Quận 1 trong giai đoạn 15 năm 2000 - 2014

- Chương 3: Định hướng và giải pháp xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn Quận 1 giai đoạn 2015 - 2025

- Phần kết luận

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm văn hóa và khu phố văn hóa

Khái niệm văn hóa: hiện nay có rất nhiều định nghĩa về văn hóa, chúng ta xem xét một định nghĩa mang tính hệ thống của Giáo sư – Tiến sĩ khoa học Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình.” (Trần Ngọc Thêm,

Theo bà Tô Thị Bích Châu - Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội, Hội đồng Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh - xây dựng khu phố văn hóa là cả một quá trình tích cực tham gia, vận động, hoạt động vì lợi ích chung của cộng đồng như giúp đỡ các hoàn cảnh khó khăn, xây nhà tình nghĩa, nhà tình thương, bài trừ tệ nạn xã hội, xóa

mù chữ, giảm hộ đói nghèo… với sự hưởng ứng của nhiều ban ngành, đoàn thể, doanh nghiệp, các chợ, trường học…; ngoài ra cũng bao gồm nhiều hoạt động như tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng, cải tạo, mở rộng các tuyến đường, tuyến hẻm, hình thành những tuyến đường mới làm thay đổi lớn về mỹ quan đô thị, các mảng xanh ngày càng phát triển nhiều hơn, tình hình vệ sinh môi trường, trật tự lòng lề đường phải có chuyển biến, góp phần nâng cao chất lượng đời sống văn hóa ở khu dân cư

1.1.2 Khái niệm văn minh, đô thị

Khái niệm văn minh: theo Giáo sư Trần Quốc Vượng “Văn minh là trình độ phát triển nhất định của văn hóa về phương diện vật chất, đặc trưng cho một khu

vực rộng lớn, một thời đại hoặc cả nhân loại” (Trần Quốc Vượng, 1998, trang 19) Viện sĩ người Nga D Likhachov từng nhận xét, “Văn hóa và văn minh là những khái niệm gần gũi, có liên quan mật thiết với nhau, song không đồng nhất Văn hóa giàu tính nhân bản, nó hướng tới những giá trị muôn thuở; trong khi đó thì văn minh hướng tới sự hợp lý, sắp đặt cuộc sống sao cho tiện lợi”

Khái niệm đô thị: theo Tiến sĩ Tôn Nữ Quỳnh Trân, đô thị là một thực thể đã xuất hiện trong lịch sử loài người từ xa xưa, từ khi mà ở nơi này, nơi khác bắt đầu hình thành một nếp sinh hoạt khác biệt với nếp sinh hoạt vẫn hằng tồn tại ở thôn quê với nền sản xuất nông nghiệp Trong tiếng Việt có nhiều từ để chỉ khái niệm đô thị như đô thị, thành phố, thị xã, thị trấn… trong đó các từ “đô, thành, trấn, xã” có chức năng thành chính và “thị, phố” có nghĩa là chợ, nơi buôn bán; như vậy đô thị

là nơi vừa có chức năng hành chính lẫn kinh tế Trong The America Encyclopedia,

đô thị được trình bày với một quan niệm như sau: “Như thông thường vẫn sử dụng, thành phố (city) chỉ là một tập hợp dân cư có một quy mô đáng kể, ở đó điều kiện sống được xem là theo kiểu đô thị, trái ngược với đời sống nông thôn ở miền thôn dã… Theo nghĩa đó, thành phố là một hiện tượng chung của xã hội văn minh”

- Theo quan niệm chung, đô thị bao giờ cũng gắn liền với văn minh, là nơi có điều kiện tốt nhất để tổ chức xây dựng một xã hội văn minh Một đô thị mà không văn minh thì không thể là một đô thị được Trong tất cả các thời đại và các khu vực,

từ cổ đại đến hiện đại thì đô thị là nơi phát triển cao nhất của trí lực, sáng kiến và thành tựu Chừng nào mà con người còn ở trong giai đoạn chăn nuôi và nông nghiệp thì vẫn còn có ít chất kích thích để phân chia chức năng kinh tế; toàn bộ năng lực của con người bị thu hút vào công việc lo cung cấp lương thực, nhưng ở

đô thị thì có sự phân công lao động và những khả năng tạo ra thặng dư kinh tế, do

đó mà đưa đến sự tiến bộ về của cải, thời gian rảnh rỗi, giáo dục trí óc và sự phát triển của nghệ thuật và khoa học (Tôn Nữ Quỳnh Trân, 2010)

1.1.3 Khái niệm văn hóa đô thị, môi trường văn hóa

Khái niệm văn hóa đô thị: Tiến sĩ Tôn Nữ Quỳnh Trân phân tích, văn minh

là bản chất cơ bản tạo nên sự khác nhau giữa thành thị và nông thôn, và những tính

chất của đô thị cùng nền văn hóa của đô thị cũng xuất phát từ bản chất này Văn hóa

và văn minh có nhiều điểm khác nhau, nhưng tại đô thị, văn hóa và văn minh kết hợp vào nhau để tạo nên một bản sắc văn hóa của đô thị, vì vậy văn hóa đô thị là điểm trùng nhau giữa văn minh và văn hóa Xét trong phạm trù văn hóa, văn hóa đô thị thường xuất hiện như là một vùng văn hóa, đồng hành với các vùng văn hóa khác như văn hóa làng xã, văn hóa biển… và là một nội dung trong vô số nội dung

vô cùng phong phú của văn hóa (Tôn Nữ Quỳnh Trân, 2010)

Tiến sĩ Lê Như Hoa tiếp cận đến văn hóa đô thị qua khía cạnh sản xuất, giao tiếp và sử dụng thời gian nhàn rỗi, cho rằng văn hóa đô thị được hình thành trên cơ

sở sự phân công và bổ sung lao động, trên lối sống có sự hứng thú trong việc sử dụng thời gian nhàn rỗi, một động lực cho việc tái sản xuất, phát triển văn hóa và trên hình thức giao tiếp đặc trưng của đô thị của nhóm xã hội có mối quan hệ giao tiếp đa dạng (Lê Như Hoa, 2002)

Khái niệm môi trường văn hóa: theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, môi trường văn hóa là tổng hòa những thành tố vật chất và tinh thần, trong một không gian và thời gian cụ thể, trong đó con người và quan hệ trực tiếp của con người với tự nhiên, với xã hội là nhân tố quan trọng nhất (Nguyễn Thị Hậu, 2014)

Khái niệm môi trường văn hóa đô thị: theo TS Nguyễn Thị Hậu, môi trường văn hóa đô thị có nội hàm rộng lớn, được coi như là sự tổng hòa của lối sống đô thị;

đó là sự tổng hòa các dạng hoạt động sống điển hình của các cư dân đô thị, bao gồm các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần của lối sống Ở đó con người là thể thống nhất của các điều kiện tự nhiên, xã hội, lịch sử trong đô thị Trong quá trình hình thành và phát triển đô thị, mỗi cộng đồng xã hội ở đó đã tạo nên cách sống, phương thức sống và các hình thức sống riêng biệt của mình (Nguyễn Thị Hậu, 2014)

Tác giả Đỗ Huy nhận định rằng tiếp cận văn hóa đô thị là tiếp cận lối sống:

“Nói đến môi trường văn hóa đô thị là nói đến tổng thể của sự vận động sáng tạo, lưu giữ, tái tạo, tiêu dùng văn hóa của các cư dân đô thị Văn hóa đô thị bao gồm các mối quan hệ giữa con người, các cá nhân, cộng đồng ở đô thị Văn hóa đô thị biểu hiện từ trong cơ cấu văn hóa đô thị Các kiến trúc vườn hoa, bến bãi, cây xanh

