NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH LÝ SINH DỤC VÀ THỂ LỰC CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN Ở HUYỆN SÓC SƠN, HÀ NỘI

Sóc Sơn là mộthuyện ngoại thành, nằm ở phía Bắc của Thủ đô Hà Nội, có sân bay quốc tế Nội Bài, có nhiều khu du lịch đã và đang trên đà đô thị hóa rất mạnh cho nên trong những nămgần đây,

TRẦN THỊ KIM TUYẾN

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH LÝ SINH DỤC VÀ THỂ LỰC CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN Ở HUYỆN SÓC SƠN, HÀ NỘI

Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm

Mã số: 60 42 01 14

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trần Thị Loan

Hà Nội, 2015

Trong quá trình thực hiện đề tài, em đã nhận được sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình về mọi mặt của PGS TS Trần Thị Loan Em vô cùng biết ơn và chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu của cô!

Em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong bộ môn Sinh lý người và động vật, khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo cùng toàn thể các em học sinh Trường Trung học cơ sở Thị Trấn Sóc Sơn, Trường Trung học phổ thông Đa Phúc và các em lứa tuổi vị thành niên ở huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội Tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè đồng nghiệp và những người thân trong gia đình đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này.

Hà Nội, ngày 20 tháng 11 năm 2015

Tác giả

Trần Thị Kim Tuyến

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu trong luận văn này là của riêng tôi và chưa được công bố trong bất kì công trình khoa học nào khác.

Hà Nội, ngày 20 tháng 11 năm 2015

Tác giả

Trần Thị Kim Tuyến

MỞ ĐẦU 10

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4.1 Phạm vi nghiên cứu 3

4.2 Đối tượng nghiên cứu 3

5 Những đóng góp mới của đề tài 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

6.1 Phương pháp nghiên cứu các đặc điểm sinh lý sinh dục 3

6.2 Phương pháp nghiên cứu các chỉ số thể lực 3

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 4

1.1 Đặc điểm sinh lý sinh dục của trẻ em …4

1.2 Đặc điểm về thể lực của trẻ em 7

1.2.1 Đặc điểm hình thái của trẻ em 7

1.2.2 Đặc điểm về thể lực và thể trạng của trẻ em 9

1.3 Đặc điểm sinh lý của hệ hô hấp và tuần hoàn của trẻ em 13

1.3.1 Đặc điểm tần số thở của trẻ em 13

1.3.2 Đặc điểm tần số tim của trẻ em 14

1.3.3 Đặc điểm huyết áp của trẻ em 15

CHƯƠNG II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18

2.1 Đối tượng nghiên cứu 18

2.2 Phương pháp nghiên cứu 18

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu các đặc điểm sinh lý sinh dục 18

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu các chỉ số thể lực 19

2.2.3 Phương pháp xử lý số liệu 22

3.1.2 Thời gian chu kì kinh nguyệt của trẻ vị thành niên 26

3.1.3 Số ngày hành kinh, mức độ tuần hoàn của chu kỳ kinh của trẻ vị thành niên 27

3.2 Một số đặc điểm hình thái của trẻ vị thành niên 28

3.2.1 Chiều cao của trẻ vị thành niên 28

3.2.2 Khối lượng cơ thể của trẻ vị thành niên 31

3.2.3 Vòng ngực trung bình của trẻ vị thành niên 35

3.2.4 Vòng bụng của trẻ vị thành niên 38

3.2.5 Vòng mông của trẻ vị thành niên 41

3.2.6 Vòng cánh tay của trẻ vị thành niên 43

3.3 Đặc điểm thể lực và thể trạng của trẻ vị thành niên 46

3.3.1 Chỉ số pignet của trẻ vị thành niên 46

3.3.2 Thể lực của trẻ vị thành niên 47

3.3.3 Thể trạng của trẻ vị thành niên 50

3.4 Đặc điểm sinh lý của hệ hô hấp và tuần hoàn của trẻ vị thành niên .55

3.4.1 Tần số thở của trẻ vị thành niên 55

3.4.2 So sánh tần số thở của trẻ vị thành niên đã và chưa dậy thì 56

3.4.3 Tần số tim của trẻ vị thành niên 57

3.4.4 Huyết áp của trẻ vị thành niên 60

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 65

KẾT LUẬN 65

KIẾN NGHỊ 66

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67

PHỤ LỤC 73

BMI Body mass index (Chỉ số khối cơ thể)

CDC US Centers for Disease Control and Prevention (Trung tâm

kiểm soát và phòng ngừa bệnh của Mỹ)

Bảng 3.3 Thời gian chu kì kinh nguyệt của trẻ vị thành niên 27

Bảng 3.4 Số ngày hành kinh của trẻ vị thành niên nữ 28

Bảng 3.5 Chiều cao của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 28

Bảng 3.6 Chiều cao của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 31

Bảng 3.7 Khối lượng cơ thể của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 33

Bảng 3.8 Khối lượng cơ thể của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì

34 Bảng 3.9 Vòng ngực của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 35

Bảng 3.10 Vòng ngực của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 37

Bảng 3.11 Vòng bụng của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 38

Bảng 3.12 Vòng bụng của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 40

Bảng 3.13 Vòng mông của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 41

Bảng 3.14 Vòng mông của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 42 Bảng 3.15 Vòng cánh tay của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 43

Bảng 3.16 Vòng cánh tay của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 45 Bảng 3.17 Chỉ số pignet của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 46

Bảng 3.18 Tỉ lệ trẻ vị thành niên theo thể lực 47

Bảng 3.19 Phân loại thể lực của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 49

Bảng 3.20 Chỉ số BMI của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 50

Bảng 3.21 Tỉ lệ trẻ vị thành niên theo thể trạng và giới tính 52

Bảng 3.22 Tỉ lệ trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì theo thể trạng

54 Bảng 3.23 Tần số thở của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 56

Bảng 3.24 Tần số thở của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 57

Bảng 3.25 Tần số tim của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 58

Bảng 3.26 Tần số tim của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 59

Bảng 3.27 Huyết áp tối đa của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 60

Bảng 3.28 Huyết áp tối thiểu của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính 61

Bảng 3.29 Huyết áp tối đa của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì 63 Bảng 3.30 Huyết áp tối thiểu của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì

63

Hình 3.1 Biểu đồ biểu diễn tỉ lệ trẻ vị thành niên đã dậy thì theo tuổi 26Hình 3.2 Biểu đồ biểu diễn chiều cao của trẻ vị thành niên theo tuổi và

Hình 3.5 Biểu đồ biểu diễn khối lượng cơ thể của trẻ vị thành niên 11 - 13

tuổi đã và chưa dậy thì

34

Hình 3.6 Đồ thị biểu diễn vòng ngực trung bình của trẻ vị thành niên theo

tuổi và giới tính

36

Hình 3.7 Biểu đồ biểu diễn vòng ngực trung bình của trẻ vị thành niên 11

-13 tuổi đã và chưa dậy thì

thể trạng Hình 3.21 Biểu đồ biểu diễn tỉ lệ nữ 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì theo thể

