Tình hình nhiễm giun tròn đường ruột và kết quả tẩy giun bằng Albendazol 400 mg sau 12 tháng tại bốn trường tiểu học, mầm non và mẫu giáo, tỉnh Bình Thuận năm 2014 - 2015

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới với khí hậu nóng ẩm là điều kiện rất thuận lợi cho các bệnh giun sán phát triển quanh năm. Đặc biệt là các bệnh nhiễm giun đường ruột ( NGĐR) đã và đang gây tác hại rộng lớn trong cộng đồng dân cư thầm lặng và lâu dài. Bệnh xảy ra ở tất cả mọi lứa tuổi. Tuy nhiên thường gặp ở trẻ em lứa tuổi học sinh, đặc biệt là lứa tuổi học sinh tiểu học, mầm non, mẫu giáo từ 3 – 10 tuổi. Ở nước ta tỉ lệ bệnh giun sán rất cao, đặc biệt là bệnh NGTĐR. Một đặc điểm của bệnh nhiễm giun tròn đường ruột ở Việt Nam là thường nhiễm phối hợp 2 - 3 loại là rất cao, ở Miền Bắc tỉ lệ có thể lên tới 60 -70%. Tuy nhiên tỉ lệ nhiễm tùy thuộc theo vùng, do phụ thuộc vào địa lý, khí hậu, thổ nhưỡng, nghề nghiệp và các tập quán, thói quen sinh hoạt của từng vùng, từng địa phương, từng dân tộc khác nhau. Đặc biệt là thói quen tập quán sinh hoạt thiếu vệ sinh, thiếu nước sạch của cộng đồng dân cư. Bệnh NGTĐR gây ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe trong cộng đồng, nhất trẻ em đặc biệt là học sinh tiểu học, mẫu giáo do kiến thức về phòng chống bệnh chưa cao nên ảnh hưởng đến sức khỏe mà trực tiếp là ảnh hưởng đến việc học tập và phát triển thể chất trí tuệ của các em. Theo tổ chức Y Tế Thế giới (TCYTTG) đánh giá thì Ký sinh trùng đường ruột (KSTĐR) được xem là nguyên nhân hàng đầu gây các bệnh nặng cho trẻ em và là một trong những nguyên nhân gây tử vong cho trẻ, các bệnh KSTĐR gây ra thiếu máu, thiếu sắt, chậm phát triển thể chất và trí tuệ, giảm khả năng học tập, tăng thời gian nghỉ học, bệnh có thể gây suy dinh dưỡng, tắc ruột, giun chui ống mật …Ngoài các yếu tố về môi trường tự nhiên, ở các nước chậm phát triển đặc biệt là vùng nông thôn, các yếu tố dịch tễ khác có liên quan đến nhiễm KSTĐR là do hành vi, thói quen ăn uống, thói quen sinh hoạt, phong tục tập quán chưa cao. Hơn nữa, tác hại trên con người còn phụ thuộc vào cách tác động của KSTĐR trên vật chủ, phụ thuộc vào số lượng KST cư trú tại đường tiêu hóa hoặc mức độ tác hại còn có thể phụ thuộc vào sự đa nhiễm, điều này chưa được xác định vì có ít công trình nghiên cứu theo hướng này. Xã Phan sơn và Đông giang là hai xã thuộc vùng cao tỉnh Bình Thuận dân tộc Ralay, K ho chiếm trên 90% và thuần nông, người dân ở đây chủ yếu là sống bằng nghề nông nghiệp như: Làm nương rẫy, trồng lúa, hoa màu, trình độ dân trí còn thấp, nhiều sinh hoạt tập quán còn lạc hậu, còn nhiều thói quen không hợp vệ sinh như: Phóng uế bừa bãi, thói quen ăn hàng rong, thói quen tiếp xúc trực tiếp với đất, theo báo cáo của y tế xã thì tỉ lệ hộ sử dụng nước sạch còn thấp, mặc dù hệ thống nước sạch nông thôn đã được Nhà nước hổ trợ, các bệnh về tiêu chảy, SDD còn cao. Đây là vấn đề sức khỏe mà ngành y tế cần quan tâm. Đặc biệt trong đó có mối liên quan với tỉ lệ nhiễm giun truyền qua đất. Việc điều trị hàng loạt ở nước ta cũng tiến hành một số tỉnh, thành và các trường học bằng thuốc Albendazol 400mg, loại thuốc được WHO đưa vào danh sách thuốc thiết yếu để điều trị giun đường ruột. Tại Bình Thuận chưa có đề tài nào nghiên cứu để xác định tỷ lệ nhiễm giun đối với lứa tuổi học sinh tiểu học, mầm non và mẫu giáo cũng như đánh giá kết quả tẩy giun hàng loạt bằng Albendazol 400 mg. Vì vậy chúng tôi thực hiện nghiên cứu đề tài.“ Tình hình nhiễm giun tròn đường ruột và kết quả tẩy giun bằng Albendazol 400 mg sau 12 tháng tại bốn trường tiểu học, mầm non và mẫu giáo, tỉnh Bình Thuận năm 2014 - 2015”. Với mục tiêu sau: MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Xác định tỉ lệ nhiễm các loại giun tròn đường ruột của học sinh tiểu học, mầm non và mẫu giáo và kết quả điều trị hàng loạt bằng Albendazol 400mg liều duy nhất sau 12 tháng. 2. Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến nhiễm giun đường ruột.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới với khí hậu nóng ẩm là điều kiện rất thuậnlợi cho các bệnh giun sán phát triển quanh năm Đặc biệt là các bệnh nhiễm giunđường ruột ( NGĐR) đã và đang gây tác hại rộng lớn trong cộng đồng dân cư thầmlặng và lâu dài Bệnh xảy ra ở tất cả mọi lứa tuổi Tuy nhiên thường gặp ở trẻ em lứatuổi học sinh, đặc biệt là lứa tuổi học sinh tiểu học, mầm non, mẫu giáo từ 3 – 10tuổi

Ở nước ta tỉ lệ bệnh giun sán rất cao, đặc biệt là bệnh NGTĐR Một đặc điểmcủa bệnh nhiễm giun tròn đường ruột ở Việt Nam là thường nhiễm phối hợp 2 - 3 loại

là rất cao, ở Miền Bắc tỉ lệ có thể lên tới 60 -70% Tuy nhiên tỉ lệ nhiễm tùy thuộctheo vùng, do phụ thuộc vào địa lý, khí hậu, thổ nhưỡng, nghề nghiệp và các tập quán,thói quen sinh hoạt của từng vùng, từng địa phương, từng dân tộc khác nhau

Đặc biệt là thói quen tập quán sinh hoạt thiếu vệ sinh, thiếu nước sạch củacộng đồng dân cư

Bệnh NGTĐR gây ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe trong cộng đồng, nhất trẻ

em đặc biệt là học sinh tiểu học, mẫu giáo do kiến thức về phòng chống bệnh chưacao nên ảnh hưởng đến sức khỏe mà trực tiếp là ảnh hưởng đến việc học tập và pháttriển thể chất trí tuệ của các em Theo tổ chức Y Tế Thế giới (TCYTTG) đánh giá thì