đường phố Văn hóa đô thị quan hệ toàn diện về các mặt vật chất và mặt tinh thần của lối sống đô thị Ở đó bao gồm chất lượng sống, phong cách sống, sự sản xuất, quản lý và tiêu dùng văn hóa Ở đó có văn hóa pháp luật, văn hóa đạo đức, văn hóa thẩm mỹ Vì thế nói đến văn hóa đô thị là nói đến lối sống.” (Đỗ Huy, 2001)

1.2 Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa, nếp sống văn minh

Hồ Chí Minh đã viết trong mục Đọc sách ở phần cuối tập Nhật ký trong

tù (1942 - 1943): “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra những ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó,

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”

Văn hóa được hiểu theo nghĩa rộng như vậy mới có thể đóng góp được vai trò “là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”, định nghĩa về văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh rất gần với cách hiểu văn hóa mà hàng chục năm sau UNESCO mới nêu ra trong Tuyên bố

về những chính sách văn hóa tại Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ ngày 26/7 đến ngày 6/8/1982 ở Mexico “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành, đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi

không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân”

Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng đời sống văn hóa ngay từ những ngày đầu tiên sau khi Nhà nước dân chủ nhân dân vừa mới ra đời Tháng 1/1946, Người viết cuốn sách Đời sống mới (3/1947) để hướng dẫn cụ thể mọi người tích cực tham gia xây dựng và cho thành lập Ủy ban Trung ương vận động “Đời sống mới” Người viết: “Thực hành đời sống mới là cần, kiệm, liêm, chính; nếu không giữ đúng cần, kiệm, liêm, chính thì sẽ trở thành hủ bại, biến thành sâu mọt của dân; nêu cao và thực hành cần, kiệm, liêm, chính là nhen lửa cho đời sống mới” Người chỉ rõ việc xây dựng đời sống mới phải bắt đầu từ việc “sửa đổi những việc rất cần thiết, rất phổ thông trong đời sống của mọi người, tức là sửa đổi cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc” Năm cách đó chính là cái mà hôm nay chúng ta thường gọi là lối sống

Khái niệm thường gặp hiện nay về “làng văn hóa” (hay ở đô thị hiện nay là khu phố văn hóa) đã được Người nêu lên với chữ dùng là “làng phong thuần tục mỹ”: “Về phong tục, phải cấm hẳn say sưa, cờ bạc, hút xách, bợm bãi, trộm cắp Phải tìm cách làm cho không có đánh chửi nhau, kiện cáo nhau, làm cho làng mình thành một làng phong thuần, tục mỹ” Người dặn dò mọi người dân phải chú ý đến những việc tưởng chừng như rất nhỏ trong đời sống hàng ngày như giữ vệ sinh trong nhà, ngoài ngõ; sao cho đường sá, ao hồ, nước ăn, nước rửa đều thật sạch sẽ;

lễ hội, giỗ tết, ma chay, cưới xin, phải thật trang trọng mà giản dị, tiết kiệm… Để xây dựng được đời sống mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ra sự cần thiết phải bắt đầu

từ mỗi con người, mỗi gia đình Người viết: “Do nhiều người nhóm lại thành làng

Do nhiều làng nhóm lại thành nước Nếu người này xấu, người kia cũng xấu thì thành làng xấu, nước hèn Nếu mọi người đều tốt thì thành làng tốt, nước mạnh Nếu mọi người đều cố gắng làm đúng đời sống mới thì dân tộc ta nhất định sẽ phú cường” “Ai cũng làm như thế thì tự nhiên nước Việt Nam ta trở thành một nước mới, một nước văn minh”

1.3 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng khu phố văn hóa

Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã chỉ rõ việc phát động một cách thực chất phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” là một trong những giải pháp quan trọng nhất

Nghị quyết đã nêu ra những mặt yếu kém nổi lên trước hết ở nhận thức tư tưởng, trong đạo đức và lối sống Trước những biến động chính trị phức tạp trên thế giới, một số người dao động, hoài nghi về con đường xã hội chủ nghĩa, phủ nhận thành quả của chủ nghĩa xã hội hiện thực trên thế giới, phủ nhận con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta; phủ nhận lịch sử cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Không ít người còn mơ hồ, bàng quan hoặc mất cảnh giác trước những luận điệu thù địch xuyên tạc, bôi nhọ chế độ ta Tệ sùng bái nước ngoài, coi thường những giá trị vǎn hóa dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng, cá nhân vị kỷ đang gây hại đến thuần phong mỹ tục của dân tộc Không ít trường hợp vì đồng tiền và danh vị mà chà đạp lên tình nghĩa gia đình, quan hệ thầy trò, đồng chí, đồng nghiệp Buôn lậu và tham nhũng phát triển Ma túy, mại dâm và các tệ nạn xã hội khác gia tǎng Nạn mê tín dị đoan khá phổ biến Nhiều hủ tục cũ và mới lan tràn, nhất là trong việc cưới, việc tang, lễ hội Nghiêm trọng hơn là sự suy thoái về đạo đức, lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trong đó có cả cán bộ có chức, có quyền Nạn tham nhũng, dùng tiền của Nhà nước tiêu xài phung phí, ǎn chơi sa đọa không được ngǎn chặn có hiệu quả Hiện tượng quan liêu, cửa quyền, sách nhiễu nhân dân, kèn cựa địa vị, cục bộ, địa phương, bè phái, mất đoàn kết khá phổ biến Những tệ nạn đó gây sự bất bình của nhân dân, làm tổn thương uy tín của Đảng, của Nhà nước Nhiều biểu hiện tiêu cực trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo làm cho xã hội

lo lắng như sự suy thoái đạo lý trong quan hệ thầy trò, bè bạn, môi trường sư phạm xuống cấp; lối sống thiếu lý tưởng, hoài bão, ǎn chơi, nghiện ma túy ở một bộ phận học sinh, sinh viên; việc coi nhẹ giáo dục đạo đức, thẩm mỹ và các bộ môn chính trị, khoa học xã hội và nhân vǎn

Trong những nhiệm vụ cụ thể mà Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) đặt

ra, là phải xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới với những đức tính “Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội Có ý thức tập thể, đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung Có lối sống lành mạnh, nếp sống vǎn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái Lao động chǎm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, nǎng suất cao vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm

mỹ và thể lực.”

Nghị quyết cũng nhấn mạnh vấn đề xây dựng môi trường vǎn hóa “Tạo ra ở các đơn vị cơ sở (gia đình, làng, bản, xã, phường, khu tập thể, cơ quan, xí nghiệp, nông trường, lâm trường, trường học, đơn vị bộ đội ), các vùng dân cư (đô thị, nông thôn, miền núi ) đời sống vǎn hóa lành mạnh, đáp ứng những nhu cầu vǎn hóa đa dạng và không ngừng tǎng lên của các tầng lớp nhân dân Gìn giữ và phát huy những đạo lý tốt đẹp của gia đình Việt Nam Nêu cao vai trò gương mẫu của các bậc cha mẹ Coi trọng xây dựng gia đình vǎn hóa Xây dựng mối quan hệ khǎng khít giữa gia đình, nhà trường và xã hội Đẩy mạnh phong trào xây dựng làng, ấp,

xã, phường vǎn hóa, nâng cao tính tự quản của cộng đồng dân cư trong công cuộc xây dựng nếp sống vǎn minh.”

Sau 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ký ban hành Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (Nghị quyết số 33-NQ/TW) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước Nghị quyết đã đánh giá “sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam

đã có chuyển biến tích cực, đạt kết quả quan trọng Tư duy lý luận về văn hóa có bước phát triển; nhận thức về văn hóa của các cấp, các ngành và toàn dân được

nâng lên Đời sống văn hóa của nhân dân ngày càng phong phú, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được phát huy, nhiều chuẩn mực văn hóa, đạo đức mới được hình thành.”

