Thực trạng nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam

Qua tình hình người nước ngoài xin nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi trong những năm vừa qua, một vấn đề có tính cấp thiết được đặt ra đối với Việt Nam là cần nghiên cứu, tham gia các Cô

LỜI MỞ ĐẦU

Nuôi con nuôi là một chế định quan trọng không chỉ trong hệ thống pháp luật của nhiều nước mà cũng thể hiện rất rõ trong pháp luật quốc tế Chế định nuôi con nuôi được các quốc gia và cộng đồng quốc tế quan tâm đặc biệt

là sự bảo vệ về pháp lý rất cần thiết nhằm đảm bảo những lợi ích tốt nhất cho những trẻ em không những chỉ non nớt về thể chất và trớ tuệ mà cũng có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn cần được sự chăm sóc từ phía gia đình và xã hội

Qua tình hình người nước ngoài xin nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi trong những năm vừa qua, một vấn đề có tính cấp thiết được đặt ra đối với Việt Nam là cần nghiên cứu, tham gia các Công ước quốc tế đa phương,

ký kết các điều ước quốc tế song phương nhằm tạo ra một cơ chế hợp tác quốc tế chặt chẽ giữa Việt Nam với các nước liên quan về lĩnh vực này, đảm bảo cho trẻ em được nhận làm con nuôi có đủ điều kiện được hưởng những

gỡ tốt đẹp nhất, cũng như tạo thuận lợi hơn về mặt thủ tục cho cha mẹ nuôi trong lĩnh vực này Mặt khác cũng nhằm hạn chế đến mức tối đa những hiện tượng tiêu cực có thể xảy ra trong lĩnh vực hết sức nhạy cảm này

Chính vì mục đích như vậy, mà chúng em xin chọn đề tài “Thực trạng nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam’’, để

thấy rõ những vấn đề bất cập trong pháp luật Việt Nam Để từ đó có những giải pháp phù hợp trong quá trình phát triển

Dù đã cố gắng song bài viết vẫn không thể tránh được những thiếu sót

và khiếm khuyết Em rất mong nhận được sự chỉ giáo của các thầy cô giúp cho bài viết được hoàn chỉnh hơn với sự cảm ơn chân thành nhất.!

NỘI DUNG

A CƠ SỞ LÝ LUẬN:

I.Khát quát chung về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài:

I.1 Khái niệm nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài:

Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là thuật ngữ pháp lý thuộc chuyên ngành tư pháp quốc tế Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là một trong các

nhóm quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài Đó là việc nuôi con nuôi giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, giữa người nước ngoài thường trú ở Việt Nam với nhau hoặc giữa công dân Việt Nam với nhau mà căn cứ pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó xảy ra ở nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó tồn tại ở nước ngoài.

I.2 Mục đích, ý nghĩa của nhận nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài:

Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là giải pháp cuối cùng và giải pháp này có lợi là đem lại một gia đình ổn định cho trẻ em trong trường hợp không thể tìm được gia đình thích hợp cho trẻ ngay tại nước mình.Việc nuôi con nuôi nhằm xác lập quan hệ cha, mẹ và con lâu dài, bền vững, vì lợi ích tốt nhất của người được nhận làm con nuôi, giúp đỡ những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt để các em được chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trong môi trường thay thế, hòa nhập với cộng đồng và có điều kiện phát triển thành người có ích cho xã hội

Bên cạnh đó góp phần đáp ứng nhu cầu chính đáng của vợ chông nhận con nuôi, nhất là những cặp vợ chồng vô sinh, hiếm con, phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, sống đơn thân

II Những quy định của pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài:

II.1 Nguyên tắc giải quyết việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài:

Theo nghị định tại Điều 35 Nghị định 68/2002/NĐ-CP, việc giải quyết cho người nước ngoài nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi phải được thực hiện dựa trên hai nguyên tắc sau:

Thứ nhất, đảm bảo việc cho, nhận trẻ em làm con nuôi chỉ được thực hiện

trên tinh thần nhân đạo, nhằm đảm bảo lợi ích tốt nhất của trẻ và tôn trọng các quyền cơ bản của trẻ đã được pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế ghi nhận Đây là nguyên tắc trước đây chưa được khăng định ( trong Nghị định 184/CP) Có thể thấy rằng nguyên tắc cơ bản của việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam dựa trên nguyên tắc tối thượng của Công ước lahay 1993