Ký sinh trùng đường ruột (KSTĐR) được xem là nguyên nhân hàng đầu gây các bệnhnặng cho trẻ em và là một trong những nguyên nhân gây tử vong cho trẻ, các bệnhKSTĐR gây ra thiếu máu, thiếu sắt, chậm phát triển thể chất và trí tuệ, giảm khả nănghọc tập, tăng thời gian nghỉ học, bệnh có thể gây suy dinh dưỡng, tắc ruột, giun chuiống mật …Ngoài các yếu tố về môi trường tự nhiên, ở các nước chậm phát triển đặcbiệt là vùng nông thôn, các yếu tố dịch tễ khác có liên quan đến nhiễm KSTĐR là dohành vi, thói quen ăn uống, thói quen sinh hoạt, phong tục tập quán chưa cao Hơn

nữa, tác hại trên con người còn phụ thuộc vào cách tác động của KSTĐR trên vật chủ,phụ thuộc vào số lượng KST cư trú tại đường tiêu hóa hoặc mức độ tác hại còn có thểphụ thuộc vào sự đa nhiễm, điều này chưa được xác định vì có ít công trình nghiêncứu theo hướng này.

Xã Phan sơn và Đông giang là hai xã thuộc vùng cao tỉnh Bình Thuận dân tộcRalay, K ho chiếm trên 90% và thuần nông, người dân ở đây chủ yếu là sống bằngnghề nông nghiệp như: Làm nương rẫy, trồng lúa, hoa màu, trình độ dân trí còn thấp,nhiều sinh hoạt tập quán còn lạc hậu, còn nhiều thói quen không hợp vệ sinh như:Phóng uế bừa bãi, thói quen ăn hàng rong, thói quen tiếp xúc trực tiếp với đất, theobáo cáo của y tế xã thì tỉ lệ hộ sử dụng nước sạch còn thấp, mặc dù hệ thống nướcsạch nông thôn đã được Nhà nước hổ trợ, các bệnh về tiêu chảy, SDD còn cao Đây làvấn đề sức khỏe mà ngành y tế cần quan tâm Đặc biệt trong đó có mối liên quan với

tỉ lệ nhiễm giun truyền qua đất Việc điều trị hàng loạt ở nước ta cũng tiến hành một

số tỉnh, thành và các trường học bằng thuốc Albendazol 400mg, loại thuốc đượcWHO đưa vào danh sách thuốc thiết yếu để điều trị giun đường ruột Tại Bình Thuậnchưa có đề tài nào nghiên cứu để xác định tỷ lệ nhiễm giun đối với lứa tuổi học sinhtiểu học, mầm non và mẫu giáo cũng như đánh giá kết quả tẩy giun hàng loạt bằng

Albendazol 400 mg Vì vậy chúng tôi thực hiện nghiên cứu đề tài.“ Tình hình nhiễm giun tròn đường ruột và kết quả tẩy giun bằng Albendazol 400 mg sau 12 tháng tại bốn trường tiểu học, mầm non và mẫu giáo, tỉnh Bình Thuận năm 2014 - 2015”.

Với mục tiêu sau:

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1 Xác định tỉ lệ nhiễm các loại giun tròn đường ruột của học sinh tiểu học, mầm non và mẫu giáo và kết quả điều trị hàng loạt bằng Albendazol 400mg liều duy nhất sau 12 tháng.

2 Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến nhiễm giun đường ruột.

Chương 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CHUNG VỀ KÝ SINH TRÙNG VÀ KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

1.1.1 Khái niệm về ký sinh trùng và vật chủ

1.1.1.1 Ký sinh trùng

Ký sinh trùng (KST) được định nghĩa là những sinh vật sống nhờ vào nhữngsinh vật khác đang sống, chiếm các chất của sinh vật đó để sống và phát triển [3].Hiện tượng đó gọi là hiện tượng ký sinh, những sinh vật bị ký sinh được gọi là vậtchủ

1.1.1.2 Các khái niệm về vật chủ

Khái niệm vật chủ được hiểu là những sinh vật mà ở đó ký sinh trùng sốngbám, sinh sản và phát triển để hoàn thiện vòng đời của chúng [2], [3], [4] Người tacũng phân biệt ra các loại vật chủ như sau:

- Vật chủ chính: là vật chủ ở đó KST sinh sản theo phương thức hữu tính hoặcsống ở giai đoạn trưởng thành [3], [4]

- Vật chủ phụ: là vật chủ ở đó KST sinh sản theo phương thức vô tính hoặc nếukhông sinh sản thì tồn tại dưới dạng ấu trùng chưa trưởng thành [3], [4]

- Dự trữ mầm bệnh: là những sinh vật dự trữ những mầm bệnh ký sinh trùngcủa người [2], [4]

- Trung gian truyền bệnh: là sinh vật mang ký sinh trùng và truyền ký sinh trùng

từ người này sang người khác, còn được gọi là vectơ truyền bệnh [3]

- Người lành mang ký sinh trùng: Là người có ký sinh trùng trong cơ thểnhưng không biểu hiện bệnh lý gì [2], [3], [4]

Có loại ký sinh trùng ký sinh ở cả vật chủ chính và vật chủ phụ, có ký sinhtrùng chỉ ký sinh ở một vật chủ và ở ngoại cảnh, có ký sinh trùng ký sinh qua hai vậtchủ phụ và có những ký sinh trùng ký sinh trên những sinh vật vừa là vật chủ chínhvừa là vật chủ phụ

1.1.2 Khái niệm về ký sinh trùng đường ruột

Ký sinh trùng đường ruột (KSTĐR) là các KST ký sinh ở cơ quan tiêu hoá củangười, phổ biến là các giun tròn đường ruột (giun đũa, giun tóc, giun móc, giun kim, giunlươn), sán lá (sán lá gan lớn, sán lá gan nhỏ, sán lá ruột), sán dây (bò và lợn) và các đơnbào tiêu hoá (lỵ amíp, trùng roi thìa) [2], [3], [4]

1.1.2.1 Giun sán

Giun sán là những động vật đa bào, cấu tạo cơ thể có những cơ quan riêng biệt.Giun sán có thể ký sinh trên động vật và thực vật Các giun sán ký sinh thì cấu tạo cơthể đã có nhiều thay đổi thích nghi với đời sống ký sinh Giun sán thường ký sinh theophương thức bắt buộc, vĩnh viễn trong cơ thể vật chủ Một số ít ký sinh theo phươngthức tình cờ lạc chủ, chúng sống tạm thời ở các mô của vật chủ, không phát triển tớigiai đoạn trưởng thành [2], [3], [4] Trong Y học, người ta nghiên cứu các giun sán kýsinh và gây bệnh cho người Dựa trên hình dạng và giới tính, người ta chia giun sán ký

sinh ở người ra: giun (Nemathelminth): thân hình ống và đơn tính, sán (Platyhelminth):

thân dẹp và lưỡng tính (sán dây, sán lá gan, sán lá ruột, sán lá phổi) hoặc đơn tính (sánmáng) [2], [3]

Đa số giun sán ký sinh ở ống tiêu hoá, bất thường có thể có thể di chuyển lạcchổ đến những nơi khác trong cơ thể vật chủ Một số giun sán ký sinh ở gan, phổi,cơ [2], [4]

Phương thức sinh sản khác nhau rõ rệt giữa giun tròn, sán lá và sán dây Hầuhết giun tròn sinh sản đơn tính (có giun đực, giun cái riêng) Sán sinh sản lưỡng tính,trừ sán máng sinh sản đơn tính [3]

Đường xâm nhập của giun sán vào cơ thể vật chủ cũng rất khác nhau: chủ yếutheo đường tiêu hoá (giun đũa, giun tóc, giun kim, sán dây lợn, sán dây bò ), quađường da (giun móc, giun lươn, sán máng ) [2], [3], [4]

Đường thải mầm bệnh giun sán ra khỏi cơ thể vật chủ khác nhau, chủ yếu theo

đường thải bả của ống tiêu hoá [2], [4].

