Vấn đề thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế - thực trạng và những vấn đề cần hoàn thiện ở Việt Nam hiện nay

Kiểm tra, thanh tra thuế là hoạt động giám sát của cơ quan thuế đối với các hoạt động, giao dịch liên quan đến phát sinh nghĩa vụ thuế và tình hình thực hiện thủ tục hành chính thuế, chấ

MỤC LỤC

Trang

LỜI MỞ ĐẦU

NỘI DUNG I Khái quát chung về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế

1 Khái niệm

2 Những vấn đề chung về pháp luật thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế

a Thanh tra, kiểm tra thuế

b Xử lý vi phạm pháp luật thuế

II Sự cần thiết của công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế

III Thực trạng vấn đề thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật về thuế ở Việt Nam

1 Thực trạng kiểm tra, thanh tra thuế

1.1 Thành tựu

1.2 Hạn chế

2 Xử lý vi phạm pháp luật thuế

IV Hoàn thiện về công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế

1 Về hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế

2 Hoạt động xử lý vi phạm pháp luật thuế

KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI MỞ ĐẦU

Kiểm tra, thanh tra thuế là một trong bốn chức năng cơ bản của quản lý thuế theo mô hình chức năng Bên cạnh việc tôn trọng kết quả tự tính, tự khai tự nộp thuế của người nộp thuế, cơ quan thuế thực hiện các biện pháp giám sát hiệu quảvừa đảm bảo khuyến khích sự tuân thủ tự nguyện, vừa đảm bảo phát hiện ngăn ngừa các trường hợp vi phạm pháp luật thuế Kiểm tra, thanh tra thuế là một biện pháp hữu hiệu nhằm phát hiện ngăn ngừa vi phạm, giúp người nộp thuế nhận thấy luôn có một hệ thống giám sát hiệu quả tồn tại và kịp thời phát hiện các hành vi vi phạm của họ Bên cạnh đó, việc xử lý các vi phạm pháp luật thuế một cách nhiêm túc, có hiệu quả sẽ làm tăng tính tự giác tuân thủ pháp luật của người nộp thuế Ngược lại, nếu hoạt động này lỏng lẻo, không được coi trọng sẽ

để lại hậu quả không chỉ thiệt hại đến ngân sách nhà nước mà còn tạo ra sự bất công đối với người chấp hành tốt nghĩa vụ thuế

Do đó, để có thể nhận định rõ ràng, cụ thể hơn về vấn đề này, trong phạm

vi bài tập học kỳ của mình em xin trình bày về: “Vấn đề thanh tra, kiểm tra và

xử lý vi phạm pháp luật thuế - thực trạng và những vấn đề cần hoàn thiện ở Việt Nam hiện nay”.

NỘI DUNG

thuế.

Kiểm tra, thanh tra thuế là hoạt động giám sát của cơ quan thuế đối với các hoạt động, giao dịch liên quan đến phát sinh nghĩa vụ thuế và tình hình thực hiện thủ tục hành chính thuế, chấp hành nghĩa vụ nộp thuế của người nộp thuế, nhằm bảo đảm pháp luật thuế được thực thi nghiêm chỉnh trong đời sống kinh tế – xã hội

Vi phạm pháp luật về thuế là hành vi làm trái các quy định pháp luật về thuế, do tổ chức, cá nhân thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý gây thiệt hại đến trật

tự công cộng và phải chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi đó của mình

2 Những vấn đề chung về pháp luật thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế.

Chương X của Luật quản lý thuế quy định về kiểm tra thuế, thanh tra thuế (từ Điều 75 tới Điều 91) Trong đó, Điều 75 quy định về nguyên tắc kiểm tra, thanh tra thuế như sau:

“1 Thực hiện trên cơ sở phân tích thông tin, dữ liệu liên quan đến người nộp thuế, đánh giá việc chấp hành pháp luật của người nộp thuế, xác minh và thu thập chứng cứ để xác định hành vi vi phạm pháp luật về thuế.