Thứ hai, việc cho người nước ngoài thường trú ở nước ngoài nhận trẻ em

có quốc tịch Việt Nam làm con nuôi chỉ được xem xét giải quyết nếu Việt Nam và nước nơi người xin nhận con nuôi thường trú đã ky kết hoặc cùng gia nhập Điều ước quốc tế về hợp tác nuôi con ( trừ trường hợp ngoại lệ) Đây là một quy định mới so với quy định của Nghị định 184/ Cp trước đây và đã làm thay đổi căn bản về trình tự, thủ tục giải quyết việc nuôi con nuôi

II.2 Điều kiện nhận con nuôi:

 Điều kiện đối với người nhận con nuôi:

Theo Điều 35.Luật HN & GĐ , Nguyên tắc giải quyết việc nuôi con nuôi quy định: “ Người nước ngoài thường trú ở nước ngoài xin nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi, mà nước nơi người xin nhận con nuôi thường trú và Việt Nam chưa cùng là thành viên của điều ước quốc tế hai bên hoặc điều ước quốc tế nhiều bên về hợp tác nuôi con nuôi thì cũng được xem xét giải quyết, nếu người đó thuộc một trong các trường hợp sau đây:

a) Có thời gian công tác, học tập, làm việc tại Việt Nam từ 06 tháng trở lên; b) Có vợ, chồng, cha, mẹ là công dân Việt Nam hoặc người gốc Việt Nam;

c) Có quan hệ họ hàng, thân thích với trẻ em được xin nhận làm con nuôi hoặc đang có con nuôi là anh, chị, em ruột của trẻ em được xin nhận làm con nuôi;…”

 Điều kiện đối với người được nhận là con nuôi :

Theo Điều 36- Luật HN& GĐ Trẻ em được nhận làm con nuôi

1.Trẻ em được nhận làm con nuôi phải là trẻ em từ mười lăm tuổi trở xuống Trẻ em từ trên mười lăm tuổi đến dưới mười sáu tuổi có thể được nhận làm con nuôi nếu là trẻ em tàn tật, trẻ em mất năng lực hành vi dân sự

Trẻ em chỉ có thể làm con nuôi của một người hoặc của cả hai người là

vợ chồng Vợ chồng phải là những người khác giới có quan hệ hôn nhân

2 Trẻ em được nhận làm con nuôi là trẻ em đang sống tại các cơ sở nuôi dưỡng được thành lập hợp pháp tại Việt Nam, bao gồm:

a) Trẻ em bị bỏ rơi;

b) Trẻ em mồ côi;

c) Trẻ em khuyết tật, tàn tật;…”

 Về sự đồng ý của cha mẹ đẻ, người giám hộ và người được nhận làm con nuôi:

1 Việc nhận nuôi con nuôi phải được sự đồng ý của cha mẹ đẻ của người được nhận làm con nuôi; nếu cha đẻ hoặc mẹ đẻ đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được thì phải được sự đồng ý của người còn lại; nếu cả cha mẹ đẻ đều đã chết, mất tích, mất năng lực hành

vi dân sự hoặc không xác định được thì phải được sự đồng ý của người giám hộ; trường hợp nhận trẻ em từ đủ 09 tuổi trở lên làm con nuôi thì còn phải được sự đồng ý của trẻ em đó

2 Người đồng ý cho làm con nuôi quy định tại khoản 1 Điều này phải được Ủy ban nhân dân cấp xã nơi nhận hồ sơ tư vấn đầy đủ về mục đích nuôi con nuôi; quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi; quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ đẻ và con sau khi người đó được nhận làm con nuôi

3 Sự đồng ý phải hoàn toàn tự nguyện, trung thực, không bị ép buộc, không bị đe doạ hay mua chuộc, không vụ lợi, không kèm theo yêu cầu trả tiền hoặc lợi ích vật chất khác

4 Cha mẹ đẻ chỉ được đồng ý cho con làm con nuôi sau khi con đã được sinh ra ít nhất 15 ngày

II.3 Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con nuôi:

Điều 34 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định: “ Cha mẹ có nghĩa vụ và quyền thương yêu, trong nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con; tôn trọng ý kiến của con; chăm lo việc học tập và giáo dục để con phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ và đạo đức, trở thành người con hiếu thảo của gia đình, công dân có ích cho xã hội

Khoản 3 Điều 67 Nghị định số 158 cũng quy định : “ Nghiêm cấm lợi dụng việc nuôi con nuôi để bóc lột sức lao động, xâm phạm tình dục, mua bán trẻ

em hoặc vì mục đích trục lợi khác.”