Bệnh giun sán phổ biến ở các nước nhiệt đới có khí hậu nóng ẩm rất thuận lợicho sự sinh trưởng, phát triển của giun sán và các vật chủ trung gian của chúng, đồng

thời việc không xử lý phân tốt và tập quán sử dụng phân tươi cũng là những yếu tốthuận lợi của bệnh [3]

Trong các bệnh giun sán, gặp phổ biến nhất là bệnh giun truyền qua đất (soil

-transmitted helminthiasis) bao gốm các loại giun: giun đũa (Ascaris lumbricoides), giun tóc (Trichuris trichura), giun móc (hookworms) Đặc điểm về sinh học của các

loại giun này là phải có một hoặc nhiều giai đoạn phát triển ở môi trường ngoại cảnhthì mới có khả năng lây nhiễm cho người, vì vậy người ta thường dùng khái niệmgiun truyền qua đất (GTQĐ) để chỉ đến 3 loại giun nói trên Đồng thời người ta ghinhận sự ô nhiễm đất và môi truờng phổ biến bởi trứng của 3 loại giun này do sự pháttán phân của người nhiễm giun, đặc biệt là trẻ em

1.2 SƠ LƯỢC LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

Trên thế giới, bệnh giun sán đã được các thầy thuốc Ai Cập cổ đại đề cập từ

1500 năm trước công nguyên Sau đó Hypocrate, Aristote đã có các mô tả về KST vàbệnh được ghi nhận trong Y văn cổ (350 - 400 trước công nguyên) Thế kỷ XVII, ghinhận nhiều công trình nghiên cứu về bệnh giun sán và tác hại của nó Giun đũa lần

đầu tiên mô tả bởi Tyson (1683), sau đó Linnaeus đặt tên Ascaris (1758) Giun móc

được mô tả và đặt tên bởi Dubini (1843) Giun tóc lần đầu tiên được mô tả bởiLinnaeus (1771) và chu kỳ của nó được Grassi (1887) nghiên cứu phát hiện

Sán lá gan lớn được Linne phát hiện và đặt tên vào năm 1758, tuy vậy ở Châu

Âu người ta đã xác định được bệnh sán lá gan lớn ở người xuất hiện cách đây 5000

-5001 năm [1] Sán lá ruột được Busk phát hiện lần đầu tiên khi mổ tử thi (1843), sán

lá gan bé Clonorchis sinensis được phát hiện đầu tiên ở Calcutta năm 1875 bởi Mc.Connel Chu kỳ của sán dây lợn (Teania solium) được biết đến lần đầu tiên bởi

Kuchenmeister (1855)

lỵ Amíp (Entamoeba histolytica) được Lamb mô tả lần đầu tiên trong phân của

bệnh nhi bị tiêu chảy (1855) và sau đó F Losch phát hiện trong phân của bệnh nhân

có hội chứng lỵ (1875) Tiếp sau đó, Koch đã phát hiện ra amíp ở trong gan vào năm

1883 Trùng roi thìa Giardia lamblia được mô tả đầu tiên bởi Antony van

Leeuwenhoek vào năm 1681, ký sinh trùng này gặp ở hầu hết các nước trên thế giới,

tác hại chủ yếu là gây tiêu chảy ở trẻ em.

1.3 CHU TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

1.3.1 Các kiểu chu trình phát triển của KSTĐR

Chu trình phát triển của các loại KSTĐR được xếp thành 3 loại như sau:

1.3.1.1 Chu trình trực tiếp và ngắn

KST khi rời khỏi cơ thể ký chủ đã có tính lây nhiễm ngay và thường xâm nhập

ký chủ mới ngay, ví dụ: amíp, giun kim

1.3.1.2 Chu trình trực tiếp và dài

KST khi rời khỏi cơ thể ký chủ, cần một thời gian phát triển ở ngoại cảnh đểđạt đến giai đoạn lây nhiễm, sau đó mới xâm nhập ký chủ mới, ví dụ: giun đũa, giunmóc, giun tóc

1.3.1.3 Chu trình gián tiếp

KST phải qua ký chủ trung gian trước khi xâm nhập vào ký chủ vĩnh viễnkhác

- Qua 1 ký chủ trung gian: sán dây bò, sán dây lợn

- Qua 2 ký chủ trung gian: sán lá gan lớn, sán lá gan nhỏ, sán lá ruột

- Trong một số trường hợp đặc biệt , ký chủ vĩnh viễn đồng thời cũng là ký chủtrung gian, ví dụ sán dây lợn

Những ký sinh trùng có chu trình phát triển càng đơn giản thì càng dễ phát tán trongcộng đồng Những KST có chu trình phát triển phức tạp, qua những ký chủ trung gian, kýchủ phụ thì việc phòng chống khó khăn hơn [2]

1.3.2 Chu trình phát triển của các loại giun truyền qua đất

1.3.2.1 Chu trình phát triển của giun đũa (Ascaris lumbricoides)

Hình 1.1 Chu kỳ giun đũa

1 Giun đũa trưởng thành ký sinh ở ruột non người, dinh dưỡng bằng nhũ trấp

2 Giun cái đẻ trứng và trứng được bài xuất ra ngoài theo phân

3 Trứng thụ tinh phát triển ở ngoại cảnh từ 10 - 15 ngày (tuỳ điều kiện môi trườngnhư: độ ẩm, nhiệt độ…) để thành trứng có ấu trùng sẵn sàng lây nhiễm

4 Người nhiễm trứng qua đường tiêu hoá

5 Đến ruột non thì ấu trùng được giải phóng

6 Ấu trùng chui qua các mao mạch ở ruột non vào tĩnh mạch mạc treo, qua tĩnh mạchcửa vào gan Sau đó ấu trùng theo tĩnh mạch trên gan lên tim phải rồi theo động mạchphổi vào phổi, ấu trùng ở lại phổi 10 - 14 ngày, di chuyển từ phế nang lên phế quản,khí quản và đến hầu họng

7 Từ hầu nuốt vào, đến ruột non và phát triển thành con trưởng thành Từ khi nhiễmtrứng vào miệng đến lúc giun đũa trưởng thành mất khoảng 60 - 70 ngày Tuổi thọcủa giun đũa khoảng 12 - 18 tháng, mỗi ngày một con giun đũa cái đẻ khoảng200.000 - 240.000 trứng [2], [3], [4]

