Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của phá

MỞ BÀI

Hành vi xâm phạm mồ mả nếu thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm thì người thực hiện hành vi đó có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo BLHS 1999 Theo khái niệm chung mồ mả là nơi chôn cất người chết Việc chôn cất được thực hiện theo phong tục tập quán Mỗi địa phương có cách thức xây mồ mả hoặc cất giữ hài cốt người chết khác nhau, cho nên chi phí cũng khác nhau Vì vậy, khi có hành vi xâm phạm cần phải tính đến các yếu tố tập quán

Trong phạm vi bài tiểu luận này, em xin chọn đề bài số 31: “Trách nhiệm bồi

thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả”.

Bài làm còn nhiều thiếu sót do kiến thức còn hạn chế và kĩ năng lập luận chưa vững vàng, rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô trong tổ bộ môn

để bài làm của em được hoàn thiện hơn Em xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

I MỘT SỐ KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO XÂM PHẠM MỒ MẢ

1 Một số khái niệm liên quan

1.1 Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Trong lịch sử pháp luật thế giới, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một trong những chế định có sớm nhất của pháp luật dân sự Trải qua các thời kì lịch sử và ở những nước khác nhau, quy định về người phải bồi thường, cách thức bồi thường, thiệt hại phải bồi thường cũng như mức độ bồi thường… có sự khác biệt

Quyền nhân thân và quyền tài sản của cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác luôn được pháp luật bảo vệ Hệ thống pháp luật của Nhà nước CHXHCN Việt Nam bao gồm nhiều ngành luật, mỗi ngành luật có vai trò khác nhau trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể Khi một chủ thể có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại tới các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể được pháp luật bảo vệ, chủ thể gây thiệt hại có thể phải gánh chịu hậu quả pháp

lý bất lợi do hành vi của mình gây ra Dưới góc độ pháp luật dân sự, hậu quả pháp lý đó là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của mình gây ra cho người bị thiệt hại

Điều 604, BLDS 2005 quy định:

“1 Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường; 2 Trong trường hợp pháp luật quy định người gây thiệt hại phải bồi thường cả trong trường hợp không có looixthif áp dụng quy định đó.”

Như vậy, theo quy định tại điều 604, BLDS 2005 thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh khi người có hành vi trái pháp luật có lỗi gây thiệt hại cho các lợi ích được pháp luật bảo vệ Ngoài ra, trong những trường hợp đặc biệt nếu pháp luật quy định người gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại kể cả khi không có lỗi thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng phát sinh kể cả khi không có lỗi của người gây thiệt hại

Như vậy, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một loại trách nhiệm pháp lý được phát sinh dựa trên các điều kiện do pháp luật quy định khi một chủ thể có hành vi gây thiệt hại cho các lợi ích được pháp luật bảo vệ

đã chết thể hiện sự tôn trọng, tình cảm của người sống với người đã khuất, mong muốn người đã khuất phù hộ độ trì cho con cháu sức khỏe, hạnh phúc, thành đạt

và ăn nên làm ra

Đa số ỏ các nơi đều có phong tục lập mồ mả cho người chết nhưng ở mỗi vùng miền khác nhau, việc này lại thực hiện khác nhau song cùng hướng tới mục đích lập mồ mả cho người thân thiết của mình để họ có một nơi an nghỉ cuối cùng được chu đáo

Theo định nghĩa trong từ điển Tiếng Việt thì “Mồ mả là nơi chôn cất người chết” Tại Nghị định số 35/2008/NĐ-CP của Chính phủ ngày 25/03/2008

về xây dựng, quản lý và sử dụng nghĩa trang không có khái niệm “mồ mả” mà chỉ có phần mộ của cá nhân là nơi mai táng thi hài, hài cốt của một người (Khoản 4, điều 2)

Bộ luật dân sự 2005 đã gộp chung hai khái niệm “mồ” và “mả” bởi vì trên thực tế nếu bóc tách khái niệm này thành hai khái niệm riêng thì cũng rất khó

bởi ở mỗi nơi, mỗi vùng khác nhau lại có tục chôn cất khác nhau (mả là nơi táng thi hài, mồ là nơi táng hài cốt).