Pháp luật Việt Nam hiện hành không phân biệt con sinh ra từ hôn nhân

và con sinh ra từ quan hệ như vợ chồng ngoài hôn nhân hoặc con nuôi Như vậy con nuôi cũng phải đuợc cha mẹ yêu thuơng, trông nom, nuôi duỡng chăm sóc, bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp, chăm lo việc học tập và giáo dục để phát triển lành mạnh về mọi mặt, trở thành người con hiếu thảo, người công dân có ích

Ngược lại con nuôi cũng có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo với cha mẹ, lắng nghe những lời khuyên bảo đúng đắn của cha mẹ, giữ

gìn danh dự, truyền thống tốt đẹp của gia đình, có nghĩa vụ và quyền chăm sóc cha mẹ như những người con đẻ

II.4 Chấm dứt việc nhận nuôi con nuôi:

Chấm dứt việc nuôi con nuôi chỉ đặt ra trong những điều kiện hoàn cảnh nhất định, xuất phát từ yêu cầu của các bên chủ thể và phải được Toà án quyết định Chấm dứt nuôi con nuôi tức là chấm dứt quan hệ cha mẹ và con

đó giữa hai bên Từ những đặc điểm cơ bản đó có thể đưa ra khái niệm chấm

dứt việc nuôi con nuôi như sau: Chấm dứt việc nuôi con nuôi là việc chấm

dứt quan hệ pháp luật cha mẹ và con giữa cha mẹ nuôi và con nuôi do Toà án quyết định khi có những căn cứ mà pháp luật quy định theo yêu cầu của những người có quyền yêu cầu Theo quy định tại Điều 77 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 thì cha, mẹ nuôi có quyền chấm dứt việc nuôi con nuôi Việc chấm dứt nuôi con nuôi chỉ được thực hiện trong các trường hợp sau: thứ nhất cha mẹ và con nuôi đã thành niên tự nguyện chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi, thứ hai con nuôi bị kết án về một trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của cha, mẹ nuôi; ngược đãi, hành hạ cha, mẹ nuôi hoặc có hành vi phá tán tài sản của cha, mẹ nuôi

B THỰC TRẠNG VIỆC NUÔI CON NUÔI CÓ YẾU TỐ NƯỚC

NGOÀI:

I Thực trạng việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài:

Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là một chế định quan trọng trong pháp luật hôn nhân và gia đình không chỉ trong pháp luật quốc gia mà còn trong pháp luật quốc tế Hiện nay do nhu cầu hội nhập, với chính sách khuyến khích, mở rộng quan hệ đối ngoại với các nước trên thế giới, việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam ngày càng gia tăng, song hiện tượng nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài có những diễn biến đa dạng và phức tạp

Nuôi con nuôi quốc tế tại Việt Nam bắt đầu từ những năm 70 thế kỉ XX với số lượng rất ít Trong những năm 80 và đầu những năm 90 bắt đầu

tăng.Chiến tranh Mỹ đóng vai trò trong việc khởi xướng vấn đề nhận con nuôi Việt Nam

I.1 Tích cực:

Trên cơ sở lí thuyết ta có thể thấy rằng, việc nuôi con nuôi có yếu tố

nước ngoài có thể diễn ra theo hai xu hướng: Thứ nhất: cho người nước ngoài (hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài) nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi; Thứ hai: Công dân Việt Nam xin nhận trẻ em nước ngoài làm con nuôi.

Thực tiễn cho thấy việc người nước ngoài nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi là một hoạt động mang tính chủ đạo Theo thống kê (chưa đầy đủ) của

Bộ tư pháp, chỉ trong 5 năm (1994 – 1999) đã có tới 9.322 trẻ em Việt nam được người nước ngoài nhận nuôi Trong đó, số trẻ em được làm con nuôi tại Pháp là 3.407, chiếm trên 1/3 trẻ được nhận làm con nuôi tại Pháp Ước tính trung bình mỗi năm có khoảng 2000 trẻ em Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi và số lượng trẻ được ngoài nước ngoài nhận nuôi ngày một tăng cao Như vậy ta có thể thấy rằng: việc nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi của người nước ngoài là một nhu cầu ngày càng phát triển Xét về nguồn trẻ em Việt Nam đó là: được nuôi dưỡng trong các cơ sở của ngành lao động, thương binh xã hội, trong các cơ sở y tế hoặc từ gia đình