1.3.2.2 Chu trình phát triển của giun tóc (Trichuris trichiura)

Giun tóc sống ký sinh ở đại tràng, chủ yếu là manh tràng, cũng có khi ở ruộtthừa, ở trực tràng; giun cắm phần đầu vào niêm mạc ruột để hút máu, lấy thức ăn và

cố định vị trí trong lòng ruột Mỗi con giun cái mỗi ngày đẻ trung bình khoảng 5.000 7.000 trứng

-Hình 1.2 Chu kỳ giun tóc

1 Trứng được bài xuất ra ngoài theo phân (chưa có ấu trùng bên trong)

2 Ở ngoại cảnh, trứng phát triển thành giai đoạn nhân có 2 tế bào

3 Sau đó trứng phát triển thành giai đoạn phôi dâu

4 Trứng có ấu trùng có khả năng lây nhiễm Thời gian phát triển từ trứng chưa có ấutrùng đến giai đoạn có khả năng lây nhiễm xảy ra khoảng 2 - 4 tuần

5 Khi người ăn phải trứng có ấu trùng theo thức ăn, nước uống vào vật chủ; đến ruộtnon ấu trùng thoát vỏ di chuyển đến manh tràng

6 Giun trưởng thành ký sinh cố định tại manh tràng Thời gian phát triển từ ấu trùngthành giun trưởng thành nhanh và chỉ cần khoảng 1 tháng sau khi nhiễm là giun đã đẻtrứng, tuổi thọ giun tóc 5 - 6 năm [2], [3], [4]

1.3.2.3 Chu trình phát triển của giun móc (hookworms)

Có 2 loài ký sinh ở người: giun móc (Ancylostoma duodenale) và giun mỏ (Necator americanus), tuy hình thể con giun trưởng thành có một số điểm khác biệt

nhỏ và phân bố dịch tễ có khác nhau, nhưng vì đặc điểm chu kỳ sinh thái và tác hạicủa 2 loài này gần như là tương tự nhau nên người ta thường dùng khái niệm chung làgiun móc (hookworms) [2], [3], [4]

Hình 1.3 Chu kỳ giun móc

Giun móc (mỏ) ký sinh ở tá tràng và phần đầu của ruột non, ngoạm miệng vào

niêm mạc ruột để hút máu Mỗi ngày giun móc đẻ 25.000 - 30.000 trứng, giun mỏ đẻ

9.000 trứng

1 Trứng theo phân ra ngoài

2 Ở ngoại cảnh trong điều kiện thuận lợi trứng giun móc sẽ nở ra ấu trùng sau 24 giờ:

ấu trùng giai đoạn I Sau đó phát triển thành ấu trùng giai đoạn II, III

3 Ấu trùng giai đoạn III có khả năng lây nhiễm

4 Ấu trùng giai đoạn III xuyên qua da vật chủ, vào hệ thống tĩnh mạch, vào tim phải,lên phổi phát triển thành ấu trùng giai đoạn IV và V Ấu trùng giai đoạn V từ phế

nang lên phế quản, khí quản và lên hầu; sau đó được nuốt xuống thực quản đến dạdày, đến tá tràng.

5.Ấu trùng phát triển thành con trưởng thành Thời gian từ lúc ấu trùng xâm nhập vào

ký chủ cho đến lúc giun trưởng thành khoảng 40 - 50 ngày Tuổi thọ của giun móckhoảng 5 - 7 năm, giun mỏ khoảng 10 - 15 năm [2], [3], [4]

1.3.3 Chu trình phát triển của lỵ amíp (Entamoeba histolytica)

Hình 1.4 Chu kỳ amíp lỵ

1 Kén và thể hoạt động được thải ra ngoài theo phân

2 Người nhiễm bệnh do nhiễm kén lỵ amíp vấy bẩn từ phân vào thức ăn, nước uốnghoặc qua bàn tay bẩn

3 Kén thoát vỏ trong lòng ruột non và phát triển thành thể hoạt động

4 Sau đó đến ruột già (manh tràng), thể hoạt động phân chia thành nhiều thể hoạtđộng nhỏ khác (forma minuta): đây là thể không gây bệnh (trong điều kiện người

khoẻ mạnh, thành ruột không bị tổn thương) Khi cơ thể giảm sức đề kháng và thànhruột bị tổn thương, lỵ amíp tiết ra các men phá huỷ lớp niêm mạc ruột và amíp xâmlấn vào niêm mạc ruột, phát triển thành thể hoạt động lớn (forma magna), ăn hồng cầu

và gây bệnh, hoặc di chuyển đến các vị trí ngoài ruột và gây bệnh ở đó như: gan, phổi,não…[2], [3], [4]

5 Khi cơ thể khoẻ mạnh, các thể hoạt động nhỏ này xuống đại tràng, tạo nên thể kén,theo phân ra ngoại cảnh Kén lại xâm nhập vào người qua đường tiêu hoá, đây là chu kỳkhông gây bệnh của lỵ amíp Trường hợp người bình thường thải kén ra ngoại cảnh đượcgọi là người lành mang trùng amíp lỵ [2], [3], [4]

1.4 TÁC HẠI CỦA KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

1.4.1 Tác hại của giun sán

1.4.1.1 Tác hại chung của giun sán

Các giun sán ký sinh đều gây tác hại cho vật chủ Có loại rất nguy hiểm như cácbiến chứng ngoại khoa cấp cứu do giun đũa (tắc ruột, giun chui ống mật ) Có loại gâybiến chứng nặng nề như thiếu máu do giun móc Tuy vậy, bệnh lý do giun sán thường gâytác hại âm thầm và bị che lấp bởi nhiều bệnh cấp tính khác nên người bệnh không có nhucầu cấp bách phải điều trị và phòng bệnh [2], [3], [4] Đây là vấn đề mà các chương trìnhquản lý sức khoẻ cộng đồng phải có nhận định, đánh giá đúng để khỏi bỏ sót Các tác hại

do các bệnh giun sán bao gồm:

- Chiếm đoạt dinh dưỡng của cơ thể vật chủ

Giun sán hấp thụ một phần thức ăn của cơ thể vật chủ, nếu số lượng giun sáncàng nhiều thì lượng thức ăn bị mất càng lớn, ví dụ: mất dinh dưỡng do sán dây, mấtmáu do giun móc, mất các vitamin do rối loạn hấp thu ở ruột

- Gây độc cho cơ thể vật chủ

Giun sán tiết ra chất độc, hoặc thải ra những sản phẩm chuyển hoá gây độc cho

cơ thể vật chủ với biểu hiện: kém ăn, buồn nôn, mất ngủ, ví dụ: độc tố Ascaron củagiun đũa…

- Tác hại cơ học

Giun móc, giun tóc bám vào niêm mạc ruột gây viêm loét ruột Giun đũa gây

tắc ruột, tắc đường mật, tắc ống tuỵ Nang ấu trùng sán dây lợn ở não gây động kinh,đột tử, ở mắt gây mù mắt