2 Không cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân là người nộp thuế.

3 Tuân thủ quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan”.

Hoạt động kiểm tra, thanh tra thuế nhằm giúp các đối tượng nộp thuế và

cơ quan thuế thực hiện nghiêm chỉnh các văn bản pháp luật về công tác quản lý thu ngân sách đảm bảo thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị của ngành Thông qua công tác kiểm tra, thanh tra thuế nhằm hướng dẫn, giúp đỡ đối tượng nộp thuế nắm được nghĩa vụ và quyền hạn của đơn vị khi thực hiện luật thuế; đồng thời nâng cao trách nhiệm của công chức ngành thuế khi thi hành công vụ Thông qua công tác kiểm tra, thanh tra thuế nhằm đánh giá việc chấp hành các luật thuế của các đối tượng nộp thuế và người thu thuế nhằm phát huy nhân tố tích cực, đấu tranh ngăn ngừa và xử lý những mặt tiêu cực Căn cứ vào những kiến nghị của kết quả kiểm tra, thanh tra, cơ quan thuế các cấp có thể đề ra các giải pháp cụ thể

để thực hiện, đưa Luật thuế vào cuộc sống thực tế, đảm bảo sự công bằng trong việc thực hiện luật thuế, đồng thời cải cách được các quy trình quản lý thu thuế ngày càng hợp lý hơn

Kiểm tra, thanh tra thuế đã góp phần hoàn thiện cơ chế chính sách pháp luật về thuế Là phương tiện phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật và tội phạm nảy sinh trong hoạt động quản lý thuế Ngoài ra, kiểm tra, thanh tra thuế còn có vai trò quan trọng trong việc cải cách thủ tục hành chính cả về quy chế và tổ chức thực hiện

Chương XII của Luật quản lý thuế quy định về xử lý vi phạm pháp luật thuế (từ Điều 103 tới Điều 115) Trong đó, Điều 103 quy định về các hành vi vi phạm pháp luật về thuế của người nộp thuế như sau:

“1 Vi phạm các thủ tục thuế.

2 Chậm nộp tiền thuế.

3 Khai sai dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được hoàn.

4 Trốn thuế, gian lận thuế ”.

II Sự cần thiết của công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế.

Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm là những hoạt động không thể thiếu trong hoạt động quản lý nhà nước nói chung Trong hoạt động quản lý thuế nói riêng thì công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm càng trở nên hết sức quan trọng và cần thiết Hoạt động quản lý Nhà nước chính là sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý (cơ quan thuế) tới các đối tượng quản lý (đối tượng nộp thuế) nhằm đạt được mục tiêu động viên một phần thu nhập quốc dân vào NSNN Do vậy kiểm tra, thanh tra thuế chính là một công đoạn và là một yếu tố cấu thành của hoạt động Lãnh đạo quản lý Nhà nước của cơ quan thuế Hoạt động quản lý của cơ quan thuế bao gồm từ việc xây dựng các mục tiêu kế hoạch trong giai đoạn nhất định đến việc tổ chức để thực hiện các mục tiêu kế hoạch đó và sau cùng là tiến hành kiểm tra, thanh tra thuế, việc thực hiện đó như thế nào để từ đó tác động ngược trở lại từ khâu xác định chủ trương kế hoạch có hợp lý hay không nhằm đảm bảo cho hoạt động của cơ quan thuế đạt được hiệu quả cao

Công tác thanh tra nội bộ nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn, phòng ngừa những hành vi tiêu cực, tham nhũng phát sinh, để xây dựng cơ quan thuế trong sạch, vững mạnh với đội ngũ cán bộ thuế về phẩm chất đạo đức, giỏi về nghiệp

vụ chuyên môn

thuế ở Việt Nam hiện nay.

