Tìm hiểu pháp luật điều chỉnh hoạt động của cá nhân thực hiện hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh

Bên cạnh các chủ thể khi tham gia hoạt động thương mại phải đăng kí kinh doanh theo quy định của pháp luật thì còn có những chủ thể không phải đăng kí kinh doanh mà vẫn được phép hoạt độ

Từ khi loài người đón nhận ánh bình minh khai sáng, họ đã biết trao đổi các vật phẩm với nhau để nhằm thỏa mãn các nhu cầu thiết yếu của cuộc sống Đây là một trong những hình thức sơ giản đầu tiên của hoạt động thương mại Xã hội phát triển kéo theo đó

là sự khởi sắc của những gam màu trong bức tranh kinh tế Dòng chảy của nền kinh tế hàng hóa- kinh tế thị trường bắt buộc các chủ thể kinh tế phải thích nghi và tồn tại Các chủ thể kinh tế này có điều kiện tiếp xúc trực tiếp và gián tiếp với môi trường thương mại

Từ đó, các hoạt động kinh tế diễn ra sôi động, có kế thừa những yếu tố văn hóa truyền thống, có tiếp thu các hình thức kinh doanh mới Bên cạnh các chủ thể khi tham gia hoạt động thương mại phải đăng kí kinh doanh theo quy định của pháp luật thì còn có những chủ thể không phải đăng kí kinh doanh mà vẫn được phép hoạt động buôn bán, hàng hóa, dịch vụ Những chủ thể đó là ai? Nhà nước đã tạo ra môi trường pháp lý cho hoạt động thương mại của họ như thế nào? Chính vì lẽ đó, bài học kì thương mại module 1 lần này,

tôi sẽ tập trung khai thác đề tài:“Tìm hiểu pháp luật điều chỉnh hoạt động của cá nhân thực hiện hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh” Hi vọng bài viết sẽ mở ra góc nhìn mới về vấn đề này.

1 Một số vấn đề pháp lý cơ bản

1.1 Khái niệm

Cá nhân thực hiện hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên không phải đăng kí kinh doanh (sau đây gọi tắt là Cá nhân hoạt động thương mại) là cá nhân tự

mình hàng ngày thực hiện một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động được pháp luật cho phép về mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác nhưng không thuộc đối tượng phải đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật

về đăng ký kinh doanh và không gọi là “thương nhân” theo quy định của Luật Thương

mại

1.2 Đặc điểm của cá nhân hoạt động thương mại

Thứ nhất, chủ thể là một hoặc một vài cá nhân hoạt động kinh doanh Pháp luật

thương mại không có quy định nào liên quan tới điều kiện để các chủ thể này được phép hoạt động thương mại thường xuyên, độc lập không phải đăng kí kinh doanh Tuy nhiên, theo pháp luật dân sự và pháp luật bảo vệ trẻ em thì chủ thể hoạt động kinh doanh này bắt

buộc phải từ đủ 6 tuổi trở lên và không hạn chế độ tuổi tối đa, phải có đủ nhận thức để tham gia giao dịch buôn bán Hơn nữa, theo quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm những

cá nhân bị mắc bệnh truyền nhiễm sẽ không được phép tham gia hoạt động kinh doanh các mặt hàng về thực phẩm ăn uống Các cá nhân hoạt động thương mại này phần lớn kinh doanh các mặt hàng, dịch vụ mang tính chất nhỏ lẻ, phổ biến và đơn giản cho nên thông thường không đòi hỏi phải có chững chỉ hành nghề và vốn điều lệ, cũng như vốn pháp định

Thứ hai, địa điểm kinh doanh chủ yếu là lưu động, bên cạnh đó cũng có những địa điểm cố định (nhưng không bắt buộc) Do hàng hóa, dịch vụ mang tính nhỏ lẻ nên rất dễ

ràng và thuận tiện cho việc mua, bán rong và khả năng linh hoạt trong việc lựa chọn và di dời địa điểm Các cá nhân này không phải là thương nhân nên không bắt buộc phải có trụ

sở kinh doanh rõ ràng, do đó địa điểm cố định không phải là yếu tố bắt buộc đối với các loại hình kinh doanh của cá nhân hoạt động thương mại

Thứ ba, buôn bán, vận chuyển hàng hóa và cung cấp dịch vụ mang tính chất nhỏ lẻ.

