B GIÁO D C VÀ ÀO T O
TR NG I H C C N TH
LÊ TH THANH TH Y
NH A BU NG HOA D A N C (Nypa fruticans
Wurmb.) T I M T S VÙNG SINH THÁI
Trang 2Công trình đ c hoàn thành t i: Khoa Nông Nghi p & SH D – Tr ng
Có th tìm hi u lu n án t i th vi n:
- Trung tâm h c li u-Tr ng i h c C n Th
- Th vi n qu c gia Vi t Nam
Trang 3CH NG 1
GI I THI U 1.1 Tính c p thi t
Cây d a n c (Nypa fruticans Wurmb.) là lo i cây có nhi u giá tr s
d ng và đ c s d ng cho nhi u m c đích khác nhau Lá, b lá có th ph c
v cho xây d ng; qu có th dùng làm th c ph m; nh a trích t nh a bu ng hoa đ c dùng đ ch bi n đ ng, gi m, r u và c n sinh h c (Faparusi, 1986) Nh a bu ng hoa d a n c có hàm l ng đ ng r t cao 16,4% w/ v, trong khi mía ch kho ng 12% w/ v N u đ c qu n lý t t n ng su t đ ng
t cây d a n c có th đ t t 15-20 t n/ ha so v i cây mía ch đ t t 5-15
t n/ ha/ n m (Van Die, 1974) Trong d án tr ng m i 5 tri u ha r ng (ch ng trình 661) c a chính ph thì d a n c đ ng hàng th hai trong 10
lo i cây đ c ch n đ tr ng r ng phòng h ch n sóng, b o v môi r ng
ng p n c (Nguy n Ng c Bình, 2004) Cùng v i b i c nh bi n đ i khí h u toàn c u, m c n c BSCL có th dâng cao, nguy c xâm nh p m n càng lan r ng thì vi c khai thác ti m n ng th c ph m t cây d a n c là cây có th sinh tr ng t t trong môi tr ng n c l và môi tr ng n c không quá m n Das and Siddiqi (1985, trích d n b i Siddiqi, 1995) là v n
đ r t c n thi t
Khi nghiên c u s bi n đ i c a nh a bu ng hoa th t n t sau khi thu
ho ch, Nguy n Minh Th y và ctv (2006) nh n th y nh a r t mau m t giá
tr trong khi thu ho ch n u không có bi n pháp b o qu n thích h p Tuy d a
n c và th t n t là cây cùng h Cau D a, nh ng th t n t là cây tr ng c n
và cách tác đ ng cho cây ti t nh a c ng đ n gi n h n so v i d a n c là cây tr ng mé sông hay bãi b i và k thu t s n xu t nh a đòi h i ph i tác
đ ng nhi u giai đo n khá ph c t p Do đó, đ có th thu đ c nh a bu ng hoa c a cây d a n c ph i nghiên c u t đ c đi m s n xu t bu ng hoa c a cây, k thu t tác đ ng c h c cho bu ng hoa ti t nh a và k thu t x lý khi thu ho ch nh m ng n c n quá trình lên men c a nh a bu ng hoa là m t yêu
c u r t c n thi t
1.2 M c tiêu nghiên c u
M c tiêu c a nghiên c u là kh o sát đ c đi m sinh h c v s ra hoa
c a cây d a n c, k thu t tác đ ng c h c đ kích thích cho bu ng hoa ti t
nh a và xác đ nh ch t b o qu n nh a bu ng hoa đ h n ch quá trình lên men
1.3 N i dung nghiên c u
N i dung 1: i u tra v hi n tr ng canh tác và hi u qu kinh t c a cây d a
n c
Trang 4N i dung 2: Kh o sát đ c đi m ra hoa, mùa v ra hoa và s phát tri n trái
d a n c
N i dung 3: Xác đ nh k thu t kích thích c h c cho cây d a n c s n xu t
nh a bu ng hoa
- Xác đ nh đ tu i bu ng hoa thích h p khi tác đ ng thu nh a bu ng hoa
- Xác đ nh chu k và th i gian tác đ ng thích h p kích thích cho bu ng hoa
ti t nh a đ t n ng su t và ch t l ng cao
N i dung 4: K thu t x lý khi thu ho ch nh a bu ng hoa d a n c
- Xác đ nh s bi n đ i v thành ph n sinh hóa và vi sinh c a nh a bu ng hoa trong khi thu ho ch đ có bi n pháp b o qu n thích h p không nh