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay ở nước ta, nền kinh tế, văn hoá, chính trị, khoa học, kỹ thuật đã vàđang phát triển nhằm tiến tới công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Vì vậy, việcnâng cao thể chất cho mỗi con người Việt Nam là vấn đề cực kỳ cấp thiết và là sựnghiệp của toàn Đảng, toàn dân.Trong quá trình phát triển cá thể của con người,giai đoạn vị thành niên đặc biệt quan trọng vì đây là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ emthành người lớn Trong giai đoạn này, quá trình sinh trưởng và phát triển của các

em diễn ra rất mạnh Mốc quan trọng đánh dấu sự trưởng thành trong giai đoạn này

là tuổi dậy thì Chăm sóc sức khỏe tuổi vị thành niên là chăm sóc cho thế hệ tươnglai, sao cho thế hệ trẻ của đất nước phát triển lành mạnh toàn diện về cả ba mặt: thểchất, trí tuệ và khả năng hòa nhập vào xã hội

Theo kết quả điều tra của các cơ quan chức năng, mặc dù thể lực và tầm vócngười Việt Nam đã có được bước phát triển khá trong những năm gần đây, nhưng

so với các tiêu chuẩn chung của quốc tế thì vẫn còn khiêm tốn, thua kém nhiềunước ngay trong khu vực như Thái Lan, Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản TrungQuốc So với chuẩn quốc tế, nam thanh niên Việt Nam kém 13,1cm (163,7cm sovới 176,8cm), nữ thanh niên kém 10,7cm (153cm so với chuẩn quốc tế là 163,7cm)(theo [31]) Tố chất thể lực của thanh niên Việt Nam cũng bị xếp vào loại kém(thậm chí rất kém nếu so với chuẩn quốc tế hay Nhật Bản) (theo [37]) Lứa tuổi vịthành niên là lứa tuổi có những thay đổi đột ngột, nhanh chóng về hình dáng và tâmsinh lý mà nếu chúng ta không hiểu, không giúp đỡ kịp thời sẽ rất dễ xảy ra nhữnghậu quả đáng tiếc Trong những năm gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu vềvấn đề về thể lực và chức năng sinh lý của trẻ em Việt Nam ở các địa bàn khácnhau Các kết quả nghiên cứu đã được trình bày trong các tạp chí, các tài liệuchuyên ngành như trong cuốn sách “Các giá trị sinh học người Việt Nam bìnhthường thập kỷ 90 - thế kỷ XX” [45], “Hằng số sinh học người Việt nam” [44] vànhiều công trình nghiên cứu khác [2], [4], [7], [8], [9], [10], [15], [16], [17], [20],[23], [26],[27], [28], [29] [30], [31], [32], [38], [46], [50]

Cùng với đà phát triển của nền công nghiệp hiện đại, kinh tế ngày càng pháttriển, tuổi dậy thì của thanh thiếu niên nước ta dường như cũng đến sớm hơn so vớitrước rất nhiều Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về tuổi dậy thì ở trẻ emViệt Nam và trên thế giới Các kết quả nghiên cứu đã được lưu lại và trình bàytrong các tạp chí, các tài liệu chuyên ngành [1], [3], [14], [24], [25], [33], [36], [40],[41], [42], [50], [51], [52], [53], [54], [58] Trong những năm gần đây đã có nhiềucông trình nghiên cứu về sinh lý sinh dục, về hình thái - thể lực của trẻ em Việt Nam

ở các địa bàn khác nhau nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về sinh lý sinh dục

và thể lực của trẻ vị thành niên ở huyện Sóc Sơn thuộc thủ đô Hà Nội Sóc Sơn là mộthuyện ngoại thành, nằm ở phía Bắc của Thủ đô Hà Nội, có sân bay quốc tế Nội Bài,

có nhiều khu du lịch đã và đang trên đà đô thị hóa rất mạnh cho nên trong những nămgần đây, tình hình kinh tế - xã hội của huyện Sóc Sơn cũng có nhiều biến đổi, ảnhhưởng đến sự phát triển của trẻ em ở địa bàn, đặc biệt là ở lứa tuổi vị thành niên.Nhằm cung cấp thêm một số thông tin về tuổi dậy thì và vấn đề thể lực của trẻ vịthành niên của huyện, với mong muốn hướng tới chương trình giáo dục chăm sóc sứckhỏe sinh sản, phát triển thể lực, giáo dục giới tính trong nhà trường kịp thời, phù hợp

với lứa tuổi, chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh lý sinh dục và

thể lực của trẻ vị thành niên ở huyện Sóc Sơn, Hà Nội”.

2 Mục đích nghiên cứu

Xác định được một số đặc điểm sinh lý sinh dục và thể lực của trẻ vị thành

niên ở huyện Sóc Sơn, Hà Nội.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định được một số đặc điểm sinh lý sinh dục (tuổi dậy thì của trẻ vịthành niên nam, nữ, thời gian của chu kỳ kinh nguyệt, số ngày hành kinh của nữ)của trẻ vị thành niên

- Xác định được một số đặc điểm thể lực (chiều cao, cân nặng, vòng ngực,vòng bụng, vòng mông, vòng cánh tay) của trẻ vị thành niên

- Xác định được một số đặc điểm về thể lực và thể trạng (chỉ số pignet, thểlực, chỉ số BMI, thể trạng) của trẻ vị thành niên

- Xác định được một số đặc điểm sinh lý của hệ hô hấp (tần số thở) và của hệtuần hoàn (tần số tim, huyết áp tối đa, huyết áp tối thiểu) của trẻ vị thành niên.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu một số đặc điểm sinh lý sinh dục và thể lực của trẻ vị thành niên

ở huyện Sóc Sơn, Hà Nội.

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những trẻ vị thành niên (11 - 17 tuổi) ở huyện SócSơn, Hà Nội Các đối tượng nghiên cứu có sức khỏe và trạng thái tâm sinh lý bìnhthường, không có dị tật về hình thể và các bệnh mạn tính Tổng số đối tượng nghiêncứu là 840 trẻ vị thành niên, trong đó có 420 nam và 420 nữ

5 Những đóng góp mới của đề tài

- Là đề tài đầu tiên xác định được đặc điểm sinh lý sinh dục và thể lực của trẻ

vị thành niên ở huyện Sóc Sơn, Hà Nội.

- Xác định mối liên quan giữa các chỉ số nghiên cứu của trẻ vị thành niên

- Các số liệu trong luận văn có thể góp phần vào việc bổ sung số liệu cho việcnghiên cứu về đặc điểm hình thái - thể lực và sinh lý sinh dục của trẻ vị thành niên

và có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong việc nuôi, dạy trẻ em

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu các đặc điểm sinh lý sinh dục

Các đặc điểm sinh lý sinh dục được xác định bằng phương pháp hồi cố và

phỏng vấn trực tiếp

6.2 Phương pháp nghiên cứu các chỉ số thể lực

Các đặc điểm hình thái (Chiều cao đứng, cân nặng, vòng ngực, vòng mông,

vòng bụng, vòng cánh tay, chỉ số pignet, chỉ số BMI) được xác định theo các

phương pháp đã chuẩn hóa hiện hành và nghiên cứu theo phương pháp cắt ngang

Tần số thở và tần số tim được xác định bằng ống nghe tim phổi.

Huyết áp được xác định theo phương pháp Korotkov.