1 Thực trạng thanh tra, kiểm tra thuế.

1.1 Thành tựu :

So với trước đây, pháp luật về thanh tra thuế, kiểm tra thuế và xử lý vi phạm pháp luật hiện hành đã được hoàn thiện đáng kể, trên cơ sở đó đã tạo ra những điểm mới trong công tác thanh tra, kiểm tra thuế Cụ thể là:

Thứ nhất, công tác thanh tra, kiểm tra trong những năm gần đây ở nước ta

đã có sự chuyển biển tích cực trên nhiều lĩnh vực Hoạt động thanh tra chuyên đề diện rộng về chấp hành chính sách, pháp luật của ngành thuế đạt được kết quả tốt Thông qua đó, không chỉ phát hiện ra những sai phạm lớn mà còn giúp cho ngành thuế chấn chỉnh được việc quản lý thu thuế, làm tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước

Ngoài ra, Luật quản lý thuế đã định ra những nguyên tắc cơ bản về thanh tra, kiểm tra thuế nhằm định hướng cho việc đổi mới và nâng cao hiệu quả của công tác thanh tra, kiểm tra thuế (1) Theo tinh thần của các nguyên tắc trên, việc lựa chọn đối tượng để kiểm tra, thanh tra dựa trên căn cứ khách quan là phân tích nguồn cơ sở dữ liệu thông tin liên quan đến người nộp thuế, đáng giá thông tin theo phương pháp đánh giá rủi ro, xác định, lựa chọn đúng đối tượng có mức độ rủi ro cao nhất để tiến hành kiểm tra, thanh tra Trên cơ sở phân tích, đánh giá thông tin về người nộp thuế, cơ quan quản lý thuế sẽ tiến hành kiểm tra hay thanh tra, quy mô và phạm vi tiến hành Từ phân tích thông tin về người nộp thuế, cơ quan quản lý thuế sẽ điều chỉnh cơ cấu thuộc thanh tra, kiểm tra như: tăng thời gian phân tích, kiểm tra hồ sơ tại cơ quan thuế, giảm thời gian trực tiếp thanh tra, kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế; tránh phiền hà cho doanh nghiệp nhưng tăng tỷ lệ số đối tượng vi phạm được phát hiện

Thứ hai, đã có sự phân định rõ hơn giữa việc kiểm tra và thanh tra thuế.

Kiểm tra thuế là công việc thường xuyên mang tính nghiệp vụ của cơ quan quản

lý thuế được thực hiện ngay tại trụ sở cơ quan thuế dựa trên hồ sơ khai thuế của người nộp thuế Việc kiểm tra thuế tại trụ sở của người nộp thuế chỉ được thực hiện khi họ không tự giác sửa đổi, bổ sung những nội dung có sai sót mà cơ quan thuế đã kiểm tra, phát hiện và yêu cầu Nội dung của kiểm tra thuế là kiểm tra tính đầy đủ, chính xác của các thông tin, tài liệu trong hồ sơ thuế nhằm đánh giá

1 (1) Điều 75 Luật quản lý thuế 2006

sự tuân thủ pháp luật về thuế của người nộp thuế Thanh tra thuế là kiểm tra đối tượng nộp thuế ở mức độ cao hơn, toàn diện hơn Thanh tra thuế được thực hiện định kì đối với người nộp thuế lớn, ngành nghề kinh doanh đa dạng, quy mô lớn

và phức tạp; hoặc đối với người nộp thuế có dấu hiệu vi phạm pháp luật thuế và thanh tra để giải quyết các khiếu nại, tố cáo về thuế hoặc theo yêu cầu của thủ trưởng cơ quan quản lý thuế các cấp hoặc Bộ trưởng Bộ Tài chính

Thứ ba, việc pháp luật quản lý thuế quy định rõ về nội dung công tác kiểm

tra, thanh tra thuế tại mục 2 và mục 3 của chương X Luật quản lý thuế năm 2006

đã tạo cơ sở pháp lý thống nhất, thuận lợi hơn cho hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế Theo đó, căn cứ vào kết quả kiểm tra, thanh tra thuế, thủ trưởng cơ quan quản lý thuế ra quyết định xử lý về thuế, xử phạt vi phạm hành chính theo thẩm quyền hoặc đề nghị người có thẩm quyền ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế Trường hợp kiểm tra, thanh tra thuế mà phát hiện hành

vi trốn thuế có dấu hiệu tội phạm thì trong thời gian 10 ngày làm việc, kể từ ngày phát hiện, cơ quan quản lý thuế chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền để điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Cơ quan quản lý thuế có trách nhiệm phối hợp với cơ quan điều tra trong việc thực hiện điều tra tội phạm về thuế theo quy định của pháp luật