Tuy nhiên, Nghị quyết Trung ương 9 (khóa XI) cũng đã nhìn nhận, “so với những thành tựu trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thành tựu trong lĩnh vực văn hóa chưa tương xứng; chưa đủ để tác động có hiệu quả xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng Đời sống văn hóa tinh thần ở nhiều nơi còn nghèo nàn, đơn điệu; khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa miền núi, vùng sâu, vùng xa với đô thị và trong các tầng lớp nhân dân chậm được rút ngắn Môi trường văn hóa còn tồn tại tình trạng thiếu lành mạnh, ngoại lai, trái với thuần phong mỹ tục; tệ nạn xã hội, tội phạm có chiều hướng gia tăng.”

Nghị quyết đã xác định mục tiêu chung là “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.” Và một số những mục tiêu cụ thể được nhấn mạnh, đó

là “Hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật;

đề cao tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Xây dựng văn hóa trong hệ thống chính trị, trong từng cộng đồng làng, bản, khu phố, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp

và mỗi gia đình Phát huy vai trò của gia đình, cộng đồng, xã hội trong việc xây

dựng môi trường văn hóa, làm cho văn hóa trở thành nhân tố thúc đẩy con người Việt Nam hoàn thiện nhân cách.”

Trong một số nhiệm vụ cụ thể, nghị quyết Trung ương 9 (khóa XI) đã nêu rõ cần phải xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, “Mỗi địa phương, cộng đồng, cơ quan, đơn vị, tổ chức phải là một môi trường văn hóa lành mạnh, góp phần giáo dục, rèn luyện con người về nhân cách, lối sống Gắn kết xây dựng môi trường văn hóa với bảo vệ môi trường sinh thái Đưa nội dung giáo dục đạo đức con người, đạo đức công dân vào các hoạt động giáo dục của xã hội Xây dựng đời sống văn hóa ở địa bàn dân cư, các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp đoàn kết, dân chủ, văn minh, đạt chuẩn thực chất về văn hóa; thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở; xây dựng nếp sống văn hóa tiến bộ, văn minh, nhất là trong việc cưới, việc tang, lễ hội Nâng cao chất lượng, hiệu quả các cuộc vận động văn hóa, phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa"

Một số văn bản của Trung ương quy định các tiêu chuẩn về việc công nhận danh hiệu Khu phố văn hóa:

Ngày 02/01/2002 Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin đã ký Quyết định số 01/2002/QĐ-BVHTT về việc ban hành Quy chế công nhận danh hiệu Gia đình văn hóa, Làng văn hóa, Khu phố văn hóa trong đó các tiêu chuẩn công nhận danh hiệu Khu phố văn hóa được nêu rõ như sau:

1 Có đời sống kinh tế ổn định và từng bước phát triển:

a Có từ 90% hộ gia đình trở lên có đời sống kinh tế ổn định; nhiều hộ gia đình giàu, dưới 5% hộ gia đình nghèo, không có hộ gia đình đói;

b Có từ 90% hộ gia đình trở lên có nhà ở được xây bền vững

2 Có đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh, phong phú;

a Có các thiết chế văn hóa, giáo dục, y tế; có điểm sinh hoạt văn hóa vui chơi giải trí; có hoạt động văn hóa, thể thao thường xuyên;

b Thực hiện tốt Nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội; không có tệ nạn xã hội; không tàng trữ và sử dụng văn hóa phẩm thuộc loại cấm lưu hành;

c Có từ 90% hộ gia đình trở lên được công nhận là Gia đình văn hóa

3 Có môi trường cảnh quan sạch đẹp:

a Đường giao thông được trải nhựa hoặc bê tông hóa; có hệ thống đèn chiếu sáng; đường phố, nơi sinh hoạt công cộng sạch đẹp; thực hiện tốt Nghị định số 36/2001/NĐ-CP ngày 10/7/2001 của Chính phủ về trật tự, an toàn giao thông đô thị;

b Có từ 100% hộ gia đình trở lên được sử dụng nước sạch, vệ sinh môi trường được đảm bảo;

c Tôn tạo và bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh

ở địa phương

4 Thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước:

a Thực hiện tốt đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước;

b Đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội; thực hiện tốt Nếp sống văn minh đô thị và Quy chế dân chủ ở cơ sở;

c Các tổ chức đoàn thể hoạt động có hiệu quả;

d Trẻ em đang độ tuổi đi học đều được đến trường; đạt chuẩn phổ cập giáo dục trung học cơ sở trở lên;

đ Có phong trào đền ơn đáp nghĩa và hoạt động từ thiện có hiệu quả Ngày 16 tháng 09 năm 2011, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1610/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” giai đoạn 2011 - 2015, định hướng đến năm 2020 Trong đó nêu rõ mục tiêu cụ thể đến năm 2015 đối với vùng đồng bằng như sau:

- Thu hút 50% trở lên số người dân tham gia vào các hoạt động văn hóa, thể thao ở cơ sở;

- 70% nhà văn hóa và khu thể thao xã; 70% nhà văn hóa và khu thể thao thôn đạt quy định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch;

- 70% gia đình được công nhận và giữ vững danh hiệu “Gia đình văn hóa”;

- 60% thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố và tương đương được công nhận và giữ vững danh hiệu “Thôn văn hóa”, “Làng văn hóa”, “Ấp văn hóa”, “Bản văn hóa”,

“Tổ dân phố văn hóa” và tương đương;

- 70% cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp đạt chuẩn văn hóa;

- 20% xã đạt chuẩn văn hóa nông thôn mới; 20% phường, thị trấn đạt chuẩn văn minh đô thị

Về định hướng đến năm 2020, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tiếp tục củng

cố về chất lượng; nâng cao tỷ lệ các chỉ tiêu đạt được trong giai đoạn 2011 – 2015, phấn đấu đạt được các tiêu chí về xây dựng văn hóa nông thôn mới cấp xã:

- 50% xã đạt chuẩn văn hóa nông thôn mới; 50% phường, thị trấn đạt chuẩn văn minh đô thị

- 100% thôn, làng, ấp, bản và tương đương ở đồng bằng và 60% ở miền núi, hải đảo, biên giới có nhà văn hóa và khu thể thao thôn đạt quy định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Tiếp tục xây dựng, biểu dương, khen thưởng và phổ biến nhân rộng các điển hình tiên tiến trong phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” bao gồm:

- Gia đình văn hóa; thôn, làng, ấp, bản văn hóa; tổ dân phố văn hóa; cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp đạt chuẩn văn hóa; xã đạt chuẩn văn hóa nông thôn mới; phường đạt chuẩn văn minh đô thị;

- Các cá nhân, tập thể có tinh thần vượt khó, phát huy nội lực, có cách làm sáng tạo, hiệu quả, đạt thành tích xuất sắc thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”

1.4 Các tiêu chuẩn công nhận danh hiệu Khu phố văn hóa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Quyết định số 4946 /QĐ-UBND ngày 25/9/2012 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh ban hành các tiêu chuẩn cho mười hai danh hiệu văn hóa giai đoạn 2012 – 2015, trong đó quy định cụ thể các tiêu chuẩn khu phố văn hóa như sau:

Có 5 tiêu chuẩn xây dựng khu phố văn hóa, trong đó có các tiêu chí đánh giá

cụ thể với tổng số điểm tối đa là 100 điểm, có quy định những trường hợp thưởng điểm hay trừ điểm Mỗi năm (từ tháng 10 đến tháng 11), căn cứ vào kết quả đạt được, các khu phố có báo cáo theo đúng trình tự của các tiêu chuẩn, tự đánh giá, cho điểm và đề nghị công nhận đạt tiêu chuẩn và danh hiệu văn hóa Báo cáo phải

có xác nhận của Trưởng ban chỉ đạo phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phường, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường và Đảng ủy phường Khu phố đạt từ 95 đến 100 điểm, được đề nghị Ban chỉ đạo phong trào

“Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” quận kiểm tra xem xét, khi đạt tiêu chuẩn có Quyết định ghi nhận hàng năm, đạt tiêu chuẩn 3 năm liên tục, Chủ tịch Ủy ban nhân dân quận ban hành Quyết định công nhận, công nhận lại Năm tiêu chuẩn xây dựng khu phố văn hóa cụ thể như sau:

Tiêu chuẩn 1: Đoàn kết xây dựng đời sống kinh tế ổn định và từng bước phát

triển (12 điểm)

Tiêu chuẩn 2: Đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh, giữ

gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc; chăm lo sự nghiệp giáo dục; chăm sóc sức khỏe, thực hiện dân số kế hoạch hóa gia đình (24 điểm)

Tiêu chuẩn 3: Đoàn kết xây dựng môi trường cảnh quan sạch đẹp, xây dựng

văn minh đô thị (14 điểm)

Tiêu chuẩn 4: Đoàn kết phát huy dân chủ, chấp hành tốt đường lối, chủ

trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; xây dựng cơ sở chính trị vững mạnh (39 điểm)

Tiêu chuẩn 5: Đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ nhau trong cộng đồng; phát huy

truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn , đáp nghĩa”, “Tương thân, tương ái” (11 điểm)

Quyết định cũng nêu rõ nếu khu phố để xảy ra một trong những vấn đề sau

sẽ không được xét công nhận Khu phố văn hóa:

- Có xảy ra cháy nổ, tai nạn giao thông, vi phạm pháp luật nghiêm trọng thiệt

hại đến tính mạng, tài sản của nhân dân, của Nhà nước (có kết luận của cơ quan

Nhà nước có thẩm quyền và xem xét từng trường hợp cụ thể)

- Phát sinh tụ điểm mua bán, sử dụng ma túy, sử dụng các chất ma túy tổng hợp

- Phát sinh hoạt động tội phạm có tổ chức

- Phát sinh tụ điểm mại dâm

- Sinh con thứ 3 trở lên chiếm tỷ lệ 0,8% trên tổng số hộ gia đình của khu phố

- Có từ 03 trẻ em trở lên bị bóc lột sức lao động, từ 01 trẻ em trở lên bị lạm

dụng tình dục

1.5 Kinh nghiệm xây dựng khu phố văn hóa của một số quận, huyện

trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và bài học kinh nghiệm cho quận 1

1.5.1 Kinh nghiệm của một số quận, huyện

1.5.1.1 Kinh nghiệm của quận 9 trong việc xây dựng khu phố văn hóa

Khu phố 2, phường Phước Bình là một trong 4 khu phố đầu tiên của Quận 9

được UBND Thành phố công nhận là khu phố văn hóa năm 1999 Đây là niềm phấn

khởi tự hào vì vậy cán bộ, Đảng viên và nhân dân khu phố không ngừng phấn đấu

nâng cao chất lượng khu phố, quyết tâm giữ vững danh hiệu khu phố văn hóa Việc

xây dựng khu phố văn hóa cùng với cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng

đời sống văn hóa ở khu dân cư” được khu phố thực hiện hơn 15 năm qua, điều này

đã khẳng định sự thiết thực của phong trào gắn liền với lợi ích của nhân dân, được

nhân dân tích cực hưởng ứng

Thực hiện nghị quyết của Đảng bộ, Hội đồng nhân dân và các chỉ tiêu kinh tế

xã hội – an ninh quốc phòng trên địa bàn phường Phước Bình, đặc biệt là các công

trình nâng cấp cơ sở hạ tầng, chỉnh trang đô thị với phương châm “Nhà nước và

nhân dân cùng làm”, công trình đầu tiên của khu phố là mạnh dạn nhận làm điểm

nhựa hóa đường số 4 để lãnh đạo phường rút kinh nghiệm nhân rộng ra toàn

phường Được Đảng ủy, UBND phường chấp nhận, chi ủy, chi bộ, ban điều hành khu phố đã họp và bàn một số biện pháp thực hiện cụ thể như sau:

- Thành lập ban vận động nhằm tuyên truyền vận động nhân dân tham gia thực hiện nghị quyết của Đảng ủy phường

- Họp từng tổ dân phố nghe UBND phường báo cáo đề án kỹ thuật, giá trị công trình, tìm và chọn nhà thầu đề xuất với UBND phường, tìm và cử người am hiểu về kỹ thuật cầu đường thay mặt nhân dân giám sát thi công công trình

- Thống nhất phương án đóng góp: Nhân dân 60%, Nhà nước 40% với mức đóng cụ thể là từ 840.000 đ đến 2.000.000đ cho mỗi hộ Đối với những hộ gia đình khó khăn thì các hộ có điều kiện khá hơn sẽ hỗ trợ một phần hoặc cho trả góp từng tháng từ 50.000đ đến 100.000 đ để không ảnh hưởng đến đời sống kinh tế gia đình

- Khu phố thường xuyên tham gia họp giao ban với UBND phường và đơn vị thi công để đóng góp đề xuất ý kiến khắc phục các thiếu sót trong quá trình thi công với tinh thần thẳng thắn xây dựng

Sau 3 tháng nhựa hóa xong đường số 4, chi ủy, ban điều hành khu phố tổ chức cho các tổ dân phố học tập rút kinh nghiệm để triển khai nhân rộng ra toàn khu phố Sau 2 năm thực hiện từ năm 2002-2004 các con đường trong khu phố đã được nhựa hóa, nhân dân đi lại thuận tiện hơn, không còn tình trạng lầy lội như trước Bộ mặt khu phố đã thay đổi, nhân dân hết sức phấn khởi

Đầu năm 2005 thực hiện chương trình kế hoạch của phường mở rộng lộ giới, lót gạch vỉa hè trồng cây xanh, nhân dân khu phố tiếp tục tự nguyện làm điểm, mỗi

hộ gia đình phải tự tháo bỏ các vật kiến trúc trong khu vực lộ giới trên 16m2 với giá trị phần tháo dỡ tính bình quân khoảng 10 triệu đồng/hộ mà không yêu cầu phải bồi hoàn, bàn giao mặt bằng đúng thời tiến hành làm vỉa hè Đến cuối năm 2006 toàn khu phố đã hoàn thành xong nhựa hóa đường, vỉa hè được lót gạch rộng hơn 4 m, cây xanh được trồng hai bên vỉa hè, đèn đường tỏa sáng ban đêm, bộ mặt của khu phố đổi thay, các con đường trong khu phố không khác gì đường ở trong nội thành, giá trị đất đai nhà cửa được nâng lên, phong trào bắt đầu đi vào lòng dân tạo ra

luồng sinh khí mới trong nhân dân thúc đẩy họ tích cực lao động sản xuất xây dựng kinh tế gia đình ngày một khấm khá

Cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” như có thêm luồng sinh khí mới khi thành phố thực hiện chủ đề “Năm văn minh – mỹ quan đô thị”, khu phố 2 lấy đó làm mốc để vận động người dân có ý thức, hành vi phù hợp với nếp sống văn minh – mỹ quan đô thị bằng việc giao cho từng

tổ dân phố vận động mọi người trong tổ dân phố mình bảo vệ cây xanh, sắp xếp cây cảnh, quét dọn lòng đường, hè phố, tháo bỏ các quảng cáo rao vặt ở cột điện trước cửa nhà đạt kết quả rất tốt, qua đó tình làng nghĩa xóm ngày một bền chặt, nhân dân tích cực tham gia các phong trào đạt kết quả cao như tiếp tục duy trì phong trào xóa đói giảm nghèo, khu phố đã chú trọng động viên các hộ nghèo chịu khó chắt chiu cần cù lao động và hỗ trợ đắc lực tìm kiếm việc làm, giới thiệu vay vốn để làm ăn, hàng năm sửa chữa chống dột 2 đến 3 căn nhà trị giá trên 15 triệu, những ngày lễ tết các gia đình nghèo đều có một phần quà của khu phố trị giá trên 100.000đ chưa tính quà của Ủy ban Mặt trận tổ quốc phường chuyển xuống, ngoài ra còn vận động đóng góp quỹ vì người nghèo do Mặt trận phường phát động hàng năm trên 20 triệu đồng nhờ vậy mà giảm được số hộ nghèo, từ 59 hộ nghèo theo chuẩn 12 triệu đồng/người/năm đến năm 2009 còn 46 hộ trong đó có 22 hộ có thu nhập trên 12 triệu đồng/người/năm Hiện nay theo tiêu chí mới của thành phố giai đoạn 2014-