Số liệu nghiên cứu được xử lý trên máy vi tính theo thuật toán thống kê xácsuất dùng cho y, sinh học

NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

1.1 Nghiên cứu các đặc điểm sinh lý sinh dục của trẻ em

Trong quá trình phát triển cá thể, giai đoạn vị thành niên đặc biệt quan trọng

vì đây là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ em thành người lớn, là giai đoạn phát triểnmạnh cả về giới tính, thể lực, trí tuệ, tâm lý và khả năng thích nghi với xã hội Mốcquan trọng đánh dấu sự trưởng thành của cơ thể trong giai đoạn này là tuổi dậy thì.Đây là lứa tuổi có những biến đổi có bản chất bước ngoặt về sinh lý và tâm lý.Chính vì vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu các đặc điểm thể lực và sinh lý củatrẻ em ở lớp tuổi này [1], [3], [14], [24], [25], [33], [34], [35], [36], [37], [38], [39],[40], [42], [48], [49], [53],…

Quá trình dậy thì thường kéo dài 3 - 4 năm và được chia thành thời kì bắt đầudậy thì và tuổi dậy thì hoàn toàn Tuổi dậy thì hoàn toàn ở nữ được đánh dấu bằnglần có kinh nguyệt đầu tiên và của nam bằng lần xuất tinh đầu tiên Trong nhữngnăm 60 và nửa đầu thập kỉ 70 của thế kỉ trước, nhiều tác giả đã nghiên cứu về tuổi

có kinh lần đầu cũng như chu kì kinh nguyệt của công nhân, nông dân, học sinh

nông thôn và thành thị Năm 1975, trong cuốn “Hằng số sinh học của người Việt

Nam” các tác giả đã nêu lên tuổi dậy thì hoàn toàn ở các em gái là khoảng 13 - 14

tuổi và các em trai khoảng 15 - 16 tuổi [47]

Từ 1978 đến 1980, Đinh Kỷ, Lương Bích Hồng, Cao Quốc Việt, Nguyễn ThịNga, Nguyễn Thu Nhạn đã nghiên cứu những biến đổi của cơ thể tuổi dậy thì trênmột số lượng lớn học sinh tiểu học và trung học cơ sở (THCS) thuộc nhiều địa bànnhư Thái Bình, thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh Các chỉ số đượcnghiên cứu là tuổi có kinh lần đầu, kích thước tinh hoàn, tuổi phát triển tuyến vú,lông mu, lông nách, xuất tinh lần đầu [24]

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Phú Đạt [14] trên 9587 trẻ em từ 6 - 17 tuổi

ở 6 tỉnh thành thuộc Miền Bắc Việt Nam cho thấy tuổi bắt đầu dậy thì ở trẻ nam là

13 năm 5 tháng 4 tháng và ở trẻ nữ cũng là 11 năm 10 tháng, còn tuổi bắt đầu xuấttinh của trẻ nam là 15 năm 3 tháng và tuổi bắt đầu kinh nguyệt của trẻ nữ là là 13năm 5 tháng Ông nhận xét rằng tuổi dậy thì của trẻ em nam chậm hơn của trẻ em

nữ, của trẻ em ở thành phố sớm hơn ở nông thôn và của trẻ em nước ta chậm hơncác nước công nghiệp phát triển

Năm 1991, Đào Huy Khuê và cộng sự nghiên cứu trên 1.478 học sinh lứatuổi 6 - 17, trong đó có 750 nam và 728 nữ ở thị xã Hà Đông Kết quả cho thấy, tuổi

có kinh lần đầu của nữ sinh là 13 năm 8 tháng ± 1 năm 8 tháng, tuổi dậy thì chínhthức của nam là 15 - 16 tuổi Các dấu hiệu chính và phụ về tuổi dậy thì của nữ xuấthiện sớm hơn của nam từ 1 - 3 năm Tuy nhiên, đặc điểm phát dục theo từng cá thể,các dấu hiệu sinh dục của tuổi dậy thì xuất hiện rải rác nhiều năm và ngay ở tuổi 17vẫn có học sinh chưa bước vào dậy thì chính thức hoặc chưa đạt mức người trưởngthành Các tác giả còn nhận thấy, tuổi trung bình có kinh lần đầu và các dấu hiệusinh dục phụ ở nữ sinh Hà Đông đến sớm hơn so với nữ sinh và thiếu nữ nông thôntrước đây Tác giả cho rằng điều này có liên quan chặt chẽ đến điều kiện sống ởthành thị và sự phát triển kinh tế - xã hội tốt hơn qua các năm [21]

Nghiên cứu của Cao Quốc Việt và cs [51] trên 7575 trẻ em từ 6 - 17 tuổi ở 4tỉnh thành thuốc miền Bắc Việt Nam cho thấy tuổi bắt đầu dậy thì của trẻ nam là lúc

13 năm 5 tháng ± 1 năm 3 tháng và tuổi dậy thì hoàn toàn là 15 năm 1 tháng ± 1năm 4 tháng, và tuổi bắt đầu dậy thì của trẻ nữ là lúc 11 năm 10 tháng ± 1 năm 3tháng và tuổi dậy thì hoàn toàn là 13 năm 5 tháng ± 1 năm 1 tháng

Năm 1997, Phan Thị Sang đã nghiên cứu một số chỉ số sinh lý sinh dục, sinhsản của nữ sinh và phụ nữ ở thành phố Huế Tác giả đã nghiên cứu mối liên quangiữa kích thước nhân trắc với việc có kinh nguyệt ở nữ sinh và cho rằng ở lứa tuổi

11 - 15, chiều cao đứng và cân nặng của nhóm nữ sinh đã có kinh nguyệt vượt trộihơn so với các em chưa có kinh nguyệt cùng lứa tuổi Tác giả nhận định, tuổi cókinh lần đầu ngày càng xuất hiện sớm hơn so với trước và tuổi có kinh lần đầu trungbình của các cô gái ở Huế trong thập kỷ 90 là 13,6 tuổi [40]

Trong công trình nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh học người Việt Nam bìnhthường thập kỷ 90 thế kỷ XX, Cao Quốc Việt và cs nghiên cứu về tuổi dậy thì ở trẻ

em và các yếu tố ảnh hưởng Các tác giả đã đưa ra kết luận là tuổi dậy thì của các

em gái thường đến sớm hơn so với các em trai khoảng từ 1 - 2 năm Tuổi dậy thì

của trẻ em thời điểm nghiên cứu đến sớm hơn so với các kết quả trong “Hằng số

sinh học người Việt Nam” năm 1975 khoảng 1 năm [53].

Kết quả nghiên cứu của Tạ Thúy Lan, Trần Thị Loan và cs [25] trên học sinh

từ 11 - 16 tuổi ở tỉnh Hải Dương cho thấy học sinh nam bắt dầu dậy thì từ 12 tuổi vàđến 16 tuổi thì tất cả đều đã dậy thì; còn học sinh nữ bắt đầu dậy thì từ 11 tuổi vàđến 15 tuổi thì tất cả đều đã dậy thì Phần lớn học sinh nam dậy thì ở tuổi 14 - 15 vàphần lớn học sinh nữ dậy thì ở tuổi 13 - 14 Tuổi dậy thì của học sinh nữ đến sớmhơn của học sinh nam khoảng 1 năm Tuổi dậy thì trung bình của học sinh nam là

14 năm 7 tháng ± 1 năm 1 tháng và của học sinh nữ là 13 năm 5 tháng ± 11 tháng

Trong cuốn sách “Các giá trị sinh học người Việt Nam bình thường thập kỉ 90

- thế kỉ XX” (GTSH), các tác giả nhận thấy tuổi có kinh nguyệt lần đầu ở trẻ gái thay

đổi theo vùng miền Ở Hà Nội, tuổi có kinh lần đầu là 13 năm 2 tháng, ở nông thôn là