1.2 Hạn chế :

Bên cạnh những thành tựu đạt được thì công tác thanh tra, kiểm tra thuế vẫn còn một số hạn chế cần khắc phục Cụ thể:

Thứ nhất, về chính sách thuế: Chưa bao quát hết mọi nguồn thu trong nền

kinh tế, chưa thực sự đảm bảo công bằng về nghĩa vụ thuế Chính sách thuế vẫn còn phức tạp, một số sắc thuế còn nhiều mức thuế suất, lồng ghép nhiều chính sách xã hội, nhiều mức miễn giảm thuế làm hạn chế tính trung lập của thuế

Thứ hai, về quản lý thuế: Cơ chế quản lý thuế hiện hành chưa được xây

dựng trên cơ sở đề cao tính chủ động, nghĩa vụ, trách nhiệm của các tổ chức, cá

nhân phải tự tính, tự khai, tự nộp thuế vào ngân sách nhà nước và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật Nghĩa vụ, trách nhiệm và quyền lợi của đối tượng nộp thuế, cơ quan thuế, tổ chức, cá nhân có liên quan đến công tác thuế chưa được quy định đầy đủ và còn thiếu nhất quán giữa các sắc thuế với nhau Một số quy định còn rườm rà phức tạp, chưa minh bạch gây khóa khăn cho cả người nộp thuế và cơ quan thuế Do đó dễ phát sinh tiêu cực trong nghĩa vụ thuế

Thứ ba, một số cán bộ thanh tra tiến hành thanh kiểm tra doanh nghiệp khi

chưa có quyết định, tự ý mở rộng đối tượng, phạm vi thanh tra, kiểm tra, sử dụng các giấy tờ khống chỉ hoặc vi phạm các quy định khác về thủ tục thanh tra, kiểm tra: sách nhiễu, phiền hà, cố tình kết luận vụ việc sai sự thật, bao che cho những hành vi vi phạm, truy ép doanh nghiệp trong việc giải trình trả lời chất vấn

Thứ tư, việc thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp chỉ được thực hiện khi có

quyết định của thủ trưởng cơ quan nhà nước có thẩm quyền và phải thông báo cho doanh nghiệp trước khi công bố quyết định thanh tra ít nhất là 7 ngày Theo quy định, thời gian thanh tra ở một doanh nghiệp không quá 30 ngày (chỉ tính ngày thực tế đến làm việc) Vì vậy cũng có trường hợp thanh tra viên thuế cố tình kéo dài để nhũng nhiễu Tuy nhiên, vấn đề thanh tra trở ngại chủ yếu là do doanh nghiệp chậm cung cấp hóa đơn, chứng từ, đi công tác nước ngoài không

ký được hồ sơ hoặc một số vụ liên quan đến nhiều cơ quan: quản lý thị trường, công an kinh tế phải giải quyết từng bước

2 Hoạt động xử lý vi phạm pháp luật thuế

Trong thực tiễn, các hành vi vi phạm pháp luật thuế diễn ra rất đa dạng, tinh vi và phức tạp, với nhiều dạng thức khác nhau Tuy nhiên, có thể gộp chung thành 4 loại hành vi, đó là: Vi phạm các thủ tục thuế; Chậm nộp tiền thuế; Khai sai dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được hoàn; Trốn thuế, gian lận thuế (2)

2 (2) Điều 103 Luật quản lý thuế 2006

Luật quản lý thuế 2006 cũng quy định thẩm quyền xử phạt vi phạm pháp luật thuế cho từng loại hành vi vi phạm Theo đó, đối với hành vi vi phạm các thủ tục thuế (khoản 1 Điều 103) thì thẩm quyền xử phạt được thực hiện theo quy định của Lụât này và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính Đối với các hành vi chậm nộp tiền thuế; Khai sai dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được hoàn; Trốn thuế, gian lận thuế (gồm các hành vi được quy định tại Điều 108) thì thủ trưởng cơ quan quản lý thuế, Cục trưởng Cục điều tra chống buôn lậu, Cục trưởng Cục kiểm tra sau thông quan thuộc Tổng cục Hải quan có thẩm quyền ra quyết định xử phạt vi phạm pháp luật về thuế (3)