2015, khu phố chỉ còn 14 hộ nghèo có thu nhập dưới 16 triệu đồng/người/năm

Bên cạnh đó khu phố luôn đề cao truyền thống uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây của dân tộc Việt Nam nên hàng năm đến ngày lễ tết đều tổ chức thăm hỏi gia đình chính sách và thường xuyên quan tâm động viên giúp đỡ khi

họ gặp khó khăn, cụ thể năm 2014 khu phố đã sửa chữa chống dột cho gia đình một Đảng viên 50 tuổi Đảng số tiền trên 10 triệu đồng, thăm hỏi ngày 27/7 cho thương bệnh binh, gia đình liệt sĩ trong khu phố gần 2 triệu Mừng thọ nhân ngày người cao tuổi 1/10 cho 46 cụ với số tiền 3 triệu đồng

Công tác an ninh quốc phòng của khu phố đã có những tiến bộ đáng kể, hàng năm 100% thanh niên trong độ tuổi đi khám sức khỏe nghĩa vụ, nhập ngũ khi có

lệnh, không có người đào ngũ Để xây dựng ý thức phòng chống tội phạm, giữ gìn

an ninh chính trị trật tự an toàn xã hội, nhân dân khu phố đang thực hiện mô hình

“Khu phố không có tội phạm ẩn náu”, năm 2014 đã phát hiện bắt quả tang 2 trường hợp trộm xe máy, 5 trường hợp dán rao vặt ở cột điện và nhiều trường hợp vi phạm khác giao công an phường xử lý, được UBND quận 9 tặng giấy khen về công tác an ninh trật tự tại địa bàn

Về xây dựng tổ chức các hoạt động phong trào văn hóa, văn nghệ thể dục thể thao cũng được khu phố chú trọng thực hiện tốt, khu phố có 01 đội văn nghệ 12 người để phục vụ các ngày lễ hội và giao lưu với các khu phố khác trong phường được đạt giải 3 và giải khuyến khích, có 1 đội bóng đá 15 người thi đạt giải 2 và giải khuyến khích trong năm 2014

Hơn 15 năm qua, Khu phố 2 liên tục nhiều năm giữ vững danh hiệu khu phố văn hóa, trước hết khu phố luôn nhận sự quan tâm của ban chỉ đạo phong trào

“Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phường, quận, trong quá trình triển khai thực hiện Cả hệ thống chính trị khu phố từ chi bộ Đảng, ban điều hành, các tổ chức chính trị xã hội, các tổ chức quần chúng đã đoàn kết, tâm huyết chung tay thực hiện cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” Ban điều hành khu phố đã tổ chức tốt công tác tuyên truyền vận động tập hợp các tầng lớp nhân dân đồng tình ủng hộ và tích cực tham gia thực hiện quy chế dân chủ

ở cơ sở theo phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” mọi chủ trương kế hoạch đều thông qua dân được dân họp bàn thống nhất thực hiện Qua hơn 15 năm thực hiện và giữ vững danh hiệu khu phố văn hóa, cả hệ thống chính trị khu phố, ban vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” và nhân dân khu phố nhận thức rằng lợi ích của phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” là lợi ích chung của cộng đồng dân cư, của từng hộ dân, xây dựng khu phố văn hóa nhằm góp phần làm cho đời sống nhân dân ngày càng sung túc hơn, văn minh hơn, Tình làng nghĩa xóm gắn bó hơn, dân chủ ở cơ sở được phát huy, khu phố ngày càng phát triển đời sống vật chất, tinh thần, môi trường xanh sạch đẹp hơn đảm bảo vệ sinh, tình hình an ninh chính trị trật tự xã hội

ổn định, đẩy lùi các tệ nạn xã hội, công tác vận động quần chúng đạt được nhiều kết quả đáng kể, hệ thống chính trị được củng cố bền vững, nhân dân tin tưởng vào đường lối lãnh đạo của Đảng, pháp luật của Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa

1.5.1.2 Kinh nghiệm của quận 3 trong việc xây dựng khu phố văn hóa

Phường 5, quận 3 có diện tích 24.874 ha, nằm ở khu vực trung tâm Thành phố và Quận 3, được phân định bởi các tuyến đường Cách Mạng Tháng 8, Nguyễn Đình Chiểu, Cao Thắng, Nguyễn Thị Minh Khai, Nguyễn Thượng Hiền và Võ Văn Tần, trong đó 3 tuyến đường Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thị Minh Khai, Võ Văn Tần là những tuyến đường điểm về văn minh đô thị cấp Thành phố

Dân số toàn phường có 4.381 hộ, gồm 17.521 nhân khẩu, trong đó có 490 hộ tạm trú và 406 hộ lưu trú, với 3.354 nhân khẩu Nhân dân đa số là cán bộ công chức nhà nước, lực lượng lao động phổ thông và buôn bán nhỏ Nhìn chung về trình độ dân trí toàn phường tương đối khá, đa số người dân nhiệt tình hưởng ứng các phong trào, các cuộc vận động tại địa phương Địa bàn phường được phân thành 04 khu phố, 65 tổ dân phố, có 03 cơ sở giáo dục công lập (trường Trung học Phổ thông Kiến Thiết, trường Tiểu học Phan Văn Hân và trường Mầm Non 5), có 07 cơ sở tôn giáo đang hoạt động (gồm 04 chùa, 03 miếu), đặc biệt có 01 di tích lịch sử văn hóa hầm chứa vũ khí về chứng tích chiến tranh tại số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu Cơ sở

hạ tầng phường tương đối khá hoàn chỉnh, các đường hẻm đều được tráng nhựa bê tông, đời sống nhân dân ngày càng được cải thiện, tình hình an ninh trật tự được giữ vững ổn định

Từ tình hình đặc điểm nêu trên, căn cứ vào các tiêu chuẩn do Ban chỉ đạo phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” thành phố ban hành, căn cứ Nghị quyết của Quận ủy Quận 3, Nghị quyết Đảng bộ phường 5, Ban chỉ đạo phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phường 5 đã thống nhất quan điểm chỉ đạo và quán triệt sâu rộng đến toàn thể cán bộ, công chức, Đảng viên, đoàn viên, hội viên và hộ nhân dân về trách nhiệm và lợi ích của cuộc vận động trong việc xây dựng đời sống văn minh đô thị ở cơ sở, từ đó kêu gọi sự đồng thuận hưởng ứng của người dân để tự giác thực hiện các hoạt động phong trào theo

phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, phát huy nội lực của nhân dân cùng với hệ thống chính trị phường để phấn đấu xây dựng và duy trì danh hiệu văn hóa của các khu phố

Từ hiệu quả của công tác vận động tuyên truyền, việc bình chọn gia đình văn hóa của các tổ dân phố, khu phố luôn đạt hiệu quả cao, tỷ lệ gia đình văn hóa hàng năm đều đạt từ 85% trở lên Trong năm 2014, phường đã công nhận và đề xuất biểu dương gương Người tốt việc tốt trên các lĩnh vực từ thiện xã hội, hiến máu nhân đạo, tham gia phòng chống tệ nạn xã hội Công tác biểu dương khen thưởng, nhân rộng điển hình đã có tác dụng giáo dục tốt trong cộng đồng dân cư