Các hàng hóa và dịch vụ mà cá nhân hoạt động thương mại buôn bán, vận chuyển và cung cấp là những hàng hóa, dịch vụ mang tính phổ biến và nhỏ lẻ, đó có thể là những vật dụng sinh hoạt, đồ ăn uống hàng ngày, các dịch vụ bổ trợ cuộc sống như đánh giầy, sửa chữa chìa khóa, sửa chữa xe đạp,… không đòi hỏi chuyên môn cao

Thứ tư, cá nhân tham gia hình thức kinh doanh này phải có hoạt động thương mại độc lập và thường xuyên Hoạt động kinh doanh của những cá nhân này phải mang tính

độc lập Tức là tự bản thân cá nhân này tham gia vào hoạt động kinh doanh, tự quyết định các mặt hàng, dịch vụ cũng như địa điểm kinh doanh mà không bị chịu sự chi phối, điều hành của các chủ thể kinh tế khác Nếu bị ràng buộc bởi sự quản lý của các chủ thể khác, các cá nhân này sẽ có thể người lao động, người làm công ăn lương của các doanh nghiệp

mà mình bị lệ thuộc Khi đó, quan hệ này sẽ được điều chỉnh bởi pháp luật lao động chứ không phải là pháp luật thương mại nữa Thông thường, các cá nhân hoạt động thương mại này không thuê nhân công theo hợp đồng lao động nhưng có thể hợp tác dân sự với nhau

Hoạt động thương mại thường xuyên là những hoạt động nhằm mục đích sinh lợi hợp pháp và được thực hiện hàng ngày bởi tự bản thân cá nhân đó Đây là dấu hiệu để phân biệt các cá nhân hoạt động giao dịch dân sự và cá nhân hoạt động thương mại Các hoạt động giao dịch dân sự mang tính điều kiện và mùa vụ nên cá nhân thực hiện các hoạt động này không thể thực hiện một cách thường xuyên được

Thứ năm, các cá nhân này không phải đăng kí kinh doanh Đây là đặc điểm mấu

chốt để phân biệt thương nhân với các cá nhân hoạt động thương mại

Thứ sáu, cá nhân hoạt động thương mại sẽ phải chịu trách nhiệm tài sản vô hạn, một mặt phải tuân theo pháp luật về thương mại, mặt khác các cá nhân này còn phải tuân theo quy định về pháp luật dân sự.

1.3 Sự cần thiết điều chỉnh pháp luật về cá nhân hoạt động thương mại

Thứ nhất, về cơ sở lý luận

Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác Các hoạt động thương mại diễn ra dưới các hình thức khác nhau của đời sống kinh tế xã hội Sự phát triển không ngừng của bức tranh kinh tế xã hội và sự kế thừa các tập quán kinh tế thương mại một mặt duy trì và hoàn thiện các hình thức kinh doanh vốn

có, mặt khác tạo điều kiện để phát triển và thúc đẩy các hình thức kinh doanh mới phù hợp với quy luật vận động của nền kinh tế thị trường Nhà nước thừa nhận các loại hình kinh doanh này và tạo một hành lang pháp lý phù hợp cho chúng có môi trường phát triển Các hình thức kinh doanh của cá nhân hoạt động thương mại mang tính nhỏ lẻ, dễ thay đổi theo quy luật cung cầu, khó kiểm soát hết các hoạt động kinh doanh của các chủ thể này

do đó pháp luật không đòi hỏi các chủ thể này đăng kí kinh doanh

Thứ hai, về cơ sở thực tiễn

Các hình thức kinh doanh của cá nhân

hoạt động thương mại có nguồn gốc từ lâu

đời trong lịch sử cũng như văn hóa của người

Việt Do tập quán buôn bán nhỏ lẻ, không

gian trao đổi hàng hóa thường không có địa

điểm cố định nên đây là điều kiện rất thuận

lợi cho việc kinh doanh theo hình thức này Hình 1 Bán hàng rong- Thế kỉ XVII 1

Hình thức kinh doanh của cá nhân hoạt động thương mại có tiền thân từ những gánh hàng rong như gánh hàng xén, quà bánh, gánh hàng hoa,… Đôi quang gánh trên vai có thể coi

là phương tiện vận chuyển phổ biến và hiệu nghiệm nhất mà người dân ta sử dụng trước tiên ở nông thôn rồi cả ở trung tâm thương mại Kẻ Chợ thế kỉ XVII Đôi quang gánh trên vai giúp người bán hàng có thể đưa sản vật của mình không chỉ đến những chợ trong phố thị mà còn rất thuận tiện cho họ hạ quang gánh để trở thành một góc bán hàng nho nhỏ Cũng với đôi quang gánh, họ có thể dạo khắp các phố phường, với sự quen biết, đôi khi kèm theo những lời rao ngắn mà vang để những cư dân phố thị được phục vụ tận nhà mọi thứ cần có