14 năm, ở Huế là 13 năm 7 tháng, ở miền núi Thừa Thiên Huế là 14 năm 7 tháng, ởthị xã Đắk Lắk là 13 năm 5 tháng, ở miền núi Đắk Lắk là 13 năm 9 tháng [48]

Năm 2006, Đỗ Hồng Cường nghiên cứu về tuổi dậy thì hoàn toàn của họcsinh trung học cơ sở các dân tộc ở tỉnh Hòa Bình cho thấy tuổi dậy thì của nam daođộng từ 13 năm 9 tháng đến 14 năm, tuổi dậy thì của nữ dao động từ 13 năm 4tháng đến 13 năm 7 tháng; Thời điểm dậy thì hoàn toàn của học sinh dân tộc Daođến sớm hơn so với các dân tộc Mường, Kinh, Tày [3]

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Ngọc [37] trên 3691 học sinh từ 11

- 17 tuổi ở Vĩnh Phúc và Phú Thọ cho thấy tuổi dậy thì của học sinh nữ dân tộcKinh là 12 năm 10 tháng ± 1 năm 3 tháng, ở học sinh Mường là 13 năm 2 tháng ± 1năm 3 tháng và ở học sinh Sán Dìu là 13 năm 4 tháng ± 1 năm 8 tháng; tuổi dậy thìcủa học sinh nam dân tộc Kinh là 14 năm 5 tháng ± 1 năm 2 tháng, ở học sinhMường là 14 năm 2 tháng ± 1 năm 1 tháng và ở học sinh Sán Dìu là 14 năm 7 tháng

± 1 năm 4 tháng

Nhìn chung kết quả nghiên cứu của các tác giả cho thấy dậy thì là giai đoạnkhông chỉ thay đổi các yếu tố bên trong cơ thể mà còn chịu ảnh hưởng nhiều củacác yếu tố khác như giới tính, chủng tộc, môi trường sống v.v…

1.2 Nghiên cứu các đặc điểm về thể lực của trẻ em

1.2.1 Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái của trẻ em

Ở Việt nam, công trình nghiên cứu đầu tiên về sự tăng trưởng về chiều cao vàcân nặng của trẻ em là Mondiere (1875), sau đó đến công trình nghiên cứu củaHuard và Bogot (1938), Đỗ Xuân Hợp (1943) (theo [24]) Tuy nhiên các công trìnhnày còn lẻ tẻ và phương pháp nghiên cứu còn đơn giản

Từ năm 1974 đã có một số tác giả nghiên cứu các chỉ số hình thái giải phẫucủa người Việt Nam Năm 1975, kết quả của những công trình nghiên cứu đó đượctập hợp lại và được trình bày trong cuốn “Hằng số sinh học của người Việt Nam”[47] Trong đó trình bày khá đầy đủ các chỉ số sinh học của người Việt Nam từ sơsinh đến trưởng thành như chiều cao, cân nặng, vòng đầu, vòng ngực, vòng bụng,vòng mông

Năm 1989, Thẩm Thị Hoàng Điệp và cs [16] nghiên cứu trên 8000 người từ 1

- 55 tuổi nhận thấy chiều cao của nam tăng nhanh đến 18 tuổi và của nữ đến 14 tuổi

và có sự gia tăng về chiều cao của người Việt Nam

Từ năm 1980 đến 1990, Thẩm Thị Hoàng Điệp [15] nghiên cứu dọc trên 101học sinh Hà Nội từ 16 - 17 tuổi đã đưa ra kết luận, chiều cao phát triển mạnh nhấtlúc 11 - 12 tuổi ở nữ và 13 - 15 tuổi ở nam, cân nặng phát triển mạnh nhất lúc 13tuổi ở nữ và 15 tuổi ở nam Quy luật phát triển các đoạn chi phù hợp với quy luậtphát triển chiều cao còn quy luật phát triển kích thước các vòng gần giống với quyluật phát triển khối lượng cơ thể

Năm 1991, Đào Huy Khuê [21] đã nghiên cứu 36 chỉ tiêu kích thước về sựtăng trưởng và phát triển cơ thể của 1478 học sinh từ 6 - 17 tuổi ở thị xã Hà Đông -

Hà Sơn Bình nhận thấy hầu hết các thông số hình thái đều tăng dần theo tuổi nhưngnhịp độ tăng không đều theo tuổi và theo giới tính; So với số liệu của các tác giảtrước đây thì học sinh ở Hà Đông có hiện tượng gia tăng chiều cao và sớm hơn vềđặc điểm phát dục liên quan với điều kiện sống ở thành thị của thị xã Hà Đông

Năm 1993, Đoàn Yên và cs [55] đã nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh học củangười Việt Nam từ 3 đến 110 tuổi như chiều cao, cân nặng Các tác giả đã đưa ranhận xét rằng chiều cao đứng, cân nặng trung bình của người Việt Nam nhỏ hơncủa người Âu, Mỹ ở mọi lứa tuổi, nhịp độ tăng trưởng chậm, thời kỳ tăng trưởngkéo dài hơn và bước vào thời kỳ dậy thì cũng muộn hơn Ở nữ tăng trưởng nhảy vọt

về chiều cao lúc 12 - 13 tuổi và cân nặng lúc 13 tuổi Còn ở nam tăng trưởng nhảyvọt về chiều cao lúc 13 - 16 tuổi và cân nặng lúc 15 tuổi

Năm 1990 đến 1996, Trần Đình Long và cs nghiên cứu đặc điểm phát triển

và một số yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển cơ thể của học sinh tại một số trườngphổ thông ở Hà Nội Kết quả cho thấy, từ 17 - 18 tuổi sự phát triển cơ thể của cảhọc sinh nam và học sinh nữ đều chậm lại rõ rệt hoặc chững lại [32]

Năm 1991 - 1995, nghiên cứu trên học sinh từ 8 - 14 tuổi ở Hà Nội, VĩnhPhú, Thái Bình, Trần Văn Dần và cs [8] nhận thấy, so với số liệu trong cuốn “Hằng

số sinh học người Việt Nam” thì sự phát triển chiều cao của học sinh tốt hơn, đặcbiệt là của học sinh ở thành phố và thị xã

Năm 1996, khi nghiên cứu chiều cao và cân nặng của nữ sinh từ 9 - 17 tuổi,Phan Thị Sang đưa ra nhận xét cả 2 chỉ số này của nữ sinh Huế tăng dần theo tuổi.Ở lứa tuổi 11 - 15, chiều cao và cân nặng của nhóm nữ sinh đã có kinh nguyệt trộihơn hẳn so với các em chưa có kinh nguyệt ở cùng lứa tuổi [40]

Năm 2002, Trần Thị Loan nghiên cứu trên học sinh Hà Nội 6 - 17 tuổi đã chothấy, các chỉ số hình thái như chiều cao, cân nặng và vòng ngực của học sinh HàNội tăng dần theo tuổi, nhưng tốc độ tăng không đều trong các năm, thời điểm tăngnhanh chiều cao và cân nặng của nữ sớm hơn 2 năm so với của nam Do có sự pháttriển không đồng thì và không đồng tốc của chiều cao, cân nặng và vòng ngực giữanam và nữ nên trên đồ thị biểu diễn các chỉ số này theo tuổi và theo giới tính xuấthiện các điểm giao chéo tăng trưởng Tác giả còn nhận thấy chiều cao, cân nặng vàvòng ngực của học sinh Hà Nội lớn hơn so với kết quả nghiên cứu của các tác giả từnhững thập kỉ 80 trở về trước và so với học sinh Thái Bình, Hà Tây cùng thời điểmnghiên cứu [29]

Năm 2009, Đỗ Hồng Cường [6] nghiên cứu một số chỉ số sinh học của họcsinh THCS các dân tộc tỉnh Hoà Bình đã cho thấy, tốc độ tăng các chỉ số sinh họccủa học sinh diễn ra không đều Chiều cao của học sinh nam tăng nhanh nhất ở giaiđoạn từ 13 - 15 tuổi và của học sinh nữ ở giai đoạn 11 - 13 tuổi Tốc độ tăng cânnặng của học sinh nam diễn ra nhanh ở giai đoạn 13 - 15 tuổi, của học sinh nữ ở giaiđoạn 11 - 13 tuổi Vòng ngực trung bình của học sinh nam tăng nhanh nhất ở giaiđoạn từ 13 - 15 tuổi, ở học sinh nữ ở giai đoạn 11 - 13 tuổi.