- Gây dị ứng cho vật chủ

Ấu trùng giun sán khi di chuyển trong cơ thể vật chủ thường gây hiện tượng dịứng da (giun đũa, giun móc)

- Mở đường cho vi khuẩn xâm nhập

Giun đũa, giun tóc, sán dây làm cho độ toan dịch vị dạ dày giảm, vi khuẩn dễphát triển khi xâm nhập qua đường tiêu hoá

Ấu trùng giun móc, giun mỏ, giun lươn chui qua da gây viêm da [4]

1.4.1.2 Tác hại của các loại giun truyền qua đất

- Tác hại của giun đũa

+ Ấu trùng giun đũa: khi ấu trùng đi chu du trong cơ thể người có thể gây ranhững tác hại tại các cơ quan mà chúng đi qua và có biểu hiện tình trạng dị ứng của

cơ thể, biểu hiện rõ thường gặp đó là giai đoạn ấu trùng ở phổi với hội chứngLoeffler: tình trạng thâm nhiễm thoáng qua ở phổi kèm với bạch cầu ưa acid tăng caotrong máu [2], [3], [4]

+ Giun đũa trưởng thành: giun chiếm một phần thức ăn của cơ thể, vì vậy cóthể làm suy yếu cơ thể nếu số lượng giun nhiều Người ta cũng tìm thấy sự ảnh hưởngcủa giun đối với sự tiêu hoá lipid và protid, giun cũng gây rối loạn hấp thu vitamin A,vitamin C Tuy vậy, khi số lượng giun ít, có thể không có triệu chứng hoặc triệuchứng không rõ ràng[4]

Giun trưởng thành khi di chuyển khỏi ruột non có thể gây nên các bệnh lý cấpcứu do giun lạc chỗ như: giun chui ống mật, viêm tuỵ cấp, viêm gan, viêm não, giunvào đường hô hấp…Khi số lượng giun quá nhiều có thể gặp tắc ruột do giun, nôn ragiun [2], [3], [4]

- Tác hại của giun tóc

Tại vị trí ký sinh nếu số lượng giun ký sinh nhiều sẽ gây kích thích ruột già vìvậy gây hội chứng giống lỵ: bệnh nhân bị đau bụng, đi cầu nhiều lần, phân ít, có lẫnmáu Tình trạng kích thích niêm mạc ruột gây mót rặn có thể dẫn đến sa trực tràng

Đồng thời những tổn thương ở niêm mạc ruột do cách ký sinh của giun tóc có thể dẫnđến nhiễm trùng thứ phát bởi trực khuẩn thương hàn, lao, tả, các vi khuẩn sinh mủphối hợp.

Các biểu hiện toàn thân có thể gặp đó là tình trạng dị ứng nổi mẩn ngoài da,thiếu máu nhược sắc trong trường hợp nhiễm nhiều [2], [3], [4]

- Tác hại của giun móc

Tác hại nặng do giun móc đó là thiếu máu, tình trạng thiếu máu là hậu quả củamột loạt các yếu tố: số máu mất hằng ngày là do mỗi con giun là khoảng 0,05 - 0,3ml

(Ancylostoma duodenale) và 0,01 - 0,4 ml (Necator americanus), độc tố của giun móc

ngăn cản hoạt động của các trung tâm tạo máu; giun móc gây viêm loét hành tá trángnên giảm hấp thu sắt, chất chống đông máu còn gây tình trạng huỷ hoại và thoái hoácác chất protid, lipid và glucid, có thể đưa đến tình trạng phù do suy dinh dưỡng [2],[3], [4] Từ đó những yếu tố đó, có thể gây thiếu máu rất nặng, có thể biến chứng đưađến tử vong

Ngoài ra, các tác hại khác có thể gặp là: ngứa, viêm loét và nhiễm trùng khi ấutrùng qua da, hội chứng Loeffler nhưng hiếm gặp khi ấu trùng qua phổi, rối loạn tiêuhoá do giun móc [3]

1.5 CHẨN ĐOÁN CÁC KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

1.5.1 Chẩn đoán giun sán

Chẩn đoán giun sán chủ yếu dựa vào xét nghiệm về mặt hình thể học: xétnghiệm phân tìm trứng giun sán hoặc con giun sán Các triệu chứng lâm sàng chỉ cótính chất gợi ý vì triệu chứng thường không điển hình [3]

1.5.1.1 Các kỹ thuật xét nghiệm phân

Có nhiều kỹ thuật xét nghiệm phân khác nhau, mỗi kỹ thuật (KT) có những ưu,nhược điểm khác nhau trong việc lựa chọn để xét nghiệm (XN) tìm mỗi loại trứnggiun sán khác nhau Các kỹ thuật phổ biến là:

- Xét nghiệm phân trực tiếp với nước muối sinh lý và dung dịch Lugol

- Xét nghiệm phân phong phú: Willis, Kato, Kato - Kazt, Formalin - ether

Thông thường để XN tìm các loại trứng giun truyền qua đất, các KT như:

Willis, Kato, Formalin - ether chỉ cho phép định tính nên chỉ xác định có hay khôngnhiễm giun Với KT Kato - Kazt cho phép định lượng để xác định cường độ nhiễm.Tuy vậy, để tìm các KSTĐR khác nữa, ví dụ như các đơn bào tiêu hoá (lỵ amíp, trùngroi thìa…) thì KT Formalin - ether thường được lựa chọn…

1.5.1.2 Các kỹ thuật xét nghiệm khác

- Các phương pháp chẩn đoán miễn dịch học thường cho kết quả không chínhxác vì thường có đáp ứng miễn dịch chéo giữa các loại giun sán Đối với sán lá ganlớn đây là xét nghiệm bổ trợ cùng với xét nghiệm phân [4]

- Kỹ thuật chẩn đoán bằng sinh học phân tử như PCR (phản ứng trùng phânchuỗi) có nhiều triển vọng trong việc phát hiện và định loại các loài giun sán, đặc biệt

là các loài hiếm gặp [3]

1.5.2 Chẩn đoán đơn bào tiêu hoá

- Chẩn đoán bằng các kỹ thuật XN tìm ký sinh trùng: XN phân tìm đơn bào làphương pháp chẩn đoán chính xác nhất với amíp gây bệnh ở đại tràng, trùng roi thìa

và trùng lông Người ta có thể XN phân trực tiếp, nhuộm phân, nuôi cấy phân [4]

- Ngày nay, với sự phát triển mạnh và sâu rộng của các KT chẩn đoán bằngphương pháp miễn dịch và sinh học phân tử đã giúp chẩn đoán chính xác bệnh amípngoài đại tràng nói riêng và trong lĩnh vực định danh xác định loài nói chung Đối vớibệnh amíp ngoài đại tràng các phương pháp chẩn đoán miễn dịch như phản ứng hấpphụ gắn men (ELISA), điện di miễn dịch ngược chiều, ngưng kết hồng cầu gián tiếp,kháng thể huỳnh quang gián tiếp hiện nay đã được ứng dụng rộng rãi vì có độ nhạy và

độ đặc hiệu cao [4]

1.6 ĐIỀU TRỊ CÁC BỆNH KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

1.6.1 Điều trị giun sán

- Nguyên tắc điều trị:

+ Chọn thuốc có hiệu quả cao với nhiều loại giun sán, tập trung thuốc với nồng

độ cao để có tác dụng mạnh đến giun sán, thuốc có độc tính thấp nhưng hiệu quả cao

+ Sau khi uống thuốc điều trị giun sán nên dùng thuốc tẩy để tống nhanh giunsán ra khỏi cơ thể, tránh được nhiễm độc (do giun sán bị chết, nát) và phòng ngừa

được khả năng giun sán hồi phục trở lại.