Hiện nay ở nước ta có nhiều cách thức táng người chết khác nhau như: ma táng, hỏa táng, hung táng và một số hình thức mai táng khác Tuy nhiên khái niệm mờ mả cần được làm rõ bởi ở nhiều địa phương khác nhau có nhiều hình thức an táng khác nhau Có nơi chỉ chôn cất một lần, có nơi lại có tục “bốc mả”,

“sang cát” cho người chết sau một khoảng thời gian nhất định (thường là 3 năm) Việc mai táng khác nhau như vậy khiến cho người ta dễ bị nhầm lẫn và quan niệm mồ mả bao gồm cả xương cốt, hài cốt bên trong Vì vậy, chúng ta có thể hiểu mồ mả chỉ là vật chất bên ngoài chứa dựng hài cốt, thi thể của người đã chết ở bên trong

Mặc dù BLDS 2005 không quy định một cách cụ thể và phân biệt khái niệm “mồ mả” với “hài cốt” nhưng trong BLHS 1999 đã có quy định để phân biệt Điều 246 BLHS 1999 quy định về tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt:

“1 Người nào đào, phá mồ mả, chiếm đoạt những đồ vật để ở trong mộ, trên mộ

hoặc có hành vi khác xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến hai năm 2 Phạm tội gây hậu quả nghiêm trọng thì bị phạt tù từ một năm đến năm năm”.

Như vậy, có thể đưa ra một khái niệm: “Mồ mả là dạng vật chất được sử dụng với mục đích chôn cất thi thể, hài cốt của người chết”

1.3 Khái niệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Hành vi trái pháp luật của các chủ thể nhất định xâm phạm tới nơi chôn cất thi hài, xương cốt của người chết sẽ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Hành vi xâm phạm mồ mả là hành

vi thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động và có lỗi của người xâm phạm

Như vậy, có thể khái quát về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả như sau: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một loại trách nhiệm pháp lý, theo đó người có hành vi trái pháp luật xâm hại tới

mồ mả phải bồi thường thiệt hại do hành vi của mình gây ra

2 Tính chất đặc biệt của bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả

Tính chất đặc biệt của “Bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả” xuất phát từ truyền thống, một phong tục phổ biến của người Việt từ xưa đến nay Người ta quan niệm rằng việc chôn cất mai táng tổ tiên cũng như chọn đất làm nhà cho người sống, có quan hệ mật thiết mật thiết với cuộc sống tồn vong họa phúc của con cái Và việc giữ gìn mộ của tổ tiên, người thân thiết ngoài yếu tố tình cảm còn chứa đựng yếu tố tâm linh Vì vậy, việc bảo vệ mồ mả không chỉ là trách nhiệm của riêng một cá nhân, một gia đình, một dòng họ… mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội Điều này đã được thể hiện ở việc quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả trong BLDS 2005 và cũng đã được quy định là khách thể trong BLHS 1999

Bồi thường thiệt hại trong trường hợp này là một chế định dân sự đặc biệt bởi nó không chỉ là một nghĩa vụ dân sự thông thường mà còn chứa đựng cả những quy phạm khác như quy phạm đạo đức… do khách thể trong quan hệ bồi thường này không chỉ là vật chất mà còn chứa đựng yếu tố đạo đức

Mồ mả là một loại tài sản đặc biệt vừa chứa đựng lợi ích vật chất, vừa chứa đựng yếu tố về mặt tâm linh, tinh thần Bồi thường thiệt hại do xâm phạm

mồ mả là việc yêu cầu chủ thể xâm phạm mồ mả phải thực hiện nghĩa vụ bằng một khoản tiền nhất định Như vậy, bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một loại trách nhiệm liên quan đến sự dịch chuyển tài sản từ bên gây thiệt hại sang bên bị thiệt hại

Cần phân biệt trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm thi thể Hai loại bồi thường này đều có điểm chung của trách nhiệm bồi thường thiệt hại, tuy nhiên chúng vẫn có những điểm khác nhau về đối tượng bị xâm hại và thiệt hại trong hai loại trách nhiệm này là khác nhau

II TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO XÂM PHẠM MỒ

MẢ THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ HIỆN HÀNH

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả là một dạng của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Do đó, điều kiện phát sinh (căn

cứ phát sinh) trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả mang nhiều điểm chung xuất phát từ điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

1 Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Cơ sở của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do pháp luật quy định xuất

phát từ những nguyên tắc chung của Hiến pháp: “…Mọi hành động xâm phạm

lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân đều bị xử lý theo pháp luật…” (Điều 12, Hiến pháp 1992) BLDS 2005 thể hiện

quy định của Nhà nước qua việc quy định một trong những nguyên tắc cơ bản

là: Nguyên tắc tôn trọng lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền, lợi ích

hợp pháp của người khác: “Việc xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự

không được xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền, lợi ích hợp pháp của người khác” (Điều 10, BLDS 2005) Nguyên tắc này buộc các

chủ thể không được xâm phạm, nếu xâm phạm sẽ bị áp dụng cưỡng chế theo quy định của pháp luật