Gần đây, Nguyễn Thị Bích Ngọc [37] nghiên cứu trên học sinh 11 - 17 tuổi ởmiền núi tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ nhận thấy các chỉ số hình thái của học sinhtăng theo tuổi Chiều cao của nam tăng nhanh lúc 14 - 15 và của nữ lúc 12 - 13 tuổi.Thời điểm tăng nhanh cân nặng và vòng ngực của học sinh diễn ra chậm hơn so vớithời điểm tăng chiều cao 1- 2 năm Chiều cao của học sinh dân tộc Kinh lớn hơn sovới của học sinh dân tộc Mường và Sán Dìu

1.2.2 Nghiên cứu một số đặc điểm về thể lực và thể trạng của trẻ em

Thể lực của con người là một khái niệm tổng hợp có liên quan chặt chẽ tớisức khỏe lao động và thẩm mỹ của con người Một trong những biểu hiện cơ bảncủa thể lực là số đo của cơ thể, trong đó chiều cao, cân nặng và vòng ngực là nhữngchỉ số cơ bản Từ ba chỉ số này có thể tính thêm các chỉ số tổng hợp nói lên mối liên

hệ giữa chúng nên có thể được dùng để đánh giá thể lực và thể trạng của con ngườimột cách khách quan hơn như chỉ số khối cơ thể (BMI), chỉ số pignet, chỉ số Broca,chỉ số QVC, chỉ số Quetelet Trong số các chỉ số tổng hợp đó thì chỉ số pignet vàchỉ số BMI được sử dụng phổ biến hơn cả

Chỉ số pignet thể hiện mối tương quan giữa chiều cao, cân nặng và vòngngực, chỉ số này phản ánh tình trạng thể lực của con người

Chỉ số BMI thể hiện mối tương quan giữa chiều cao và cân nặng của cơ thể.Chỉ số này cho phép đánh giá mức độ dinh dưỡng và khả năng hấp thu của cơ thể[29] nên được dùng để dánh giá thể trạng của con người Dựa vào chỉ số BMI,người ta có thể đánh giá được một người thuộc thể trạng bình thường hay bị suydinh dưỡng hay bị thừa cân, béo phì

1.2.2.1 Nghiên cứu một số đặc điểm về thể lực của trẻ em

Chỉ số pignet có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá sự phát triển của trẻ

em Do vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Từ thế kỷ XX việcnghiên cứu thể lực của con người đã được tiến hành ở nhiều nước trên thế giới nhưLiên Xô, Pháp, Đức, Trung Quốc, Mỹ,… Kết quả nghiên cứu của các tác giả chothấy, tốc độ phát triển thể lực diễn ra mạnh mẽ nhất ở tuổi dậy thì do ảnh hưởng củacác tuyến nội tiết trong thời kỳ chín sinh dục Tốc độ tăng trưởng và thời gian tăngtrưởng phụ thuộc vào các yếu tố xã hội và môi trường sống [4] Điều này có thể thấytrong các công trình nghiên cứu của Bunak (1941), X.I.Galperin (1965), Toxniewicz(1968), Tanner (1979) (theo [29]) Một số tác giả đã nghiên cứu về các chỉ số thể lựccủa trẻ em ở các lứa tuổi khác nhau như Ricken B, Wit J.M (theo [29])

Kết quả nghiên cứu chỉ số pignet của của Trần Đình Long và cs [32] năm

1995 trên học sinh ở Thái Bình cho thấy chỉ số pignet của học sinh tăng dần tronggiai đoạn đầu và giảm dần ở giai đoạn sau Ranh giới giữa hai giai đoạn này ở nam

là 12 tuổi và ở nữ là 11 tuổi

Năm 1998, nguyễn Văn Mùi nghiên cứu chỉ số pignet của học sinh HảiPhòng cũng có nhận xét tương tự

Năm 1998, Tạ Thúy Lan và Đàm Phượng Sào [26] nghiên cứu trên học sinh

ở Hà Tây lại thấy chỉ số pignet của học sinh nam tăng dần đến 14 tuổi và của họcsinh nữ tăng dần đến 13 tuổi, rồi sau đó giảm dần

Năm 2002, nghiên cứu trên học sinh Hà Nội, Trần Thị Loan [29] nhận thấychỉ số pignet của học sinh nam tăng dần từ 6 đến 14 tuổi và của học sinh nữ tăngdần đến 13 tuổi Sau lứa tuổi này, chỉ số pignet của các em giảm dần Sở dĩ ở giaiđoạn đầu, chỉ số pignet của các em tăng dần là do ở giai đoạn này tốc độ tăng chiềucao nhanh hơn so với tốc độ tăng cân nặng và vòng ngực, còn ở giai đoạn sau, chiềucao tăng chậm lại còn vòng ngực và cân nặng lại tăng nhanh

Năm 2012, Trần Thị Loan và Lê Thị Tám [31] nghiên cứu trên học sinh từ 12

- 18 tuổi ở Tuyên Quang cũng nhận thấy chỉ số pignet của học sinh tăng dần từ 12đến 15 tuổi đối với nam và đến 13 tuổi đối với nữ và sau đó giảm dần Đối chiếu chỉ

số pignet với thang phân loại thể lực cho thấy ở giai đoạn đầu học sinh có thể lựcyếu (pignet >41,1) còn ở giai đoạn sau, học sinh có thể lực trung bình và khỏe Điềunày chứng tỏ khi tuổi tăng, cơ thể học sinh dần cân đối hơn và thể lực tốt dần lên.

Năm 2012, Trần Thị Loan và Nguyễn Bá Hùng [30] nghiên cứu thể lực củahọc sinh dân tộc Kinh và Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc cho thấy chỉ số pignet của họcsinh cả hai dân tộc đều giảm dần theo tuổi chứng tỏ thể lực của học sinh tăng dầntheo tuổi Đối chiếu chỉ số pignet với thang phân loại thể lực cho thấy đối với họcsinh nam dân tộc Kinh từ 12 - 15 tuổi và dân tộc Sán Dìu 12 - 13 tuổi có thể lựcyếu, còn ở giai đoạn sau, từ 12 - 13 tuổi học sinh nữ dân tộc Kinh có thể lực trungbình và học sinh nữ dân tộc Sán Dìu có thể lực khỏe