+ Phải xử lý giun sán sau khi tẩy, để tránh ô nhiễm môi trường vì trong cơ thểgiun sán thường chứa một lượng trứng rất lớn

+ Sau khi tẩy giun sán cần áp dụng các biện pháp vệ sinh phòng bệnh chống táinhiễm

+ Cần điều trị định kỳ giun sán (6 tháng/ lần) [4]

- Các thuốc điều trị giun sán:

+ Điều trị giun tròn đường ruột: nhóm Benzimidazole (Mebendazole,Albendazole), thuốc khác có thể dùng là: Pyrantel, Levamisole, Piperazine

+ Điều trị sán: đối với sán dây bò, sán dãi lợn dùng Niclosamide hoặcPraziquantel, đối với sán lá gan lớn dùng Triclobendazole, đối với sán lá gan nhỏ, sán

lá ruột dùng Praziquantel

Thuốc được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo đưa vào sử dụng trong chươngtrình phòng chống giun truyền qua đất ở cộng đồng là Albendazole 400mg liều duynhất hoặc Mebendazole 500mg

1.6.2 Điều trị đơn bào tiêu hoá

Trong các đơn bào gây bệnh cho người, lỵ amíp (Entamoeba histolytica)

thường gặp và gây tác hại nặng nhất Các thuốc điều trị amíp lỵ tại ruột đều có tácdụng điều trị với các đơn bào tiêu hoá khác [2], [4]

Nguyên tắc điều trị bệnh lỵ amíp là dùng thuốc đặc hiệu, điều trị sớm, điều trị

đủ liều, điều trị triệt để, điều trị kết hợp với kháng sinh diệt khuẩn để loại trừ điềukiện thuận lợi cho amíp lỵ phát triển [4]

Thuốc điều trị: Idoquinol, Paromomycin, Metronidazole [32]

Các thuốc điều trị giun sán với liều dùng thông thường không có tác dụng trêncác đơn bào tiêu hoá và ngược lại Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây của Diaz E.(2003) cho thấy một loại thuốc mới là Nitazoxanide có tác dụng trên 84% các loại đơnbào tiêu hoá và 95% giun sán, ít tác dụng phụ

1.7 ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

và khả năng tồn tại của mỗi loại ký sinh trùng [2], [3], [4]

1.7.1.1 Mầm bệnh của bệnh giun truyền qua đất

Mầm bệnh của bệnh giun truyền qua đất là trứng giun, ảnh hưởng của các yếu

tố ngoại cảnh đến các loại trứng giun thuộc nhóm GTQĐ như sau:

- Trứng giun đũa có sức chịu đựng cao ở ngoại cảnh, trong điều kiện khôngthuận lợi vẫn có thể sống được 1 năm Các thuốc sát trùng, khử trùng thông thườngkhông diệt được trứng [2], [3], [4]

+ Nhiệt độ thích hợp nhất cho trứng giun đũa phát triển là 24 - 25oC, với nhiệt

độ này sau 10 - 15 ngày trứng phát triển thành dạng có ấu trùng bên trong có khả nănglây nhiễm Trứng có thể phát triển ở giới hạn nhiệt độ là 12oC - 36oC Trứng khôngphát triển được nếu nhiệt độ < 12oC, nhiệt độ 60oC trứng chết sau vài giờ, nhiệt độ

+ Độ ẩm: đối với trứng giun tóc sự liên quan giữa độ ẩm và nhiệt độ rất quantrọng Ở độ ẩm tối đa nếu nhiệt độ 200C thì trứng phát triển, nhưng với ẩm độ trên mà

nhiệt độ trên 300C thì trứng hỏng sau 1 tháng [2], [3], [4].

- Trứng giun móc: nhiệt độ thích hợp là 25oC - 30oC, những vùng đất cát, xốp,mùn rác quanh nhà ở… là những nơi thuận lợi cho ấu trùng sống và phát triển

Nguồn bệnh của bệnh lỵ amíp là người lành mang trùng; một ngày một ngườimang lành mang trùng thải ra ngoại cảnh 15 triệu kén [32]

1.7.3 Đường lây truyền

- Đường tiêu hoá qua miệng: hầu hết các mầm bệnh giun sán (giun đũa, giuntóc, sán lá gan ), đơn bào tiêu hoá (amíp, trùng roi thìa, trùng lông ) [2], [3] [4]

- Đường tiêu hoá qua hậu môn: ấu trùng giun kim nở ra từ trứng ở nếp nhănquanh hậu môn sẽ đi ngược lên đại tràng [2], [3], [4]

- Đường da rồi vào máu: giun móc, giun lươn [2], [3] [4]

1.7.4 Đường thải KSTĐR ra môi trường

Các giun sán và đơn bào tiêu hoá thải ra môi trường qua phân [2] [3], [4]

1.7.5 Cơ thể cảm thụ

1.7.5.1 Tuổi

Hầu hết mọi lứa tuổi đều có thể nhiễm các bệnh KSTĐR như nhau Tuy nhiên,

sự khác biệt về tỷ lệ nhiễm giun và đơn bào ở các độ tuổi là do liên quan tới các yếu

tố khác như tập quán ăn uống, sinh hoạt, vệ sinh cá nhân [4]

1.7.5.2 Giới

Nhìn chung không có sự khác biệt về nhiễm giun sán và đơn bào tiêu hoá theogiới [4]

1.7.5.3 Nghề nghiệp

Do đặc điểm bệnh KSTĐR liên quan mật thiết với sinh địa cảnh, tập quán sinhhoạt nên tỷ lệ nhiễm các loại giun tròn đường ruột liên quan rõ rệt đến tính chấtnghề nghiệp rất rõ như tỷ lệ nhiễm giun móc cao ở những người sống ở vùng nôngthôn làm nương rẫy, trồng hoa màu… [2], [3], [4]

1.7.5.4 Cơ địa

Tình trạng cơ địa, thể trạng của mỗi cá thể cũng có ảnh hưởng tới nhiễm KSTnhiều hay ít Bệnh KST có thể liên quan đến các nhóm cơ địa như: trẻ em, người già,người suy giảm miễn dịch…[2], [3], [4]

1.7.5.5 Khả năng miễn dịch

Nhìn chung khả năng tạo miễn dịch trong các bệnh giun sán và đơn bào tiêu hoákhông mạnh mẽ, không chắc chắn [4] Tuy nhiên ngày nay, người ta đã có một số hiểubiết nhất định về miễn dịch bảo vệ cơ thể nhiễm giun sán và lỵ amíp, đây là cơ sở banđầu cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực sản xuất vaccin phòng bệnh KST, ví dụnhư vaccin phòng chống lỵ amíp