Số hộ đăng ký Gia đình văn hóa năm 2014: 2522/2522 hộ, đạt tỉ lệ 100% Số

hộ đạt danh hiệu tại khu phố 1 là 676/723 hộ, tỉ lệ 93,5 %; khu phố 2 là 776/834 hộ,

tỉ lệ 93,05%; khu phố 3 là 312/345 hộ, tỉ lệ 90,43%; khu phố 4 là 579/620 hộ, tỉ lệ 93,39% Tổng cộng toàn phường 2343/2522 hộ, tỉ lệ 92,90%

Tiếp tục đẩy mạnh thực hiện cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” thật sự trở thành phong trào rộng lớn và thông qua việc thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở, các giới, các tầng lớp nhân dân của địa phương ngày càng có nhận thức cao hơn, tự giác tích cực hưởng ứng cuộc vận động Thường xuyên quan tâm, hỗ trợ Ban vận động 04 khu phố trong việc triển khai kế hoạch và hoạt động theo đúng các tiêu chuẩn Khu phố văn hóa, từ đó làm nền tảng thực hiện chương trình hành động xây dựng phường văn minh đô thị Kết quả năm 2014, phường vẫn duy trì 4/4 khu phố đạt danh hiệu khu phố văn hóa Trong đó khu phố 2 đề nghị công nhận Khu phố văn hóa 3 năm liền vào năm 2015 (đã được ghi nhận đạt khu phố văn hóa năm 2013, 2014)

Trong những năm qua, việc thực hiện các tiêu chuẩn khu phố văn hóa và xây dựng phường đạt chuẩn văn minh đô thị đã được sự quan tâm chỉ đạo của Quận ủy, UBND Quận 3 và Đảng ủy phường 5 Kinh tế trên địa bàn tiếp tục giữ được sự tăng trưởng và phát triển đúng cơ cấu định hướng, thực hiện tốt công tác phối hợp tổ chức hậu kiểm Công tác đền ơn đáp nghĩa và chăm lo dân nghèo được đặc biệt quan tâm, lãnh đạo Đảng ủy – UBND – UBMTTQVN cùng cán bộ, công chức

phường thường xuyên thăm hỏi và có phần quà đến các gia đình chính sách nhân các ngày lễ trong năm Tình hình an ninh trật tự – tệ nạn xã hội trên địa bàn được giữ vững ổn định, công tác chăm lo đời sống nhân dân được quan tâm như việc duy

tu các đường hẻm, phát động phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc” và phong trào phòng chống tội phạm, đẩy lùi tệ nạn xã hội, thực hiện chương trình mục tiêu “3 giảm”, thực hiện tốt quy chế dân chủ cơ sở Ban chỉ đạo phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phường đã có nhiều cố gắng tích cực, góp phần trong việc thực hiện và hoàn thành cơ bản nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa,

xã hội do quận đề ra

1.5.2 Bài học kinh nghiệm cho quận 1

Một là, nâng cao năng lực và hiệu quả chỉ đạo của tổ chức Đảng và chính quyền; thực tế minh chứng rằng nơi nào cấp ủy Đảng, chính quyền quan tâm và tập trung chỉ đạo, có sự phối hợp chặt chẽ và đồng bộ với Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể trong việc triển khai thực hiện thì nơi đó việc xây dựng khu phố văn hóa cũng như phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đạt kết quả tốt Thông qua phong trào, tập hợp người dân tham gia các tổ chức, mạnh dạn tham mưu ý kiến góp phần xây dựng hệ thống chính trị ngày càng vững mạnh

Hai là, ban chỉ đạo phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” của quận và phường cần thường xuyên kiểm tra, đánh giá định kỳ, rút kinh nghiệm trong lãnh đạo, chỉ đạo, kịp thời nhân rộng những điển hình, gương người tốt – việc tốt để học tập, đồng thời khen thưởng những tập thể, cá nhân có thành tích tốt trong công tác xây dựng khu phố văn hóa để xây dựng phong trào tại cơ

sở và thực hiện tốt công tác tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, đồng thời đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước đến từng hộ gia đình, tổ dân phố, khu phố

Ba là, quan tâm chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa cơ sở, từ các thành viên ban chỉ đạo quận cho đến đội ngũ cộng tác viên, thành viên ban vận động ở khu phố Chính họ là những hạt nhân

nòng cốt để giữ lửa cho phong trào ở khu dân cư hoạt động có hiệu quả và tác động sâu sắc đến ý thức của quần chúng nhân dân

Bốn là, chú trọng và đầu tư hơn nữa cho công tác tuyên truyền xây dựng gia đình văn hóa, khu phố văn hóa bằng nhiều hình thức, hấp dẫn và thiết thực về nội dung Thời gian qua công tác tuyên truyền vận động các hộ gia đình, cộng đồng dân cư thực hiện tốt các tiêu chuẩn gia đình văn hóa, khu phố văn hóa, phường văn minh đô thị, nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội và các chương trình “Vì người nghèo”, “Đền ơn đáp nghĩa”… đã phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta, các hoạt động xây dựng tình làng, nghĩa xóm có tác dụng thiết thực trong đời sống cộng đồng

Năm là, phải gắn kết được nội dung phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, nội dung cuộc vận động với chỉ tiêu phát triển kinh tế, văn hóa –

xã hội hàng năm của địa phương Các chương trình hành động, các quy ước, giao ước thực hiện xây dựng đời sống văn hóa tại cơ sở được xây dựng phải phù hợp với điều kiện, đặc thù của địa bàn dân cư để mang tính khả thi

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Chương 1 của luận văn đã trình bày một số vấn đề lý luận chung về văn hóa, môi trường văn hóa, khu phố văn hóa, song song đó hệ thống một số nội dung quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa, nếp sống văn minh trong thời đại ngày nay; dẫn chứng một số văn bản của Trung ương và Thành phố Hồ Chí Minh quy định

về các tiêu chuẩn công nhận danh hiệu Khu phố văn hóa giai đoạn hiện nay qua phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa"

Bên cạnh đó, ở chương 1 cũng nêu ra những bài học kinh nghiệm của một số địa phương trong công tác xây dựng khu phố văn hóa và cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” tại khu phố 2, phường Phước Bình, quận 9 và tại phường 5, quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh

Những nội dung được trình bày có cơ sở về lý luận và thực tiễn ở chương 1 tạo tiền đề cho việc phân tích, đánh giá thực trạng về những kết quả đạt được và những vấn đề đặt ra đối với công tác xây dựng khu phố văn hóa, cũng như hoạt động của phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" tại quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG XÂY DỰNG KHU PHỐ VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 1 GIAI ĐOẠN 2000 - 2014

2.1 Tổng quan về tình hình xây dựng khu phố văn hóa tại Thành phố

Ở Thành phố Hồ Chí Minh, khu phố là một đơn vị xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, được xác định theo địa bàn cư trú của dân cư ở vùng nội thành đô thị, hay có thể hiểu khu phố chính là đơn vị văn hóa cơ sở ở đô thị, xác định như vậy vì khu phố có quy mô dân số vừa phải, có nhiều điểm giống nhau về đặc điểm cư trú, sản xuất kinh doanh, vui chơi giải trí… Khu phố văn hóa được xây dựng từ cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, những nét sinh hoạt văn hóa của từng khu phố không chỉ thể hiện sự thống nhất và gắn bó giữa cộng đồng dân cư trong khu phố mà còn liên kết chặt chẽ với đường lối, chính sách chung của Đảng và Nhà nước đối với phong trào bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc Cùng với sự xuất hiện của mô hình khu phố văn hóa ở khu vực nội thành, khu vực ngoại thành cũng xuất hiện mô hình ấp văn hóa, được khẳng định trong quá trình xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại thành phố