Hình 2 Gánh hàng hoa bèo Nhật Hình 3 Gánh hàng đồng nát

1 Website: http://nhanam.vn/PortletBlank.aspx/693804D5A68C4DCF88E898AA2032C9C8/View/Nguoi-doc-sach/ Cuon_bach_khoa_thu_bang_hinh_ve_nguoi_Viet_dau_the_ky_20/?print=584114901

Hình 4 Cháo gánh Hình 5 Gánh hàng vỏ ăn trầu

Hơn thế nữa, hình thức kinh doanh này của cá nhân hoạt động thương mại mang tính tập quán thương mại sâu sắc, do đó việc thừa nhận nó cũng phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế thị trường Hơn thế nữa, số lượng các cá nhân hoạt động thương mại ngày càng tăng, khó có thể thống kê được Việc không bắt buộc các chủ thể này đăng kí kinh doanh góp phần giảm thiểu các thủ tục hành chính trong quản lý kinh tế

Thứ ba, về cơ sở pháp lý

Xuất phát từ quyền tự do kinh doanh được ghi nhận trong hiến pháp, cá nhân hoạt động thương mại được đề cập trong một số văn bản quy phạm pháp luật có liên quan như Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, Nghị định số 99/2011/NĐ-CP ngày 27/10/2011 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Nghị định số 39/2007/NĐ-CP ngày 16/3/2007 của Chính phủ về cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên không phải đăng kí kinh doanh

3 Các hình thức kinh doanh của cá nhân hoạt động thương mại

Các hình thức kinh doanh của cá nhân hoạt động thượng mại được quy định tại Điều 3 Nghị định 39/2007/NĐ-CP ngày 16/3/2007 của Chính phủ

3.1 Buôn bán rong

Buôn bán rong, hay còn gọi là buôn bán dạo, là các hoạt động mua, bán không có địa điểm cố định (mua rong, bán rong hoặc vừa mua rong vừa bán rong), bao gồm cả việc nhận sách báo, tạp chí, văn hóa phẩm của các thương nhân được phép kinh doanh các sản phẩm này theo quy định của pháp luật để bán rong Các cá nhân hoạt động thương mại có

thể buôn, bán các mặt hàng như bán hoa, thua mua đồng nát, bán sách báo, tạp chí, bán quần áo rong, bán bóng bay,…

HÌnh 6 Bán hoa rong Hình 7 Thu mua đồng nát

rong

Hình 8 Bán báo dạo

3.2 Buôn bán vặt

Buôn bán vặt là là hoạt

động mua, bán những vật dụng

nhỏ lẻ có hoặc không có địa

điểm cố định Những vật dụng

nhỏ lẻ như bấm móng tay, tăm

tre, đũa, kim chỉ, keo dán, bút

bi, móc chìa khóa, quạt giấy,… Hình 9 Bán đồ

chơi nhỏ lẻ

Hình 10 Bán khẩu trang

Hinh 11 Bán quạt rong

Bán quà vặt là hoạt động bán quà bánh, đồ ăn, nước uống (hàng nước) có hoặc không có địa điểm cố định Các quà bánh, đồ ăn, nước uống bao gồm đồ ăn sáng, các loại hoa quả, các thức quà, kẹo bánh, nước ngọt (nước mía, nước giải khát), trà đá,…

Hình 12 Hàng trà đá Hình 13 Bán bánh mì Hình 14 Gánh hàng bỏng ngọt

3.3 Buôn chuyến

Buôn chuyến là hoạt động mua hàng hóa từ nơi khác về theo từng chuyến để bán cho người mua buôn hoặc người bán lẻ

3.4 Thực hiện các dịch vụ

Các dịch vụ được thực hiện bao gồm đánh giày, bán vé số, chữa khóa, sửa chữa xe, trông giữ xe, rửa xe, cắt tóc, vẽ tranh, chụp ảnh và các dịch vụ khác có hoặc không có địa điểm cố định Các hoạt động dịch vụ khác có thể là sơn móng tay, biểu diễn xiếc ngoài trời, múa rối, xe ôm,…