h ng đ n n ng su t và ch t l ng nh a bu ng hoa
- Xác đ nh n ng đ CaO và Na2S2O5 có hi u qu kéo dài th i gian b o qu n
nh a bu ng hoa d a n c khi thu ho ch
m n luôn nh h n vùng n c ng t và n c l
xu t đ c quy trình tác đ ng cho cây d a n c ti t nh a (Quy t
đ nh ch p nh n đ n h p l c a C c tr ng C c s h u trí tu c p cho sáng
ch “Quy trình s n xu t m t t cu ng bu ng hoa d a n c”, s : 77672/Q SHTT ngày 23/12/2014) và xác đ nh ch t b o qu n nh a bu ng hoa trong quá trình thu ho ch M t s đi m m i c a lu n án so v i tiêu chu n trong
c ng nh không gây t n th ng v m t th l c Nh a bu ng hoa đã b h ng
và m t hoàn toàn giá tr c m quan v hình thái, mùi v và màu s c sau 7 gi
Trang 5t khi ch y ra kh i cu ng kéo dài th i gian b o qu n đ n 15 gi thì dùng Na2S2O5 (n ng đ 1,6 ho c 1,8 g/ L)
a đi m thí nghi m: N i dung m t đ c th c hi n huy n Càng Long,
tnh Trà Vinh N i dung hai và ba đ c th c hi n trên cây d a n c ba vùng n c m n (xã Trung Bình, huy n Tr n , t nh Sóc Tr ng), n c l (xã Nh Long và Nh Long Phú, huy n Càng Long, t nh Trà Vinh) và n c
ng t (xã Long c và th tr n i Ngãi, huy n Long Phú, t nh Sóc Tr ng)
và Nh Long Phú c a huy n Càng Long, t nh Trà Vinh ti n hành th c hi n
ph ng v n tr c ti p theo phi u đi u tra đ c so n s n (ph l c D)
Trang 6N i dung 2: Kh o sát s ra hoa, mùa v ra hoa và s phát tri n trái
d a n c (Nypa fruticans Wurmb.) t i m t s vùng sinh thái đ ng
b ng sông C u Long
- Cách th c hi n: Thí nghi m đ c ti n hành b ng cách kh o sát đ c tính
sinh h c s ra hoa c a d a n c trong th i gian 12 tháng, kh o sát cây >5
n m tu i M i vùng kh o sát 40 bu ng hoa (10 bu ng hoa theo dõi s phát tri n, 30 bu ng dùng đ thu m u kh o sát s phát tri n c a bu ng hoa và trái), 50 b i d a n c (xác đ nh mùa v ra hoa) và 10 tàu lá m i đ c hình thành kho ng 30 cm (xác đ nh s phát tri n c a tàu lá)
N i dung 3: K thu t kích thích cho d a n c s n xu t nh a bu ng
hoa
Thí nghi m 2.1: nh h ng c a th i đi m tác đ ng kích thích đ n n ng
su t và ch t l ng nh a bu ng hoa d a n c (Nypa fruticans Wurmb.) t i
m t s vùng sinh thái đ ng b ng sông C u Long
- Cách th c hi n: Thí nghi m đ c b trí theo th th c hoàn toàn ng u
nhiên v i 5 nghi m th c là 5 đ tu i bu ng hoa khi b t đ u tác đ ng cho
bu ng hoa ti t nh a bu ng hoa kho ng: 1,5; 3,0; 4,5; 6,0 tháng sau khi hoa
Thí nghi m 2.2: nh h ng c a chu k và th i gian tác đ ng lên n ng su t
và ch t l ng nh a bu ng hoa d a n c (Nypa fruticans Wurmb.) t i m t
s vùng sinh thái đ ng b ng sông C u Long
- Cách th c hi n: Thí nghi m hai nhân t đ c b trí theo th th c hoàn
toàn ng u nhiên hai nhân t bao g m:
Nhân t A: Chu k tác đ ng cho bu ng hoa ti t nh a (4): Tác đ ng 1; 2; 3
t k t qu c a thí nghi m 2.1
Trang 7N i dung 4: K thu t x lý khi thu ho ch nh a bu ng hoa d a n c Thí nghi m 3.1: Kh o sát s bi n đ i c a nh a bu ng hoa d a n c khi
thu ho ch
- Cách th c hi n: Nh a bu ng hoa d a n c đ c thu th p t i các kho ng
th i gian khác nhau t các cu ng bu ng hoa đã đ c r a s ch b ng n c
c t và làm m i v t c t (d ng c c t đ c sát trùng b ng c n tuy t đ i), dùng bao PE bu c vào cu ng bu ng hoa đ cho nh a bu ng hoa ch y vào M u