Năm 2013, Nguyễn Thị Bích Ngọc nghiên cứu trên học sinh dân tộc ở tỉnhVĩnh Phúc và Phú Thọ [37] cho thấy chỉ số pignet của học sinh tăng dần từ 11 - 14tuổi - khi tốc độ tăng chiều cao của học sinh nhanh hơn so với tốc độ tăng cân nặng

và vòng ngực, và giảm dần ở giai đoạn 15 - 17 tuổi- khi tốc độ tăng chiều cao củahọc sinh chậm hơn so với tốc độ tăng cân nặng và vòng ngực Chỉ số pignet của họcsinh cả ba dân tộc Kinh, Mường và Sán Dìu đều thuộc nhóm sức khỏe trung bình vàtốt dần lên theo tuổi

1.2.1.2 Nghiên cứu một số đặc điểm về thể trạng của trẻ em

Công trình nghiên cứu của nhóm tác giả A Goran, Nguyễn Công Khanh và

cs (1996) trên học sinh Hà Nội về BMI cho thấy, chỉ số BMI đều tăng theo tuổi(theo [29]) Đặc điểm này cũng thể hiện ở nhiều công trình nghiên cứu khác [9],[16], [32], [54]… Theo một số tác giả nhận định, tốc độ phát triển thể lực giữa nam

và nữ khác nhau Từ 7 - 10 tuổi, tốc độ tăng trưởng chiều cao của nữ nhanh hơn sovới của nam, nhưng từ 11 tuổi trở lên thì tốc độ tăng trưởng chiều cao của nam lạinhanh hơn so với của nữ Đây chính là nguyên nhân đã tạo ra điểm giao chéo tăngtrưởng chiều cao lần thứ nhất và lần thứ 2 lúc 11 và 14 tuổi [26]

Năm 2002, nghiên cứu trên học sinh Hà Nội từ 6 - 17 tuổi, Trần Thị Loan[29] nhận thấy chỉ số BMI ở học sinh của cả nam và nữ đều tăng dần theo tuổi dotrong quá trình phát triển cá thể, từ 6 đến 17 tuổi mức tăng cân nặng của học sinhlớn hơn so với mức tăng chiều cao

Năm 2012, Trần Thị Loan và Lê Thị Tám [31] nghiên cứu trên học sinh từ 12

- 18 tuổi ở Tuyên Quang cũng nhận thấy do ở giai đoạn này tốc độ tăng chiều caocủa học sinh thấp hơn mức độ tăng cân nặng nên chỉ số BMI của học sinh tăng dầntheo tuổi Đối chiếu chỉ số BMI của học sinh với thang phân loại thể trạng của CDCthì học sinh trong nhóm nghiên cứu không có học sinh nào bị béo phì nhưng có tới19,77% bị suy dinh dưỡng, 0,95% bị thừa cân và 79,28% có thể trạng bình thường

Năm 2012, Trần Thị Loan và Nguyễn Bá Hùng [30] nghiên cứu thể trạng củahọc sinh dân tộc Kinh và Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc cho thấy chỉ số BMI của họcsinh cả hai dân tộc đều tăng dần theo tuổi chứng tỏ thể trạng của các em tốt dần lên.Đối chiếu chỉ số BMI của học sinh với thang phân loại thể trạng của CDC thì họcsinh trong nhóm nghiên cứu có tới 11,38% bị suy dinh dưỡng, 0,73% bị thừa cân và87,80% có thể trạng bình thường nhưng vẫn còn có 0,08% học sinh bị béo phì Tuynhiên chỉ có học sinh dân tộc Kinh bị thừa cân và béo phì còn trong số học sinh dântộc Sán Dìu không có em nào bị thừa cân hay béo phì

Năm 2013, Nguyễn Thị Bích Ngọc nghiên cứu trên học sinh dân tộc ở miềnnúi tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ [37] nhận thấy chỉ số BMI của học sinh cả ba dântộc Kinh, Mường, Sán Dìu đều tăng dần theo tuổi, tăng nhanh nhất đối với nam lúc

15 - 17 tuổi và đối với nữ lúc 14 - 15 tuổi Thời điểm tăng nhanh chỉ số BMI trùngvới thời điểm tăng nhanh cân nặng của học sinh Đa số học sinh có thể trạng bìnhthường (đối với nam là 84,55% và đối với nữ là 84,85%), có tới 14,80% học sinhnam và 14,94% học sinh nữ bị suy dinh dưỡng Học sinh bị thừa cân chiếm tỉ lệ rấtthấp (0,65% nam và 0,22% nữ) và không có học sinh nào bị béo phì

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về hình thái - thể lực của trẻ vị thànhniên ở Việt Nam khá phong phú Tuy kết quả nghiên cứu trong các công trình cókhác nhau ít nhiều, nhưng đều xác định được sự thay đổi của các chỉ số này theo lứatuổi và theo giới tính Có sự khác biệt về các chỉ số hình thái - thể lực và thể trạnggiữa nam và nữ, giữa trẻ em thành thị và nông thôn, giữa các địa bàn khác nhaucũng như giữa các dân tộc.

1.3 Đặc điểm sinh lý của hệ hô hấp và tuần hoàn của trẻ em

1.3.1 Tần số thở của trẻ em

Cơ thể luôn cần ôxi để ôxi hoá các chất hữu cơ, giải phóng năng lượng cầncho mọi hoạt động sống của cơ thể, đồng thời thải cabonic ra khỏi cơ thể Vì vậy, cơthể phải thường xuyên trao đổi khí với môi trường bên ngoài Việc đổi mới khôngkhí trong phổi được thực hiện qua động tác thở nhờ cử động của các cơ hô hấp với

sự luân phiên nhịp nhàng giữa động tác hít vào và thở ra Động tác hít vào là một

động tác tích cực, được thực hiện do các cơ hít vào (cơ hoành và cơ liên sườnngoài) co lại, làm tăng thể tích của lồng ngực theo cả ba chiều: chiều trên dưới,

chiều trước sau và chiều ngang Động tác thở ra là một động tác thụ động và không

tiêu hao năng lượng Mỗi lần vừa hít vào vừa thở ra được gọi là một lần thở haymôtij nhịp thở Số lần thở trong một phút được gọi là tần số thở hay tần số hôhấp.Vì vậy, tần số thở là một trong những biểu hiện của hoạt động hô hấp của conngười nên việc nghiên cứu tần số thở giúp chúng ta biết được đặc điểm hô hấp củacon người

Theo Tạ Thúy Lan và Trần Thị Loan [25], động tác thở của trẻ em khôngphải hoàn toàn giống nhau, thậm chí cùng một đứa trẻ lại mỗi lúc thở một kiểu.Người ta có thể chia thành các kiểu thở như thở bụng, thở ngực Ở trẻ nhỏ, các cơcủa lồng ngực còn yếu nên động tác thở chủ yếu thực hiện bằng cơ hoành tạo rakiểu thở bụng Ở trẻ lớn, các cơ liên sườn và cơ ức đòn chũm phát triển mạnh nênđộng tác thở được thực hiện chủ yếu bằng các cơ liên sườn phối hợp với cơ hoànhtạo nên kiểu thở ngực Tần số thở của trẻ em vào mùa hè cao hơn vào mùa đôngkhoảng 2 - 6 nhịp/phút Do trung khu hô hấp chưa phát triển hoàn chỉnh nên tần sốthở của trẻ em hay bị rối loạn, có lúc thở nhanh, có lúc thở chậm

Năm 1993, Đoàn Yên và cs [55] nghiên cứu tần số thở của người Việt Nam

từ 4 - 110 tuổi nhận thấy từ 6 đến 17 tuổi, tần số thở của trẻ em giảm dần Cụ thể làtần số thở của nam giảm từ 28,8 lần/phút lúc 6 tuổi xuống còn 17 lần/phút lúc 17tuổi; tần số thở của nữ giảm từ 24,2 lần/phút lúc 6 tuổi xuống còn 18,2 lần/phút lúc