Hình 15 Đánh giầy Hình 16 Bán vé số Hình 17 Dán điện thoại

Hình 18 Cắt tóc vỉa hè Hình 19 Sửa chữa xe đạp Hình 20 Xe ôm

4 Phạm vi hoạt động của cá nhân hoạt động thương mại

4.1 Phạm vi hàng hóa, dịch vụ kinh doanh của cá nhân hoạt động thương mại

Cá nhân hoạt động thương mại được phép kinh doanh các loại hàng hóa, dịch vụ theo quy định của pháp luật, trừ các loại hàng hóa, dịch vụ theo khoản 1 Điều 5 Nghị định

số 39/2007/NĐ-CP Theo đó, về hàng hóa, các nhân hoạt động thương mại không được phép kinh doanh các hàng hóa bị cấm kinh doanh và hàng hóa hạn chế kinh doanh Các hàng hóa bị cấm kinh doanh bao gồm:

Thứ nhất, các vũ khí quân dụng dùng trong mục đích quốc phòng và an ninh 2

Các vũ khí quân dụng dùng trong mục đích quốc phòng và an ninh bao gồm vũ khí quân dụng, trang thiết bị, kỹ thuật, khí tài, phương tiện chuyên dùng quân sự, công an; quân trang, quân dụng cho lực lượng vũ trang; linh kiện, bộ phận, phụ tùng, vật tư và trang thiết bị đặc chủng, công nghệ chuyên dùng chế tạo chúng

Thứ hai, các chất ma túy

Điều 61 Hiến pháp năm 1992, SĐBS năm 2001 quy định: “Nghiêm cấm sản xuất, vận chuyển, buôn bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc phiện và các chất ma tuý khác”.

Dó đó, việc buôn bán ma túy sẽ bị coi là tội phạm và bị truy tố theo pháp luật hình sự (3)

Thứ ba, các hóa chất độc hại

Các hóa chất độc hại này có tên trong bảng 1 (theo Công ước quốc tế) Việc buôn bán các loại hóa chất này sẽ vi phạm Khoản 1 Điều 7 Luật Hóa chất năm 2007 Hơn thế nữa, đối với các loại hóa chất là thuốc bảo vệ thực vật thì cũng không được phép buôn bán các loại hóa chất có tên trong danh mục các hóa chất cấm sử dụng tại Thông tư số 10/2012/TT-BNNPTNT về việc ban hành Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng, hạn chế sử dụng, cấm sử dụng ở Việt Nam

Thứ tư, các sản phẩm phản động và phi văn hóa

Các sản phẩm phản động là những sản phẩm chứa đựng nội dung phi tiến bộ, chống phá nhà nước xã hội Việt Nam dưới mọi biểu hiện, đi ngược lại với pháp luật Còn các sản

2() Điều 5 của Pháp lệnh số 16/2011/UBTVQH12 về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ

3() Điều 194 Bộ Luật Hình sự năm 2009

phẩm phi văn hóa là những sản phẩm mang tính đồi trụy, đi ngược lại với chuẩn mực văn hóa cũng như pháp luật Việt Nam, gây ra những thói hư tật xấu, hoảng loạn, mê tín dị

đoan Các loại sản phẩm phi văn hóa này bao gồm cả các loại đồ chơi của trẻ em nhưng lại

nguy hiểm, có tính sát thương cao, có chứa nhiều độc tố gây hại, thiếu tính nhân văn và

ảnh hưởng tiêu cực tới giáo dục nhân cách như dao, kiếm, súng, búp bê tình dục, Các

sản phẩm này còn có thể tồn tại dưới hình thức sách báo truyện, phim ảnh, băng đĩa, trang phục,… Việc buôn bán các loại hàng hóa này sẽ vi phạm các quy định của pháp luật (4)

Thứ năm, các loại pháo nổ

Các loại pháo nổ là loại hàng hóa có tính nguy hiểm cao, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đối với sức khỏe cũng như tính mạng của con người Loại mặt hàng này bị cấm kinh doanh trong Nghị định số 36/2009/NĐ-CP ngày 15/4/2009 về quản lý, sử dụng pháo