nh a bu ng hoa đ c thu t i các th i đi m 1, 4, 7, 10, 13, 19 và 25 gi sau khi ch y ra kh i cu ng bu ng hoa M u sau khi thu th p ti n hành phân tích các ch tiêu sinh hóa, vi sinh và đánh giá c m quan M i th i đi m đ c l p
l i ba l n
Thí nghi m 3.2: nh h ng c a n ng đ CaO lên th i gian b o qu n nh a
bu ng hoa d a n c (Nypa fruticans Wurmb.) khi thu ho ch
- Cách th c hi n: Thí nghi m đ c b trí theo th th c hoàn toàn ng u
nhiên g m 5 nghi m th c, 4 l n l p l i, m i l p l i t ng ng v i 1 L nh a
bu ng hoa (cu ng bu ng hoa d a n c đ c r a s ch v i n c và làm m i
v t c t, dùng bao PE bu c vào cu ng bu ng hoa đ cho nh a bu ng hoa
ch y vào Nh a bu ng hoa đ c thu t i th i đi m 3 gi sau khi ch y ra kh i
cu ng bu ng hoa) Nghi m th c c a thí nghi m là n ng đ CaO x lý bao
g m 0; 0,5; 1,5 và 2 g/ L nh a bu ng hoa Thí nghi m đ c th c hi n trên
nh a bu ng hoa d a n c vùng n c m n
Thí nghi m 3.3: nh h ng c a n ng đ Na 2 S 2 O 5 lên th i gian b o qu n
nh a bu ng hoa bu ng hoa d a n c (Nypa fruticans Wurmb.) khi thu
ho ch
- Cách th c hi n: Thí nghi m đ c b trí theo th th c hoàn toàn ng u
nhiên g m 6 nghi m th c, 4 l n l p l i, m i l p l i 1 L nh a bu ng hoa (cách thu nh a bu ng hoa t ng t thí nghi m 3.2) Nghi m th c c a thí nghi m là n ng đ Na2S2O5 x lý bao g m 0; 1,0; 1,2; 1,4; 1,6 và 1,8 g/ L
nh a bu ng hoa Thí nghi m đ c th c hi n trên nh a bu ng hoa d a n c
c a vùng n c m n
3.2.2 Ph ng pháp phân tích
* Ph ng pháp tác đ ng thu nh a bu ng hoa (mô t tóm t t)
Ph ng pháp tác đ ng thu nh a bu ng hoa đã xin b ng sáng ch và có đ c
Quy t đ nh ch p nh n đ n h p l c a C c tr ng C c s h u trí tu c p cho sáng ch “Quy trình s n xu t m t t cu ng bu ng hoa d a n c”, s : 77672/Q -SHTT ngày 23/12/2014 (Ph l c E)
Chu n b tác đ ng: Tr c khi th c hi n ph ng pháp tác đ ng ph i làm v
sinh bu ng hoa, dùng dao c t b l p mo bên ngoài bao cu ng bu ng hoa t
Trang 8c a Paivoke (1985) có thay đ i m t s đi m: Cu ng bu ng hoa sau khi đã
đ c làm s ch, dùng tay u n cong cu ng bu ng hoa 12 l n theo cùng m t
h ng, ti p theo dùng chày g đã qu n v i v d c theo chi u dài c a cu ng
bu ng hoa c hai m t theo hai h ng lên xu ng t ng c ng 64 l n L c tác
đ ng lúc này vào kho ng 3-4 (kg/ f/ cm2
) Ti p theo dùng chày g đánh 4
l n vào g c cu ng bu ng hoa cùng m t v trí Tu i bu ng hoa, t n su t và
th i gian tác đ ng đ c th c hi n theo t ng thí nghi m
Thu nh a bu ng hoa: Bu ng hoa sau khi tác đ ng đúng th i gian theo
t ng thí nghi m thì ti n hành c t b bu ng hoa xu ng, nh a bu ng hoa s
ch y ra t ph n đ nh c a cu ng bu ng hoa M i l n thu nh a ph i làm m i
v t c t b ng cách dùng dao c t b m t l p ph n đ nh c a cu ng bu ng hoa kho ng 1-2 mm, đ kích thích cho dòng nh a ti p t c ch y ra
* Quan sát c u trúc gi i ph u cu ng bu ng hoa d a n c: Cu ng bu ng
hoa d a n c đ c nhu m theo ph ng pháp nhu m son phèn l c Iôt (Hà
Th L Ánh, 2000)
* M t s vi sinh v t: Xác đ nh t ng s vi sinh v t trong nh a bu ng hoa
b ng ph ng pháp đ m khu n l c (k thu t h p đ ) (Tr n Linh Th c, 2005)