17 tuổi

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Ngọc [37] trên học sinh miền núi ởtỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ cho thấy tần số thở của học sinh giảm dần theo tuổi vớimức giảm dao động từ 0,44 ÷ 1,32 nhịp/năm và đến 17 tuổi gần tương đương so vớicủa người lớn Thời điểm giảm nhanh tần số hô hấp của học sinh nam từ 13 - 15 tuổi

và của nữ từ 12 - 14 tuổi

Công trình của Đoàn Yên và cs [55] nghiên cứu tần số thở, dung tích sống, thểtích khí lưu thông, thể tích phút của người Việt Nam từ 6 đến 79 tuổi Các tác giả đãcho thấy, dung tích sống tăng nhanh đến 19 tuổi sau đó ổn định, từ 30 tuổi trở đi nóbắt đầu giảm Dung tích sống của người Việt Nam nhỏ hơn so với người Âu, Mỹ

Nghiêm Xuân Thăng [41] nghiên cứu một số chỉ số chức năng sinh lý củangười Nghệ Tĩnh cho thấy, khí hậu có ảnh hưởng đến chức năng hô hấp, trong đótần số thở và dung tích sống chịu ảnh hưởng nhiều nhất của khí hậu

Nhìn chung, những nghiên cứu về chức năng hô hấp của người Việt Nam kháphổ biến, nhưng chủ yếu là trên đối tượng người trưởng thành với các chỉ tiêu phân

áp các chất khí trong máu, khuếch tán khí, chỉ tiêu chức năng thông khí phổi nhưdung tích sống, dung tích sống thở mạnh, thể tích khí lưu thông, thể tích khí cặn [10], [23], [25], [41], [52] nhưng các công trình nghiên cứu tần số thở của trẻ emchưa nhiều

1.3.2 Tần số tim của trẻ em

Hệ tuần hoàn có chức năng cơ bản là vận chuyển máu giàu oxi và chất dinhdưỡng đi nuôi toàn bộ cơ thể và vận chuyển khí cacbonic cùng những chất độc, chấtthừa đến các cơ quan bài tiết để thải ra ngoài Hệ tuần hoàn gồm có tim và hệ thốngmạch máu Trong đó, tim có chức năng vừa hút máu vừa đẩy máu, là động cơ chínhcủa hệ tuần hoàn Công suất của tim phụ thuộc vào tần số tim và thể tích co tim.Lượng máu do một tâm thất đẩy vào động mạch trong một lần co được gọi là thể tích

co tim Mỗi lần tim co bóp để đẩy máu đi được gọi là một nhịp tim Số lần tim co bóptrong một phút được gọi là tần số tim Vì vậy, tần số tim là một trong những biểu hiệncủa hoạt động tuần hoàn của con người nên việc nghiên cứu tần số tim là một trongcác chỉ số giúp chúng ta biết được đặc điểm tuần hoàn của con người Vì vậy, tần sốtim là một trong các chỉ số quan trọng để đánh giá hoạt động của hệ tuần hoàn [37]

Năm 1993, Đoàn Yên và cs [55] nghiên cứu tần số tim của người Việt Nam

từ 4 đến 110 tuổi Kết quả nghiên cứu cho thấy tần số tim giảm dần từ 4 đến 25 tuổi

Từ 25 đến 60 tuổi, tần số tim đi vào ổn định và sau 60 tuổi, tần số tim lại tăng lênchút ít Các tác giả còn nhận thấy có sự khác biệt tần số tim theo giới tính, trước 12tuổi, tần số tim của nam và nữ gần bằng nhau, sau 12 tuổi cho đến già, tần số timcủa nữ cao hơn của nam

Năm 1993, Nghiêm Xuân Thăng [41] nghiên cứu ảnh hưởng của môi trườngnóng khô và nóng ẩm lên một số chỉ tiêu sinh lý của người cho thấy, tần số tim củacon người ở tất cả các độ tuổi đều chịu ảnh hưởng của khí hậu Tần số tim tăng theo

sự tăng của nhiệt độ môi trường và biến đổi theo ngày, theo mùa, theo mức độ bức xạ

và trạng thái tâm, sinh lý Trong một ngày, tần số tim tăng dần từ sáng đến trưa, mùa

hè cao hơn so với mùa đông

Năm 1998, Nguyễn Văn Mùi [34] nghiên cứu trên học sinh từ 7 đến 15 tuổi ởHải Phòng và nhận thấy huyết áp của các em tăng theo tuổi

Kết quả nghiên cứu của Trần Thị Loan [29] trên học sinh từ 6 đến 17 tuổi ở HàNội cho thấy tần số tim của các em tăng theo tuổi; Từ 6 đến 11 tuổi, tần số tim củanam và nữ khác nhau không đáng kể, còn từ 12 đến 17 tuổi tần số tim của nữ lớn hơncủa nam 2 - 4 lần/phút

Năm 2006, Đỗ Hồng Cường nghiên cứu trên học sinh các dân tộc ở tỉnh HòaBình cũng đưa ra kết luận tần số tim của học sinh THCS các dân tộc Kinh, Mường,Thái và Tày giảm dần theo tuổi [15]

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Ngọc [37] trên học sinh miền núi ởtỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ cho thấy tần số tim của học sinh giảm dần theo tuổi,thời điểm giảm nhanh lúc 11 - 13 tuổi đối với nữ và 12 - 14 tuổi đối với nam Tần

số tim của nữ cao hơn so với của nam ở hầu hết các lứa tuổi nghiên cứu

1.3.3 Huyết áp của trẻ em

Khi tim co bóp sẽ tạo nên lực đẩy máu chảy trong động mạch Áp lực củamáu lên thành mạch được gọi là huyết áp Như vậy, huyết áp là kết quả tổng hợpcủa sức co bóp của tim, sức đàn hồi của thành mạch máu và sức cản của dòng máu

Huyết áp khi tim co và khi tim giãn không giống nhau Khi tim co, áp lực của máumạnh tạo nên huyết áp tối đa (hay còn gọi là huyết áp tâm thu) Khi tim giãn, áp lựccủa máu yếu nhất tạo nên huyết áp tối thiểu (hay còn gọi là huyết áp tâm trương) Ởtrẻ em, do lực co bóp của tim còn yếu, thành mạch máu còn mỏng nên huyết ápthường nhỏ hơn của người lớn Như vậy, huyết áp là một chỉ số quan trọng phảnánh chức năng của hệ tuần hoàn và ảnh hưởng đến hoạt động và sự phát triển củatoàn bộ cơ thể trẻ em Vì vậy, đã có nhiều tác giả nghiên cứu vấn đề này.