Thứ sáu, các loại động vật- thực vật hoang dã, quý hiếm

Nhà nước cấm buôn bán các loại động vật, thực vật trái với quy định của pháp luật (5), đặc biệt là các loại động- thực vật quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng (khoản 3 Điều 7 Luật bảo vệ môi trường năm 2005)

Thứ bảy, các loại thuốc chữa bệnh

Các loại thuốc chữa bệnh nhằm phục hồi sức khỏe của con người Nhà nước nghiêm cấm việc buôn bán các loại thuốc chưa được sử dụng và kiểm tra tại Việt Nam

Thứ tám, các phế liệu nhập khẩu gây ô nhiễm

Các phế liệu nhập khẩu không những gây ô nhiễm môi trường mà ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của con người Các phế liệu nhập khẩu này có thể không còn tính năng sử dụng, có chứa nhiều các chất phóng xạ độc hại và nguy hiểm Khoản 8 Điều

7 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 cấm việc buôn bán máy móc, thiết bị, phương tiện không đạt tiêu chuẩn môi trường

Thứ chín, các loại hàng hóa không đạt tiêu chuẩn chất lượng

4() Điều 10 Luật Xuất bản năm 2008

Điều 253 Bộ luật Hình sự năm 2009

Điều 9 Nghị định số 54/2010/NĐ-CP quy định chi tiết về Luật Điện ảnh

Điều 12 Luật Công nghệ thông tin năm 2006

Đối với các loại lương thực thực phẩm, nhà nước “nghiêm cấm sản xuất, lưu thông, xuất khẩu, nhập khẩu những mặt hàng lương thực, thực phẩm, các loại nước uống và rượu không bảo đảm tiêu chuẩn vệ sinh” (6), nghiêm cấm việc mua bán các loại thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ, quá hạn sử dụng; các loại lương thực thực phẩm chứa các chất phụ gia không rõ nguồn gôc, quá hạn hoặc gây độc hại; động vật chết do bệnh dịch hoặc không rõ nguyên nhân, bị tiêu hủy để kinh doanh thực phẩm; buôn bán kinh doanh các loại lương thực, thực phẩm bị biến chất, nước uống có nhiều độc tố, chưa qua khử trùng,… (7) Các loại hàng hóa không đạt tiêu chuẩn chất lượng là những hàng hóa được phép kinh doanh xong lại không đáp ứng được những thông số kĩ thuật, nguồn gốc, xuất

xứ, nhãn mác và tính năng sử dụng Do việc sử dụng các loại hàng hóa này có xác suất gây hại cao đối với con người cho nên nhà nước không cho phép kinh doanh các loại mặt

hàng này Khoản 8 Điều 10 Luật Bảo vệ người tiêu dùng năm 2009 nghiêm cấm: “Tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ không bảo đảm chất lượng gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của người tiêu dùng”, “sản xuất, kinh doanh sản phẩm gây nguy hại cho con người, sinh vật và hệ sinh thái; sản xuất, sử dụng nguyên liệu, vật liệu xây dựng chứa yếu tố độc hại vượt quá tiêu chuẩn cho phép” (Điều 7 Luật bảo vệ môi

trường năm 2005)

Các hàng hóa hạn chế kinh doanh:

Các mặt hàng hạn chế kinh doanh sẽ được nhà nước kiểm soát bằng cách thu thuế Các mặt hàng này khi đem vào sử dụng có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc là phương tiện để hình thành các tệ nạn, thói hư tật xấu trong xã hội nên nhà nước không khuyến khích các loại hàng hóa này Các mặt hàng này bao gồm: Súng săn và đạn súng săn, vũ khí thể thao, công cụ hỗ trợ; Vật liệu nổ công nghiệp, Nitrat Amôn (NH4NO3) hàm lượng cao từ 98,5% trở lên; Hàng hóa có chứa chất phóng xạ, thiết

bị phát bức xạ hoặc nguồn phóng xạ; Hóa chất bảng 2 và bảng 3 (theo Công ước quốc tế); Thực vật, động vật hoang dã quý hiếm (bao gồm cả vật sống và các bộ phận của chúng đã được chế biến); Thuốc lá điếu, xì gà và các dạng thuốc lá thành phẩm khác; Rượu các loại

6() Khoản 2 Điều 7 Luật bảo vệ sức khỏe nhân dân năm 1989

7() Điều 5 Luật an toàn thưc phẩm năm 2010