1.7.6 Các yếu tố môi trường, tự nhiên, kinh tế, xã hội

1.7.6.1 Môi trường

Môi trường bao quanh vật chủ (đất, nước, hệ động thực vật, không khí ) cóthể là tự nhiên hoặc do con người tạo ra có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển ởngoại cảnh của các mầm bệnh giun sán trước khi xâm nhập vào vật chủ chính, vì vậy

có ảnh hưởng quan trọng đến sự phát sinh, phát triển, mật độ và phân bố của tìnhtrạng nhiễm KST [4]

1.7.6.2 Thời tiết, khí hậu

Do đa số các giun sán ở đường tiêu hoá có những giai đoạn sống và phát triển

ở ngoại cảnh nên chịu tác động rất lớn của thời tiết, khí hậu Khí hậu nhiệt đới, bánnhiệt đới, nóng ẩm, mưa nhiều thì các bệnh giun sán phát triển rất phổ biến [4], [48]

1.7.6.3 Các yếu tố kinh tế - văn hoá - xã hội

Các bệnh KST nói chung và bệnh KSTĐR nói riêng là bệnh xã hội, đặc biệt làbệnh giun sán là bệnh của sự nghèo nàn, phong tục tập quán lạc hậu Nền kinh tế,

trình độ văn hoá, phong tục tập quán, trình độ dân trí, cơ sở hạ tầng, các dịch vụ y tế

có ảnh hưởng quyết định đến sự phát sinh, phát triển và tồn tại của bệnh [4], [10]

1.8 PHÒNG CHỐNG BỆNH KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT

1.8.1 Nguyên tắc chung

- Có kế hoạch lâu dài, trong đó có các kế hoạch ngắn hạn

- Tiến hành trên qui mô rộng lớn Xã hội hoá công tác phòng chống

- Lồng ghép với các hoạt động y tế, sức khoẻ và các hoạt động xã hội khác

1.8.2 Chiến lược phòng chống

- Phát triển kinh tế, xã hội vì bệnh giun sán phụ thuộc chặt chẽ vào các điều kiệnkinh tế xã hội

- Giải quyết các vấn đề vệ sinh môi trường (phân, nước, rác )

- Tuyên truyền, giáo dục sức khoẻ cho cộng đồng

- Tăng cường vệ sinh thực phẩm, vệ sinh ăn uống, đảm bảo an toàn thực phẩm,nước uống

- Điều trị hàng loạt cho các đối tượng có nguy cơ cao

- Huy động mọi người tự giác và thường xuyên tham gia

- Đẩy mạnh nghiên cứu cơ bản và tăng cường trang thiết bị để phát hiện sớmnhững trường hợp bệnh khó, hiếm gặp Nghiên cứu phác đồ điều trị đơn giản, ít tốnkém để điều trị hàng loạt cho cộng đồng

1.9 Tình hình nhiễm KSTĐR ở Việt Nam

Việt Nam do điều kiện tự nhiên thuận lợi; cũng như tập quán sản xuất, sinhhoạt còn nhiều yếu tố thuận lợi cho mầm bệnh KSTĐR phát triển quanh năm nênbệnh giun sán và đơn bào tiêu hoá là những bệnh phổ biến Ước tính khoảng 60% -70% dân số Việt Nam nhiễm ít nhất một loại giun [31], tỷ lệ này có thể cao hơn ở một

số tỉnh thành, ví dụ ở Lào Cai là 96,1% [34] Nhiễm các đơn bào tiêu hoá ít đượcnghiên cứu hơn so với nhiễm giun tròn đường ruột Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn

Đề và Cs (cộng sự) ở tỉnh Hoà Bình thì tỷ lệ nhiễm đơn bào được ghi nhận như sau: lỵ

amíp (Entamoeba histolytica) 2,90%, trùng roi thìa 4,10%, các đơn bào tiêu hoá khác

không gây bệnh 23,80% [10] Nghiên cứu của Lê Thị Tuyết và Cs ở Thái Bình, tỷ lệ

nhiễm lỵ amíp (Entamoeba histolytica) 9,80%, trùng roi thìa (Giardia lamblia) 4,02%

Ở Thừa Thiên Huế (TT - Huế) đã có nhiều nghiên cứu về tỷ lệ nhiễm giun trònđường ruột, đặc biệt là ở độ tuổi học sinh tiểu học, mẫu giáo Theo nghiên cứu củaNguyễn Võ Hinh và Cs, tỷ lệ nhiễm giun tròn đường ruột chung của người dân tỉnh

TT - Huế (2002) là 53,16% [13] Các nghiên cứu ở độ tuổi tiểu học, mẫu giáo ở ThừaThiên Huế cũng cho thấy tỷ lệ nhiễm giun cao: 64,41% ở A Lưới [11], 70,29% ở PhúLộc [26], 55,86% ở Hồng Vân (2003) [11] Tuy vậy chưa có nhiều các nghiên cứu về

tỷ lệ nhiễm các loại sán và đơn bào tiêu hoá, theo nghiên cứu Tôn Nữ Phương Anh và

Cs (2000) ở phường Phú Cát tỷ lệ nhiễm các KSTĐR như sau: tỷ lệ nhiễm chung là70,63%, trong đó nhiễm giun đũa 39,25%, giun tóc 34,70%, giun móc 2,70%, lỵ amíp15,30%, trùng roi thìa 2,26%, sán dây 0,17%, sán lá ruột 1,75% [1]

1.10 Vài nét về địa bàn nghiên cứu:

Vị trí địa lý Xã Phan Sơn, Đông Giang là hai xã thuộc vùng cao của tỉnh Bìnhthuận Hiện hai xã có: 02 trường tiểu học, 02 trường mẫu giáo, người dân sinh sống vàlàm ăn tại đây phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là dân tộc K’Ho, RắcLây chiếm trên 90% dân số toàn xã, người dân ở đây chủ yếu là sống bằng nghề nôngnghiệp như: Làm nương rẫy, trồng lúa, hoa màu, trình độ dân trí còn thấp, nhiều tậpquán còn lạc hậu, còn nhiều thói quen không hợp vệ sinh như: Phóng uế bừa bãi ngoàiruộng, vườn mặc dù mỗi nhà có xây dựng hố xí tự hoại, thói quen ăn hàng rong, thóiquen tiếp xúc trực tiếp với đất, theo báo cáo của y tế tại hai xã thì tỉ lệ hộ sử dụngnước sạch còn thấp, mặc dù công trình nước sạch nông thôn được Nhà nước hổ trợ,các bệnh về tiêu chảy, SDD còn cao Đây là vấn đề sức khỏe mà ngành y tế cần đượcquan tâm

Chương 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu:

2.1.1 Tiêu chuẩn chọn mẫu :

- Học sinh đang học tại trường tiểu học, mầm non có độ tuổi từ 3-10 tuổi của 4trường tiểu học, mầm non, mẫu giáo tại hai xã Phan Sơn, Đông Giang huyện BắcBình và Hàm Thuận bắc tỉnh Bình Thuận niên học 2014-2015