Vào những năm cuối của thập kỉ 90, Việt Nam là một quốc gia đứng đầu với tư cách là nước cho con nuôi với ít nhất là 10.000 trẻ em được cho làm con nuôi ở tất cả các nước Theo số liêu thống kê về tỉ lệ con nuôi từ Việt Nam đến các nước nhận con nuôi với số lượng lớn trong năm 2008 cho thấy:

Tỉ lệ con nuôi từ Việt Nam đến: Canada chiếm 2,7%; Đan Mạch 2,4%; Pháp 17,1%; Ailen 10,9%; Ý 18,9%; Thuỵ Điển 2,7%;Thuỵ Sĩ 0,3%; Hoa Kỳ

45,3% Tính trung bình hàng năm có ít nhất 1000 trẻ em Việt Nam được cho làm con nuôi ở nước ngoài trong năm 2007 và 2008 Mỗi năm có trên 1600 trẻ em làm con nuôi, dự kiến rằng con số này sẽ giảm vào năm 2009 khi thoả thuận song phương với Mỹ, Ailen và Thuỵ Điển không được giới hạn mặc dù vẫn còn rất nhiều trường hợp Mỹ nhận con nuôi trong thời điểm giám sát Tuy nhiên trong những năm gần đây Việt Nam vẫn tiếp tục là nước thu hút nhiều nước khác như: Ý, Pháp, Việt Nam là nước lớn thứ 5 trên thế giới về

“nguồn” con nuôi và việc này vẫn xảy ra vào năm 2009

Trong năm 2003, Chính phủ Việt Nam đã điều chỉnh quy địn về nuôi con nuôi, thành lập cục con nuôi Quốc tế thuộc Bộ tư pháp để xét duyệt việc nhận nuôi con nuôi và đưa ra những yêu cầu đối với nước nhận nuôi đã ký kết thoả thuận song phương với Việt nam Các thoả thuận song phương đã được ký kết với Pháp (năm 2000) và các nước khác như: Đan Mạch (2003), Ý (2003), Thuỵ Điển (2004), Ailen (2004), Canada (2005) và Tây Ban Nha (2009) Các nước nhận nuôi con nuôi trong khuôn khổ hiệp định song phương đã uỷ quyền cho một số tổ chức con nuôi quốc tế phát triển hoạt động con nuôi ở Việt Nam, vào giữa năm 2008 thì đã có gần 70 tổ chức con nuôi nước ngoài Trong những năm gần đây, có một số nước đã đánh giá về tính thực tế của hệ thống con nuôi tại Việt Nam, trong đó phải kể đến Phái đoàn văn phòng toà

án Úc (2007); Phái đoàn hỗn hợ Thuỵ Điển và Đan Mạch vào năm 2008; Bác cáo điều tra khoảng 300 trường hợp con nuôi do văn phòng công dân và xuất nhập cảnh Mỹ thực hiện (2008) Ngoài ra theo đánh giá của các cuộc gặp gỡ mới đây, vấn đề nuôi con nuôi quốc tế luôn là vấn đề được các nhà ngoại giao của các nước nhận con nuôi quan tâm Kể từ khi Việt Nam và Italia ký Hiệp định về việc tiếp nhận con nuôi vào năm 2004 đến hết năm 2007, đã có tổng cộng 821 trẻ em Việt Nam được các gia đình Italia nhận nuôi Theo thống kê của cơ quan tiếp nhận trẻ em nước ngoài làm con nuôi của Italia, riêng trong năm 2007 đã có 262 trẻ em Việt Nam được tiếp nhận làm con nuôi tại Italia, đứng thứ 5 về số lượng trẻ con nuôi trong số 44 nước có hiệp định về việc

tiếp nhận con nuôi với Italia Tuổi trung bình của trẻ em Việt Nam làm con nuôi là hơn 1,5 tuổi, thấp nhất trong số các nước có trẻ em làm con nuôi tại Italia Và theo thống kê của Bộ lao động – Bộ thương bình và xã hội thì từ

2002 – 2008 đã có 8.356 trẻ em làm con nuôi ở các quốc gia khác trên thế giới, bình quân mỗi năm là 1.194 em

I.2.Hạn chế:

 Trong pháp luật:

Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, pháp luật về nuôi con nuôi đang bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập Các vấn đề liên quan đến nuôi con nuôi được quy định tản mát trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau, nên một số quy định về nuôi con nuôi còn chồng chéo, mâu thuẫn với nhau, làm giảm hiệu lực áp dụng trong thực tế

Hoạt động quản lý nhà nước đối với lĩnh vực nuôi con nuôi trong thời gian qua cũng còn nhiều hạn chế: nhiều trường hợp người dân không đi đăng

ký việc nuôi con nuôi tại cơ quan có thẩm quyền, nên không có cơ sở pháp lý bảo đảm quyền và lợi ích của người được nhận làm con nuôi, của cha mẹ nuôi; việc nuôi con nuôi của đồng bào dân tộc ít người ở khu vực biên giới diễn biến phức tạp; chưa có biện pháp tích cực để bảo đảm cho trẻ em được chăm sóc, nuôi dưỡng trong môi trường gia đình ở trong nước; còn có xu hướng chạy theo lợi ích vật chất trong việc giới thiệu trẻ em làm con nuôi người nước ngoài; hiện tượng lợi dụng việc làm con nuôi của thương binh, người có công với cách mạng để hưởng quyền lợi, chế độ, chính sách của Nhà nước cũng đã xảy ra

 Trong thực tiễn xã hội:

Ngoài bản chất và mục đích cao đẹp của việc nuôi con nuôi là nhằm xây dựng mối quan hệ gia đình, thiết lập quan hệ cha mẹ và con giữa người nhận nuôi với đứa trẻ được nhận làm con nuôi, bảo đảm cho đứa trẻ có cuộc sống

tốt hơn, vẫn còn tồn tại những việc làm phi đạo đức, lợi dụng danh nghĩa cho trẻ em làm con nuôi nhằm thu gom, môi giới, dẫn dắt mua bán trẻ em,với mục đích trục lợi

Trường hợp vụ việc: gần 350 trẻ em (trong đó nhiều trẻ sơ sinh tù 2-6 tháng tuổi) được thu gom từ nhiều tỉnh miền núi Việt Nam về, hợp lý hoá nguồn gốc rồi mang ra nước ngoài làm con nuôi bằng con đường "tiểu ngạch" Nhiều dấu hiệu cho thấy có một đường dây buôn bán trẻ em mang tầm cỡ quốc tế Nhiều trẻ được đưa ra nước ngoài làm con nuôi theo đường

"lậu" Tính đến ngày 21/6/2008, Trung tâm trợ giúp nhân đạo và dạy nghề cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn huyện Ý Yên – Nam Định đã bàn giao hơn 100 trẻ (chủ yếu từ 2-6 tháng tuổi) cho các tổ chức con nuôi nước ngoài Tương tự, tại Trung tâm Bảo trợ xã hội huyện Trực Ninh (thành lập từ tháng 2/2005) đã tiếp nhận 242 trẻ em bị bỏ rơi Hầu hết số trẻ em này cũng

đã được đưa ra nước ngoài làm con nuôi Tổng cộng ở cả 2 huyện là gần 350 trẻ Với con số "kỷ lục" trẻ em được đưa ra nước ngoài từ 2 Trung tâm, Công

an Nam Định vừa khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam 3 đối tượng

về hành vi làm giả hồ sơ trẻ sơ sinh cho người nước ngoài nhận làm con nuôi Trong đó có 2 Trạm trưởng y tế của 2 xã thuộc huyện Ý Yên và Trần Trọng Lãm, một đối tượng không nghề nghiệp, trú tại thành phố Nam Định Theo tìm hiểu, Lãm chính là kẻ chuyên đi "thu mua" các trẻ sơ sinh mang về Trung tâm Trong số gần 350 trẻ em nói trên, phần lớn được "gom" từ các tỉnh miền núi Tuyên Quang, Hà Giang, Cao Bằng Số trẻ sơ sinh này được mang về các trung tâm y tế xã để hợp lý hoá nguồn gốc rồi chuyển sang Trung tâm trợ giúp nhân đạo và dạy nghề cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn huyện

để "xuất ngoại" Trong số 11 trẻ sơ sinh chưa kịp "xuất ngoại" đã bị Công an Nam Định ngăn chặn, đa số được mang từ các tỉnh khác về Cũng theo tìm hiểu, ngoài số trẻ em được đưa ra nước ngoài theo con đường chính thống, không ít trưẻ em được "xuất ngoại" theo con đường "tiểu ngạch" Có nghĩa, số