* * Hàm l ng đ ng kh , đ ng t ng s và đ ng sucrose đ c phân tích theo ph ng pháp c a Lane-Eynon (Nguy n Th Thu Th y và Nguy n
Công Hà, 2009)
* ánh giá c m quan: Thang đánh giá c m quan nh a bu ng hoa d a n c
đ c thi t l p d a trên thang đánh giá n c th t n t c a Ngô Th H ng Th
(1989; trích d n b i H Huy Ti n, 2010)
3.2.3 Ph ng pháp phân tích s li u
Các s li u trong thí nghi m đ c x lý b ng ch ng trình SPSS Phân tích
ph ng sai (ANOVA) đ phát hi n s khác bi t gi a các nghi m th c, so sánh các giá tr trung bình b ng phép th Duncan m c ý ngh a 5% M i liên h gi a các y u t đ c phát hi n qua phân tích t ng quan và h i quy
S t ng tr ng c a hoa và trái đ c tính d a theo ph ng trình t ng tr ng
c a Robertson (1908)
Trang 9CH NG 4
K T QU VÀ TH O LU N 4.1 Hi n tr ng canh tác và hi u qu kinh t c a cây d a n c
4.1.1.2 Lý do tr ng d a n c c a nông h
Hi n t i cây d a n c không cho hi u qu kinh t nh nh ng cây
tr ng khác nh ng nó d n có th t n t i cho đ n nay, theo các nông h là do nhi u nguyên nhân k t h p (B ng 4.1) H u h t các nông h đ c đi u tra
đ u cho r ng đ t đai đây r t thích h p cho cây d a n c sinh tr ng, phát tri n (100%) và cây d a n c giúp ch ng s t l đ t (95%)
B ng 4.1: Lý do tr ng d a n c c a nông h huy n Càng Long, t nh Trà Vinh
4.1.5 Doanh thu và l i nhu n t vi c tr ng d a n c
T ng doanh thu c a các nông h tr ng d a n c t i huy n Càng Long tnh Trà Vinh (Hình 4.3) cho th y, s n l ng tàu lá đ ng là 1.227,5 tàu lá và lá ch m là 1.740 t m lá / 1.000m2
, giá bán bình quân là 1.587,5
đ ng/ tàu lá đ ng và 3.304,9 đ ng/ t m lá ch m, doanh thu trung bình mà các h trong m t n m trên 1.000 m2
d a n c là 1.948.656 đ ng và 5.750.437 đ ng Nhìn chung, theo cách th c khai thác cây d a n c t x a
đ n nay (bán lá) c a các nông h tr ng d a n c BSCL nói chung và
Trang 10huy n Càng Long t nh Trà Vinh nói riêng thì v i di n tích 1.000 m2
Qua kh o sát đ m n c a n c ba đi m có s khác nhau và bi n
đ ng qua các tháng trong n m (Hình 4.4) i m thí nghi m thu c huy n
Tr n có đ m n cao nh t và đ m n luôn duy trì m c cao vào các tháng trong n m so v i hai đi m còn l i T i Tr n , đ m n trong n c
đ t giá tr cao nh t vào tháng Ba (20,82±0,27‰) đi m thí nghi m thu c huy n Long Phú, đ m n trong n c h u nh luôn n đ nh và giá tr đ m n
r t th p, không v t quá 0,1‰ các tháng trong n m T i đi m thí nghi m Càng Long, đ m n trong n c có s thay đ i qua các tháng, vào các tháng mùa khô đ m n trong n c có s gia t ng, đ c bi t vào tháng hai là tháng
có đ m n cao nh t 1,33±0,08‰ Theo t ch c y t th gi i (WHO), đ
m n cho phép trong n c u ng n m ng ng 0,25‰ Nh v y, d a vào đ
m n có th phân ra ba đi m thí nghi m này là ba vùng n c: Tr n là vùng n c m n; Long Phú là vùng n c ng t và Càng Long là vùng n c
l
Trang 11m a thì cây r t ít ra hoa
Hình 4.5: Mùa v ra hoa c a cây d a n c ba vùng n c m n (huy n Tr n , t nh Sóc
Tr ng), n c l (huy n Càng Long, t nh Trà Vinh) và n c ng t (huy n Long Phú,
Trang 124.2.3 c tính bu ng hoa
4.2.3.1 Chu vi bu ng hoa theo chi u cao và chi u r ng