- Mẫu phân lấy đúng quy cách

- Trẻ đã uống thuốc tẩy giun trên 03 tháng tính đến ngày lấy mẫu

2.1.2 Tiêu chuẩn loại trừ:

Các tiêu chuẩn không nằm trong các tiêu chuẩn trên sẽ bị loại trừ

Trẻ đang mắc các bệnh cấp tính

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu:

2.2.1 Thời gian nghiên cứu:

Bắt đầu từ tháng 10/2014 và kết thúc vào tháng 10/2015

2.2.2 Địa điểm nghiên cứu:

- Tại 4 trường tiểu học, mầm nom mẫu giáo của 2 xã Phan Sơn và Đông Giangthuộc huyện Bắc Bình và Hàm thuận Bắc tỉnh Bình Thuận năm học 2014-2015

2.3 Thiết kế nghiên cứu:

Nghiên cứu cắt ngang mô tả

2.4 Phương pháp chọn mẫu:

2.4.1 Cỡ mẫu:

Được tính theo công thức

Trong đó:

 n: Số học sinh tối thiểu cần để nghiên cứu

 Z: tương ứng với mức tin cậy 95% có Z = 1,96;

 p: dự đoán tỷ lệ nhiễm giun trong quần thể nghiên cứu: p = 15%

2

2

) 2 / 1 (

d

q p

n    

 d: sai số chọn: chấp nhận sai số 5%;

Thay vào công thức ta có cở mẫu là 196 học sinh Để tăng tính chính xác,chúng tôi nhân 2 lần cở mẫu trên, cở mẫu thiểu cho nghiên cứu là 396 học sinh đượclàm tròn là 400 mẫu

2.4.2 Cách chọn mẫu:

Chọn tất cả học sinh tiểu học, mẫu giáo ở độ tuổi từ 3 – 10 tuổi đang học của 4trường tiểu học, mẫu giáo tại hai xã phan Sơn và Đông Giang thuộc huyện Bắc Bình

và Hàm Thuận Bắc tỉnh Bình Thuận năm học 2014-2015

2.5 Nội dung nghiên cứu

2.5.1 Các chỉ số đáng giá

- Tỷ lệ nhiễm giun chung theo từng độ tuổi, giới của từng trường

- Tỷ lệ trẻ nhiễm giun tại 4 trường trước tẩy giun

- Tỷ lệ trẻ nhiễm giun sau tẩy giun 12 tháng

2.5.2 Các yếu tố liên quan đến nhiễm giun tròn đường ruột

2.5.2.1 Các đặc trưng về cá nhân

- Tuổi

- Giới

2.5.2.2 Các yếu tố môi trường

- Nghề nghiệp của gia đình: làm ruộng, nương rẫy, cán bộ công nhân viênchức, các nghề khác

- Mức học vấn bố mẹ: được chúng tôi đánh giá là mức học vấn cao nhất của bốhoặc mẹ, chia làm 2 mức: học vấn từ tiểu học trở xuống và học vấn trung học cơ sởtrở lên

- Vấn đề sử dụng nguồn nước uống, nước sinh hoạt

+ Nguồn nước sử dụng: nước sạch (nước máy, nước giếng), nước không sạch(nước sông, ao, hồ…)

+ Có sẵn nước sạch thuận tiện để dùng khi cần thiết (rửa tay, các hoạt động vệsinh và sinh hoạt khác)

+ Tập quán sản xuất nông nghiệp: sử dụng phân gia súc, đi chân đất

2.5.2.3 Hiểu biết, hành vi nguy cơ liên quan bệnh ký sinh trùng đường ruột

- Hiểu biết

+ Đường lây: ăn uống không hợp vệ sinh, đường da (đi chân đất)

+ Tác hại: gầy yếu, suy nhược, đau bụng, rối loạn tiêu hoá, đi cầu ra máu, thiếumáu, chậm phát triển, bệnh cấp cứu: giun chui ống mật, tắc ruột

+ Thời gian tẩy giun định kỳ

+ Phòng bệnh: ăn uống hợp vệ sinh, không đi chân đất, giữ gìn vệ sinh thânthể, tẩy giun định kỳ

+ Sự hiểu biết về bệnh KSTĐR của các đối tượng nghiên cứu được chia thành

2 mức:

 Hiểu biết tốt: hiểu biết được hai đường lây, biết được từ hai táchại trở lên của bệnh, biết được thời gian tẩy giun định kỳ, biết được các biện phápphòng bệnh

 Hiểu biết chưa tốt

- Hành vi

+ Các thói quen ăn uống

 Ăn rau sống: được chúng tôi chia ra các mức như sau: thườngxuyên (từ 5 lần trở lên/ tuần), thỉnh thoảng ăn (từ 1 - 4 lần/tuần), không ăn rau sống

 Ăn quà vặt: chia ra 2 mức: có và không ăn

 Uống nước lã: được chúng tôi chia ra các mức như sau:thường xuyên uống (ngày nào cũng có uống ít nhất 1 lần), thỉnh thoảng uống,không uống

+ Rửa tay trước khi ăn và sau khi đi cầu: được chúng tôi chia ra các mức sau:

thường xuyên rửa tay (luôn luôn rửa tay trước khi ăn và sau khi đi cầu), thỉnh thoảngmới rửa, không rửa tay.

+ Đi chân đất: được chúng tôi chia ra các mức: thường xuyên đi chân đất (trêncác nền đất như: ruộng, vườn, sân, đường sá…ít nhất một lần trong ngày), thỉnhthoảng mới đi chân đất, không đi chân đất

+ Tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần

+ Hành vi của các đối tượng nghiên cứu được xem xét riêng rẽ và tổng hợp đểđánh giá các hành vi nguy cơ của bệnh KSTĐR chung, bệnh giun truyền qua đất,bệnh lỵ amíp là:

 Hành vi nguy cơ của bệnh KSTĐR chung: ăn rau sống, quà vặt, uốngnước lã, không rửa tay trước khi ăn và sau khi đi cầu

 Hành vi nguy cơ của bệnh giun truyền qua đất: ăn rau sống, quàvặt, uống nước lã, đi chân đất, không rửa tay trước khi ăn và sau khi đi cầu, không tẩygiun định kỳ 6 tháng/lần

 Hành vi nguy cơ của bệnh lỵ amíp: ăn rau sống, quà vặt, uốngnước lã, không rửa tay trước khi ăn và sau khi đi cầu

2.6 Các kỹ thuận thu thập thông tin.

2.6.1 Thu thập thông tin

- Tuổi

- Giới

- Lấy danh sách học sinh được quản lý của trường tiểu học, mầm non và mẫugiáo Phan Sơn và Đông Giang

2.6.2 Kỹ thuật thu thập số liệu.

Dùng phương pháp xét nghiệm Kato để làm xét nghiệm tìm trứng giun

( giun đũa, giun tóc, giun móc, giun kim)

Ghi nhận kết quả:

- Dương tính: Khi phát hiện trứng giun trên lam kính

- Âm tính: Khi không phát hiện trứng giun trên lam kính