Thực tế những năm qua cho thấy, nhiều vụ vi phạm pháp luật thuế đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự nhưng việc điều tra, truy tố, xét xử rất chậm Theo số liệu thống kê từ năm 1999 đến năm 2005, tổng số các vụ vi phạm pháp luật thuế nghiêm trọng đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan thuế đã chuyển hồ sơ sang cơ quan công an là 1616 vụ vi phạm, cơ quan công an mới điều tra và khởi tố được 553 vụ, xét xử được 67 vụ, thu hồi được cho ngân sách nhà nước 242,7 tỉ đồng (4) Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do cơ quan tố tụng thiếu nhân lực, thiếu thông tin về quản lý thuế, không chuyên sâu

về nghiệp vụ quản lý thuế nên gặp nhiều khó khăn trong việc điều tra, truy tố, xét xử loại tội phạm này Nếu để tình trạng này diễn ra thì không những không thể truy thu kịp thời số tiền thuế mà người nộp thuế đã trốn, đã chiếm đoạt mà còn làm giảm tác dụng giáo dục và phòng ngừa đối với loại tội phạm này

Theo Tổng cục Hải quan, năm 2009 và tháng 1/2010, lực lượng kiểm soát hải quan đã bắt giữ được hơn 13 nghìn vụ vi phạm, trị giá hàng hoá vi phạm ước tính hơn 481 tỷ đồng Trong đó, nhiều vụ đình đám như vụ vận chuyển ngoại tệ

số lượng lớn qua biên giới, các vụ nhập pháo lậu, thuốc lá ngoại, vận chuyển vàng trái phép Tuy nhiên, con số thống kê chỉ phản ánh một phần thực

3 (3) Điều 109 Luật quản lý thuế 2006

4 (4) Báo cáo tổng kết công tác quản lý thuế 10 năm từ 1996-2005, Bộ Tài chính.

tế Trong năm 2010 lực lượng này thực hiện 783 cuộc kiểm tra, ra quyết định truy thu 320,7 tỷ đồng, con số nghe qua có vẻ lớn nhưng kỳ thực số truy thu so

số thất thoát là quá ít Cùng với gần 700 lượt kiểm tra các doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu, những sai phạm có thể đọc tên: khai sai tên hàng dẫn đến

áp sai mã số thuế, khai báo trị giá thấp hơn so với trị giá thực của hàng nhập khẩu

luật thuế ở nước ta hiện nay.

1 Về công tác thanh tra, kiểm tra thuế:

Thứ nhất, cần phải hoàn thiện hệ thống pháp luật về Thanh tra để góp

phần tạo nên những cơ sở pháp lý quan trọng phục vụ cho công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng Có thể thấy hiện nay

có không ít văn bản quy phạm pháp luật về công tác thanh tra còn có những bất cập, khiếm khuyết nên đã làm ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của ngành Ví

dụ như: Điều 35 Luật Thanh tra quy định về thẩm quyền phê duyệt chương trình

kế hoạch thanh tra, theo đó “Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, Chủ tịch Uỷ ban nhân cấp huyện, Giám đốc sở theo quy định của Luật này có trách nhiệm phê duyệt chương trình, kế hoạch thanh tra của năm sau do Tổng thanh tra, Chánh thanh tra cùng cấp trình chậm nhất vào ngày 31 tháng 12 của năm trước ” Trong quy định này, thời điểm phê duyệt chương trình, kế hoạch thanh tra là không hợp lý, chưa tính đến khoảng thời gian dành cho việc triển khai, hướng dẫn thực hiện Nên chăng cần sửa điều này theo hướng chương trình kế hoạch của Thanh tra cấp dưới phải được Thanh tra cấp trên và thủ trưởng cùng cấp phê duyệt Chương trình, kế hoạch thanh tra của Thanh tra Chính phủ phải được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào ngày 01 tháng 10 của năm trước để làm căn cứ hướng dẫn cho thanh tra các cấp, các