Cuối năm 1995, sau khi triển khai thực hiện làm điểm tại khu phố 2 phường

12 quận Bình Thạnh, Ban chỉ đạo Thành phố đã chỉ đạo triển khai trên diện rộng

phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” cùng với cuộc vận động

“Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” đến tất cả các khu dân cư trên địa bàn thành phố từ năm 1996, sau đó ấp 4, xã Đa Phước, huyện Bình Chánh được chọn làm điểm để rút kinh nghiệm việc triển khai trên diện rộng Đến năm 1999, năm đầu tiên Ban chỉ đạo Thành phố công nhận ấp văn hóa, khu phố văn hóa Danh hiệu ấp văn hóa, khu phố văn hóa là danh hiệu cao nhất công nhận kết quả phấn đấu thực hiện các nội dung cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” được quy định thống nhất trên khắp cả nước

Từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và kết luận Hội nghị lần thứ 10 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa IX (kiểm điểm 5 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5) về nhiệm vụ trọng tâm xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, Ban chỉ đạo Thành phố đã cụ thể hóa các nghị quyết và đẩy mạnh cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” và phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở cơ sở, góp phần tạo nên sự chuyển biến tạo ra diện mạo mới trong phong trào xây dựng khu dân cư văn hóa trên địa bàn thành phố trong gần 20 năm qua

Văn kiện Đại hội Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ VIII năm 2005

đã nêu rõ quyết tâm “xây dựng môi trường văn hóa đô thị lành mạnh, văn minh; xây dựng nếp sống thị dân; làm cho văn hóa thấm sâu vào từng người, từng gia đình, từng khu dân cư, từng công sở…” Với thuận lợi cơ bản là tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh luôn phát triển đi đầu cả nước, an ninh quốc phòng và trật tự xã hội luôn được giữ vững; các chương trình, mục tiêu trọng tâm của Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ VIII đã

đề ra được thực hiện với kết quả khá toàn diện như thực hiện chương trình mục tiêu

“3 giảm” (giảm tội phạm, ma túy, mại dâm), thực hiện cải cách hành chính, thực hiện nếp sống văn minh đô thị, không ngừng nâng chuẩn hộ nghèo, tập trung đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, giao thông đô thị, thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, phát huy vai trò và quyền làm chủ của nhân dân trong việc giám sát các chính sách an sinh xã hội trên địa bàn, lấy ý kiến nhân dân trong việc bỏ phiếu tín nhiệm cán bộ

chủ chốt ở phường, xã, thị trấn Ban chỉ đạo các cấp từ Thành phố đến quận – huyện

đã đa dạng hóa các giải pháp trong triển khai xây dựng khu dân cư văn hóa gắn liền với điều kiện đặc thù của từng địa phương, trong đó có chú ý phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể và nhân dân trong việc nâng cao chất lượng phong trào xây dựng khu dân cư văn hóa Thời gian qua đã có nhiều giải pháp lồng ghép một cách linh hoạt thực hiện nếp sống văn minh đô thị gắn với việc nâng cao chất lượng khu dân cư văn hóa như mô hình khu phố không rác, phường - xã lành mạnh không còn mại dâm, ma túy, xây dựng khu dân cư văn hóa gắn liền với xây dựng phường, thị trấn đạt chuẩn văn minh đô thị, xã đạt chuẩn văn hóa nông thôn mới

Những năm gần đây, cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” được gắn kết với cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, việc sửa đổi lối làm việc, chống quan liêu, thực hiện cải cách hành chính và các giải pháp triển khai thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, chỉ thị 27-CT/TW của Bộ Chính trị về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội… Qua đó tạo được sự chuyển biến rõ nét trong thực hiện nếp sống văn minh của người dân trên địa bàn dân cư, xây dựng nếp sống văn hóa trong đội ngũ cán bộ, công chức và đảng viên Hiện nay có bốn nội dung chỉ đạo trọng tâm tạo nền tảng và hiệu quả để phong trào có bước phát triển mới, đó là thực hiện trật

tự an toàn giao thông, vệ sinh môi trường, văn hóa giao tiếp ứng xử trong cộng đồng, chỉnh trang mỹ quan đô thị nhằm xây dựng thành phố xanh – sạch – đẹp

2.1.2 Kết quả đạt được và hạn chế của quá trình xây dựng khu phố văn hóa tại Thành phố Hồ Chí Minh

2.1.2.1 Xây dựng Gia đình văn hóa

Xây dựng gia đình văn hóa là một trong những tiêu chí quan trọng nhất trong việc xây dựng và giữ vững danh hiệu khu phố văn hóa, vì vậy khi nói đến vấn đề xây dựng khu phố văn hóa, chúng ta nhất thiết phải quan tâm đến việc xây dựng gia đình văn hóa Nội dung trọng tâm của sáu tiêu chuẩn xây dựng gia đình văn hóa do Thành phố ban hành được Ban chỉ đạo quận – huyện và phường – xã, thị trấn triển khai sâu rộng đến từng hộ dân trên địa bàn dân cư thông qua các buổi sinh hoạt ở tổ

dân phố ngay từ đầu năm để từng hộ dân đăng ký Hàng năm, ban chỉ đạo địa phương cùng với ban vận động khu dân cư tổ chức bình xét và tuyên dương các hộ gia đình đạt chuẩn văn hóa trong “Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc”

Từ năm 2005, thực hiện sự chỉ đạo của Ban chỉ đạo Trung ương, ban chỉ đạo cấp phường - xã, thị trấn được phân cấp công nhận danh hiệu gia đình văn hóa, qua

đó đã phát huy được vai trò của cơ sở trong việc bình chọn, thông qua việc mở sổ vàng theo dõi hàng năm để ghi nhận và đạt đủ 3 năm thì công nhận và vinh danh Tính từ năm 2000 toàn thành phố chỉ có hơn 660 nghìn hộ đạt chuẩn gia đình văn hóa, đến 2005 là 950 nghìn hộ, năm 2010 là hơn 1 triệu hộ Tốc độ tăng trưởng về

số hộ được bình xét và công nhận danh hiệu gia đình văn hóa chậm lại không có nghĩa phong trào không hiệu quả mà do các tiêu chí Thành phố đặt ra ngày càng rõ ràng và việc đánh giá dần dần đi vào thực chất Hiện nay ước tính trên địa bàn thành phố có khoảng 1.2 triệu hộ được công nhận danh hiệu gia đình văn hóa

Ban chỉ đạo quận – huyện đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo, sinh hoạt chuyên

đề như “Gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa gia đình Việt Nam”, “Giao tiếp ứng

xử trong đời sống gia đình”, “Gia đình và phòng chống bạo lực gia đình… Ban chỉ đạo “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” thành phố đã tổ chức hội thảo khoa học và thực tiễn về “Phong trào xây dựng gia đình văn hóa trong thời kỳ mới

2007 – 2015”, qua đó đã định ra các tiêu chí, giải pháp và cơ chế phối hợp giữa các ban, ngành, địa phương trong việc thúc đẩy và nâng cao vai trò của mỗi Gia đình văn hóa trong giai đoạn mới hiện nay

2.1.2.2 Xây dựng Khu dân cư tiên tiến, Khu dân cư văn hóa

a Xây dựng khu dân cư tiên tiến

Ngay từ khi mới triển khai cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, các khu dân cư đều phấn đấu đạt tiêu chuẩn, từng bước xóa đói, nâng chuẩn hộ nghèo, phát huy tình làng nghĩa xóm, đẩy lùi tệ nạn xã hội, gắn kết được tinh thần tự quản của cộng đồng trong việc xây dựng đời sống mới theo mục tiêu mà Ban chỉ đạo Trung ương và Ban chỉ đạo Thành phố đã phát động Nhiều năm qua, với vai trò, trách nhiệm là cơ quan chủ trì, triển khai cuộc vận động

“Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Thành phố đã tăng cường công tác chỉ đạo đến Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp tiếp tục đẩy mạnh lồng ghép nhiều cuộc vận động trong triển khai thực hiện; định kỳ hàng năm đánh giá, công nhận danh hiệu các khu dân cư tiên tiến Thông qua các tiêu chuẩn xây dựng ấp tiên tiến – khu phố tiên tiến, đến năm 2011 đã có hơn 13.000 lượt ấp và khu phố được công nhận khu dân cư tiên tiến

b Xây dựng khu dân cư văn hóa

Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” được kế thừa từ cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, qua gần 15 năm thực hiện phong trào xây dựng khu dân cư văn hóa trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, đã có những sự chuyển động rõ nét, góp phần thúc đẩy kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển, tình hình an ninh, chính trị được giữ vững, tệ nạn xã hội từng bước bị đẩy lùi, chất lượng cuộc sống người dân ngày càng nâng cao, đời sống văn hóa tinh thần càng thêm phong phú hơn, lực lượng chính trị ở cơ sở ngày một vững mạnh

Từ ấp 4, xã Đa Phước, huyện Bình Chánh, khu dân cư đầu tiên xây dựng ấp văn hóa năm 1999, năm 2000 toàn thành phố có 128 khu phố văn hóa, ấp văn hóa được công nhận, đến năm 2005 có 951 khu phố văn hóa, ấp văn hóa được công nhận; kể từ năm 2006, hàng năm ban chỉ đạo quận – huyện ghi nhận tình hình xây dựng khu phố, ấp văn hóa, liên tục 3 năm ghi nhận đều đạt thì khu phố, ấp đó sẽ được công nhận, thời điểm năm 2009 toàn thành phố có 300 khu phố, ấp văn hóa được công nhận, có 742 khu phố, ấp văn hóa được ghi nhận Đến nay, toàn thành phố có 1.675 khu phố văn hóa, ấp văn hóa được ghi nhận (trong tổng số 1.975 khu phố, ấp trên địa bàn), trong đó có gần 500 khu phố văn hóa, ấp văn hóa được công nhận từ 3 năm liên tiếp trở lên Chất lượng các khu dân cư văn hóa luôn được Ban chỉ đạo các cấp quan tâm để ko ngừng nâng cao Nhiều khu phố văn hóa, ấp văn hóa xây dựng phong trào có chất lượng tốt, duy trì, giữ vững danh hiệu liên tục nhiều năm, tuy nhiên cũng có không ít khu phố, ấp không duy trì được kết quả các tiêu chí đã đạt được nên bị rớt hạng và phải phấn đấu được ghi nhận lại

2.1.2.3 Ưu điểm

Việc xây dựng khu phố văn hóa gắn với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” được sự quan tâm chỉ đạo của các cấp ủy Đảng, chính quyền; sự chủ động của các ban, ngành, đoàn thể và sự đồng thuận cao trong nhân dân Phong trào đã thực sự thu hút được các nguồn lực xã hội, phát huy dược các giá trị truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, góp phần thúc đẩy và nâng chất phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” lên một tầm cao mới, nhất là việc lồng ghép nội dung thực hiện nếp sống văn minh, mỹ quan đô thị vào trong phong trào, từ đó đã góp phần nâng chất và giữ vững các danh hiệu gia đình văn hóa, khu phố văn hóa

Ban chỉ đạo “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” quận – huyện được phân cấp thực hiện công nhận các danh hiệu văn hóa hàng năm theo quy định của Trung ương, đã góp phần nâng cao vai trò và trách nhiệm của cơ sở trong việc chỉ đạo kiểm tra, đánh giá và đôn đốc việc thực hiện giúp cho phong trào ngày càng

đi vào chiều sâu và thực chất, khắc phục dần bệnh chạy theo thành tích ở cơ sở

Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” gắn kết việc thực hiện chương trình mục tiêu “3 giảm” và nhiều cuộc vận động do thành phố phát động như xây dựng nếp sống văn minh, mỹ quan đô thị, người tốt – việc tốt, cuộc vận động vì người nghèo, thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở… đã làm phong phú hơn nội dung của phong trào, tạo điều kiện cho các khu dân cư phát huy sức mạnh nội lực trong nhân dân để thực hiện tốt các tiêu chí, chỉ tiêu đã đặt ra

2.1.2.4 Hạn chế

Các chương trình, kế hoạch kinh tế xã hội, các nhiệm vụ trọng tâm hàng năm của Thành phố tuy được lồng ghép vào các nội dung chính của phong trào và được triển khai vận động thực hiện đến tận cơ sở, tuy nhiên tình hình trật tự đô thị, vệ sinh môi trường từng lúc, từng nơi, từng địa bàn dân cư chưa được cải thiện đáng kể; việc huy động nhân dân tham gia đông đủ phong trào ở một số địa bàn vẫn chưa được chú trọng Các đối tượng cai nghiện ma túy sau khi được tái hòa nhập cộng đồng ở một số địa bàn, khu dân cư tiếp tục phát sinh các vấn đề xã hội phức tạp do

thiếu sự quan tâm, giáo dục, thiếu biện pháp phối hợp đồng bộ để quản lý, giúp đỡ

và kiểm soát chặt chẽ

Việc tổ chức thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở một số quận – huyện chưa đi vào chiều sâu, chưa có các giải pháp chỉ đạo mang tính đột phá để thúc đẩy phong trào; công tác bình chọn, giới thiệu một số gương điển hình người tốt – việc tốt, gia đình văn hóa… thành tích chưa thuyết phục, tính điển hình chưa cao Ban chỉ đạo các cấp và ban vận động ở các khu dân

cư vẫn còn một vài thành viên thiếu chủ động phối hợp trong tổ chức thực hiện Chất lượng một số khu phố văn hóa, ấp văn hóa mặc dù đạt danh hiệu nhưng chưa thực sự nổi bật Việc củng cố nâng cao chất lượng hoạt động của nhà văn hóa phường, xã, thị trấn, tụ điểm sinh hoạt văn hóa ở khu phố, ấp chưa được quan tâm đúng mức

Tại các khu phố văn hóa, ấp văn hóa đã được công nhận đạt chuẩn văn hóa nhiều năm nhưng ý thức giữ gìn vệ sinh trong cộng đồng dân cư chưa cao, vẫn còn hiện tượng xả rác trên đường phố, nơi công cộng, ven sông rạch và các khu chợ, bến xe, nơi công cộng… Việc kiểm tra, giám sát tình trạng lấn chiếm đất công, xây dựng trái phép, lấn chiếm lòng lề đường để kinh doanh chưa kịp thời nhắc nhở, kiểm tra không thường xuyên Còn một số khu dân cư chưa gắn kết việc thực hiện các tiêu chí nếp sống văn minh, mỹ quan đô thị và tiêu chuẩn xây dựng gia đình văn hóa, khu phố văn hóa, ấp văn hóa, phường văn hóa, bên cạnh đó thực hiện quy trình bình chọn các danh hiệu văn hóa chưa được chặt chẽ, có biểu hiện hình thức, bình chọn chiếu lệ… do vậy đã ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả của phong trào

2.1.2.5 Nhận xét về các tiêu chuẩn do Thành phố Hồ Chí Minh quy định đối với việc bình xét danh hiệu khu phố văn hóa trong 10 năm qua (2004 – 2014)

Tiến trình xây dựng khu phố văn hóa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh được thực hiện từng năm, căn cứ vào chỉ đạo của Trung ương, Thành phố và tùy tình hình thực tế, tiêu chuẩn khu phố văn hóa, phường văn hóa được Ban chỉ đạo

“Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” thành phố bổ sung, điều chỉnh một

số nội dung, tiêu chí cho phù hợp để các khu phố thực hiện Do vậy, mỗi khu dân cư