Chu vi bu ng hoa theo chi u cao và chi u r ng t khi bu ng hoa m i
n cho đ n giai đo n b y tháng sau khi hoa n ba vùng đ u có s khác
bi t th ng kê m c ý ngha 5% t i t ng th i đi m quan sát (Hình 4.6a và 4.7a) Bu ng hoa vùng n c l và n c ng t khác bi t không ý ngh a và
c hai cùng khác bi t có ý ngha v i bu ng hoa vùng n c m n
Hình 4.6: S phát tri n (a) và t c đ t ng tr ng (b) c a chu vi bu ng hoa theo chi u cao
ba vùng n c m n (huy n Tr n , t nh Sóc Tr ng), n c l (huy n Càng Long, t nh Trà Vinh) và n c ng t (huy n Long Phú, t nh Sóc Tr ng) x tính toán theo ph ng trình t ng
tr ng c a Robertson (1908) v i Y=0,34x (89,28-x) (n c m n), Y=0,33x (102,08-x (n c l ),
Y=0,32x (102,36-x ) (n c ng t)
Hình 4.7: S phát tri n (a) và t c đ t ng tr ng (b) c a chu vi bu ng hoa theo chi u r ng
ba vùng n c m n (huy n Tr n , t nh Sóc Tr ng), n c l (huy n Càng Long, t nh Trà Vinh) và n c ng t (huy n Long Phú, t nh Sóc Tr ng) x tính toán theo ph ng trình t ng
tr ng c a Robertson (1908) v i Y=0,32x (90,13-x) (n c m n), Y=0,31x (101,85-x ) (n c l ),
Y=0,31x (101,87-x ) (n c ng t)
D a vào ph ng trình t ng tr ng c a Robertson (1908) thì chu vi bu ng hoa theo chi u cao và chi u r ng đ t t i đa là 89,9±8,2 cm và 90,1±11,3 cm (n c m n); 102,1±10,6 cm và 101,9±13,3 cm (n c l ); 102,4±9,3 cm và 101,8±12,8 cm (n c ng t) Chu vi bu ng hoa theo chi u cao và chi u r ng gia t ng t khi hoa n và đ t t c đ t ng tr ng c c đ i t i th i đi m 3,10 tháng và 3,07 tháng (n c m n); 3,08 tháng và 3,03 tháng (n c l ); 3,06 tháng và 3,05 tháng (n c ng t) (Hình 4.6b và 4.7b) Nh v y, chu vi
Trang 13bu ng hoa theo chi u cao và chi u r ng ba vùng là khác nhau: l n nh t vùng n c l và th p nh t là vùng n c m n
Hình 4.8: S phát tri n c a bu ng hoa d a n c vùng n c ng t
4.2.6 Chi u cao lá
T i th i đi m v a tách ra kh i lá m cho đ n 8 tháng sau khi lá tách
ra kh i lá m thì chi u cao lá gi a ba vùng có s khác bi t m c ý ngha 5% qua phân tích th ng kê (Hình 4.17) Chi u cao lá d a n c vùng n c
l và n c ng t khác bi t không ý ngh a, nh ng c hai l i khác bi t có ý ngha so v i vùng n c m n qua các tháng kh o sát Th c hi n vi c tính toán theo ph ng trình t ng tr ng c a Robertson (1908), chi u cao lá đ t
t i đa là 713,9±75,2 cm (n c m n); 841,5±88,1 cm (n c l ) và 796,8±84,4 cm (n c ng t) Chi u cao lá đ t t c đ t ng tr ng c c đ i t i
th i đi m 3,76 tháng (n c m n); 3,73 tháng (n c l ) và 3,66 tháng (n c
ng t) T th i đi m này tr đi thì t c đ gia t ng v chi u cao c a lá ch m
l i cho đ n khi lá đ t chi u cao t i đa Th i gian lá đ t t c đ t i đa c ba vùng n m trong kho ng t 3,5-4 tháng sau khi tách ra kh i lá m Lá d a
n c c n th i gian kho ng sáu tháng đ có th đ t chi u cao t i đa
Hình 4.17: S phát tri n (a) và t c đ t ng tr ng (b) c a chi u cao lá d a n c ba vùng
n c m n (huy n Tr n , t nh Sóc Tr ng), n c l (huy n Càng Long, t nh Trà Vinh) và
n c ng t (huy n Long Phú, t nh Sóc Tr ng) x tính toán theo ph ng trình t ng tr ng c a
Robertson (1908) v i Y=0,27x (713,92-x) (n c m n), Y=0,27x (841,51-x ) (n c l ),