Xác lập căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại nói chung và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả nói riêng là việc làm cần thiết để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại và mức độ bồi thường thiệt hại

Cơ sở phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại dựa vào các quy định tại BLDS 2005:

Điều 307 BLDS 2005 quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại: “1

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất, trách nhiệm bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần; 2 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất là trách nhiệm bù đắp tổn thất vật chất thực tế, tính được thành tiền do bên vi phạm gây ra, bao gồm tổn thất về tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất hoặc

bị giảm sút; 3 Người gây thiệt hại về tinh thần cho người khác do xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đó thì ngoài việc chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai còn phải bồi thường một khoản tiền để bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị thiệt hại”

Điều 604 BLDS 2005 quy định về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi

thường thiệt hại: “1 Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng,

sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của

cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác

mà gây thiệt hại thì phải bồi thường; 2 Trong trường hợp pháp luật quy định

người gây thiệt hại phải bồi thường cả trong trường hợp không có lỗi thì áp dụng quy định đó”.

Như vậy, điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là những yếu tố, những cơ sở để xác định trách nhiệm bồi thường, người phải bồi thường, người được bồi thường và mức độ bồi thường Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại phải được xem xét trong mối quan hệ biện chứng, thống nhất và đầy đủ Xuất phát từ những quy định, những nguyên tắc của pháp luật nói chung và luật dân sự nói riêng, trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh khi có các điều kiện: Có thiệt hại xảy ra, hành vi gây thiệt hại

là hành vi trái pháp luật, có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra, có lỗi của người gây thiệt hại

1.1 Có thiệt hại xảy ra

Thiệt hại xảy ra là tiền đề của trách nhiệm bồi thường thiệt hại bởi mục đích của việc áp dụng trách nhiệm là khôi phục tình trạng tài sản cho người bị thiệt hại, do đó không có thiệt hại thì không đặt vấn đề bồi thường cho dù có đầy

đủ các điều kiện khác Thiệt hại là những tổn thất thực tế được tính thành tiền,

do việc xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản của cá nhân,

tổ chức Trong trách nhiệm hình sự đối với một số tội cấu thành hình thức thì không đò hỏi có hậu quả vật chất Ngay đối với một số tội có cấu thành vật chất thì trong một số trường hợp cá biệt hậu quả chưa xảy ra nhưng do tính chất của hành vi nguy hiểm có khả năng gây hậu quả lớn cũng đã cấu thành tội phạm hoặc ngược lại đối với một số tội như tội thiếu tinh thần trách nhiệm hoặc vi phạm luật lệ giao thông thì phải có thiệt hại nghiêm trọng mới cấu thành tội phạm Nhưng trong trách nhiệm dân sự chỉ cần có thiệt hại dù không nghiêm trọng cũng phải bồi thường Vì thiệt hại là điều kiện bắt buộc phải có trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, không có thiệt hại thì không phải bồi thường vì vậy trước tiên cần xác định thế nào là thiệt hại

● Thiệt hại về tài sản biểu hiện cụ thể nhất là mất tài sản, giẩm sút tài sản, những chi phí để ngăn chặn, hạn chế, sửa chữa thay thế, những lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác công dụng của tài sản Đây là những thiệt hại vật chất của người bị thiệt hại.

● Thiệt hại về tính mạng, sức khỏe làm phát sinh thiệt hại về vật chất bao gồm chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, chăm sóc, phục hồi chức năng bị mất, thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút do thiệt hại về tính mạng, sức khỏe

● Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại bao gồm chi phí hợp

lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại

● Tổn thất về tinh thần: Đời sống tinh thần là một phạm trù rất rộng, bao gồm nhiều vấn đề và chỉ tồn tại đối với xã hội loài người như đau thương, cảnh góa bụa, mồ côi, sự xấu hổ,… Về nguyên tắc, không thể trị giá được bằng tiền theo nguyên tắc ngang giá trị như trong trao đổi và không thể phục hồi được Nhưng với mục đích an ủi, động viên đối với người bị thiệt hại về tinh thần, cũng như một biện pháp giáo dục nhằm ngăn chặn người có hành vi trái pháp

luật BLDS quy định người xâm hại phải: “bồi thường một khoản tiền khác để

bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị thiệt hại, người thân thích gần gũi của người đó phải gánh chịu”.

Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại do mồ mả bị xâm phạm thì thiệt hại cũng là yếu tố đầu tiên được xác định Điều này được thể hiện rõ tại điều 629 BLDS 2005 quy định về bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả: “Cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác gây thiệt hại đến mồ mả của người khác phải bồi thường thiệt hại Thiệt hại do xâm phạm mồ mả gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại”

● Thiệt hại do hành vi xâm phạm mồ mả bao gồm:

● Thiệt hại do mồ mả bị sạt lún;

● Thiệt hại do mồ mả bị san lấp;

● Thiệt hại do một phần của mồ mả bị xâm phạm như hư hỏng bia ghi tên người chết gây nhầm lẫn cho những người thân thích của người chết

Như vậy, thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm

mồ mả là những tổn thất về vật chất thực tế tính được thành tiền cho việc xâm phạm đến mồ mả Đây là yếu tố đầu tiên và quan trọng cấu thành nên trách nhiệm bồi thường thiệt hại do mồ mả bị xâm phạm

1.2 Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật

Ở bất kỳ xã hội nào, bảo vệ mồ mả của người chết luôn được quan tâm bởi mồ mả gắn với yếu tố phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo… Pháp luật nước ta luôn có những quy định bảo vệ mồ mả của cá nhân, ngăn chặn, trừng trị người có hành vi cố ý xâm phạm mồ mả của cá nhân Xâm phạm mồ mả được định là một tội trong BLHS 1999 quy định về Tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài

cốt: “1 Người nào đào, phá mồ mả, chiếm đoạt những đồ vật để ở trong mộ,

trên mộ hoặc có hành vi khác xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến hai năm; 2 Phạm tội gây hậu quả nghiêm trọng thì bị phạt tù từ một năm đến năm năm”

(Điều 246 BLHS 1999) Trong BLDS 2005 cũng quy định về bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả Như vậy, hành vi xâm phạm mồ mả không chỉ bị xử lý

về mặt hình sự khi đủ điều kiện cấu thành tội danh mà còn phải chịu trách nhiệm dân sự

Hành vi khách quan gây thiệt hại có thể được thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động Hành động hay không hành động đều là những xử

sự của con người, có ý chí và được lý trí kiểm soát, gây thiệt hại cho các lợi ích được pháp luật bảo vệ Hành động gây thiệt hại có thể là tác động trực tiếp của chủ thể vào đối tượng gây thiệt hại hoặc có thể là tác động gián tiếp của chủ thể

vào đối tượng thông qua công cụ, phương tiện gây thiệt hại Không hành động gây thiệt hại là một hình thức của hành vi gây thiệt hại, nó làm biến đổi tình trạng bình thường của đối tượng tác động, gây thiệt hại cho khách thể bằng việc chủ thể việc chủ thể không làm một việc pháp luật quy định bắt buộc phải làm trong khi bản thân chủ thể có đầy đủ diều kiện để làm việc đó.

Hành vi gây thiệt hại về mồ mả thể hiện dưới dạng hành động, cụ thể:

● Hành vi xâm phạm trực tiếp đến mồ mả: di chuyển vị trí mồ mả mà không được sự đồng ý của thân nhân người chết; đào bới mồ mả, khai quật mồ

mả trái ý chí người thân thích của người chết và trái quy định của pháp luật;

● Hành vi đổ phế thải, phế liệu, các chất uế tạp lên ngôi mộ;

● Hành vi gây nhầm lẫn đối với người thân thích của người chết, san lấp

mồ mả của người chết, làm mất dấu tích của ngôi mộ,… khiến không thể xác định được vị trí của ngôi mộ đó; thay đổi tấm bia ghi tên người chết;

● Hành vi xâm phạm đến không gian, hình dáng ngôi mộ, tường rào bao bọc xung quanh ngôi mộ

Cấu trúc vật chất xây dựng xung quanh ngôi mộ với mục đích bảo vệ ngôi

mộ tránh bị biến dạng được xem là phần không tách rời của ngôi mộ, đặc biệt

mộ được xây trên núi Việc xâm phạm tới tường rào xung quanh ngôi mộ là một trong những nguyên nhân gây thiệt hại mồ mả

Những hành vi sau không bị coi là xâm phạm mồ mả và không phải bồi thường: Hành vi của cơ quan chức năng có thẩm quyền thực hiện những việc mà

cơ quan có thẩm quyền giao cho như: khai quật mộ để khâm niệm tử thi, di rời