Số liệu trong cuốn “Hằng số sinh học người Việt Nam” [47] cho thấy huyết áptăng dần từ 3 đến 17 tuổi và trong cùng một độ tuổi thì huyết áp của nam cao hơn của

nữ Huyết áp thay đổi tùy theo tư thế của trẻ khi đo, khi đứng cao hơn khi nằm và ngồi

Kết quả nghiên cứu của Nghiêm Xuân Thăng [41] trên cư dân vùng Nghệ

An, Hà Tĩnh và nhận thấy huyết áp của trẻ em chịu ảnh hưởng của khí hậu

Trần Đỗ Trinh và cs nghiên cứu một số chỉ số sinh học người Việt Nam thập

kỷ 90 đã đưa ra kết luận: huyết áp tăng dần theo tuổi với mức tăng chậm nhất ở nhómtuổi 15 - 19 và huyết áp của nam giới cao hơn so với của nữ giới [46]

Năm 1993, Đoàn Yên và cộng sự [55] nghiên cứu trên đối tượng 17 - 20 và 23

- 30 tuổi đã cho thấy, huyết áp động mạch biến đổi có tính chất chu kỳ Huyết ápđộng mạch tăng đến 18 tuổi, sau đó ổn định đến 49 tuổi rồi lại tăng dần Huyết ápđộng mạch của người Việt Nam ở mọi lứa tuổi đều thấp hơn so với người Âu, Mỹ.Ngoài ra, ông còn đưa ra nhận xét, thời điểm kết thúc tăng huyết áp tâm thu ở namvào tuổi 18, ở nữ là 17 tuổi và thời điểm kết thúc tăng huyết áp tâm trương ở nam lúc

14 và ở nữ lúc 15 tuổi

Năm 1998, Nguyễn Văn Mùi nghiên cứu trên đối tượng trẻ em 7 - 15 tuổi chothấy, huyết áp tâm thu của nam từ 7 - 9 tuổi cao hơn so với của nữ Từ 10 - 15 tuổikhông có sự khác biệt chỉ số này theo giới tính Huyết áp tâm trương của các em nam

từ 7 - 13 tuổi cũng lớn hơn so với của nữ [34] Nhìn chung, huyết áp của nam caohơn của nữ

Năm 2001, Trần Thị Loan trong nghiên cứu của mình cũng đưa ra kết luận huyết

áp tối đa và huyết áp tối thiểu của học sinh tăng dần theo tuổi, mỗi năm tăng trung bình

2 mmHg Từ 6 đến 17 tuổi, trong cùng một độ tuổi, huyết âp tâm thu và huyết áp tâmtrương của nữ cao hơn so với của nam cùng tuổi khoảng 2 - 3 mmHg [27].

Năm 2006, Đỗ Hồng Cường cũng đưa ra kết luận huyết áp động mạch củahọc sinh THCS các dân tộc Kinh, Mường, Thái và Tày ở tỉnh Hòa Bình tăng dầntheo tuổi, huyết áp động mạch của nữ cao hơn so với của nam [15]

Năm 2006, Trần Trọng Thủy và cs nghiên cứu huyết áp tối đa và huyết áp tốithiểu của học sinh phổ thông từ 8 đến 20 tuổi Kết quả cho thấy, cả hai chỉ số này ởhọc sinh nông thôn đều cao hơn so với ở học sinh thành phố và vẫn thấp hơn so vớichuẩn về huyết áp theo độ tuổi của Tổ chức Y tế thế giới [42]

Năm 2013, Nguyễn Thị Bích Ngọc [37] nghiên cứu trên học sinh miền núi ởtỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ nhận thấy huyết áp tâm thu và tâm trương của học sinhtăng dần theo tuổi Thời điểm tăng nhanh nhất huyết áp tâm thu lúc 12 - 13 tuổi đối vớinam và 13 - 14 tuổi đối với nữ Thời điểm tăng nhanh huyết áp tâm trương lúc 12 - 14tuổi đối với nữ và 13 - 15 tuổi đối với nam Huyết áp tâm thu của học sinh nữ cao hơn

so với của học sinh nam cả ba dân tộc Kinh, Mường và Sán Dìu

Như vậy, qua kết quả nghiên cứu của một số tác giả cho thấy, tần số tim vàhuyết áp động mạch biến đổi có tính chất chu kì Tần số tim giảm dần, huyết áp tâmthu và tâm trương tăng dần theo tuổi, nhưng tốc độ tăng không đều Tần số tim,huyết áp động mạch ở bất kì lứa tuổi nào cũng chịu ảnh hưởng của khí hậu Ngoài

ra, tần số tim còn chịu sự chi phối bởi các yếu tố xã hội như lao động, trạng tháisinh, tâm lí

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là trẻ vị thành niên có độ tuổi từ 11 - 17 ở huyện Sóc

Sơn - Hà Nội Các đối tượng nghiên cứu có trạng thái tâm, sinh lý bình thường và

không có dị tật bẩm sinh, không có bệnh mạn tính Tổng số các đối tượng nghiên cứugồm 840 trẻ vị thành niên độ tuổi từ 11 - 17, trong đó có 420 nam và 420 nữ Đốitượng nghiên cứu gồm 7 nhóm với các độ tuổi khác nhau, từ 11 đến 17 tuổi Phân bốđối tượng nghiên cứu theo tuổi và theo giới tính được thể hiện qua bảng 2.1

Bảng 2.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu các đặc điểm sinh lý sinh dục

Các đặc điểm sinh lý sinh dục được xác định bằng phương pháp phỏng vấn

trực tiếp và điều tra cơ bản Nội dung phỏng vấn về tuổi dậy thì, thời gian chu kìkinh nguyệt, số ngày hành kinh, mức độ tuần hoàn của chu kỳ kinh, những biến đổicủa cơ thể trong chu kỳ kinh nguyệt (phụ lục 10)

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu các chỉ số thể lực

Các chỉ số thể lực được xác định theo các phương pháp đã chuẩn hóa hiệnhành

- Chiều cao đứng được xác định ở tư thế đứng thẳng trên nền phẳng, hai gót

chân sát vào nhau, mắt nhìn thẳng, đồng thời đảm bảo 4 điểm chẩm, lưng, mông,gót chạm vào thước đo Tư thế thẳng đứng được xác định khi đuôi mắt và lỗ taingoài cùng ở trên đường thẳng nằm ngang, song song với mặt bàn cân

- Khối lượng cơ thể được xác định bằng cân đồng hồ có vạch chia đến 0,1 kg.

Khi cân, đối tượng chỉ mặc quần áo mỏng, không đi giày dép và đứng yên ở vị trígiữa bàn cân, đo xa bữa ăn

Các số đo vòng ngực, vòng mông, vòng bụng, vòng cánh tay được xác địnhbằng thước đo polyme có độ chính xác đến 1mm do Trung tâm thiết bị trường học -

Bộ Giáo dục và Đào tạo sản xuất Lấy trị số chính xác đến 0,1cm

- Vòng ngực trung bình được xác định bằng số trung bình cộng của số đo

vòng ngực lúc hít vào tận lực và lúc thở ra gắng sức Vòng ngực được đo ở tư thế

đứng thẳng, vòng thước quấn quanh ngực, phía sau vuông góc với cột sống, sátdưới xương bả vai, phía trước qua mũi ức, sao cho mặt phẳng do thước đo tạo rasong song với mặt đất Trước khi đo hướng dẫn trẻ vị thành niên cách hít vào tậnlực và thở ra gắng sức

- Vòng mông được đo ở tư thế đứng thẳng, vòng thước quấn quanh mông nơi

nở nhất, sao cho mặt phẳng do thước dây tạo ra song song với mặt đất

- Vòng bụng được đo ở tư thế đứng thẳng Vòng thước dây quanh bụng, ở chỗ

eo nhỏ nhất sao cho mặt phẳng do thước dây tạo ra song song với mặt đất

Vòng cánh tay Đối tượng đứng thẳng, tay buông thõng, lòng bàn tay úp vào

đùi Vòng thước dây quanh cánh tay, ở vị trí 1/3 dưới

- Chỉ số pignet được tính theo công thức:

Pignet = Chiều cao đứng (cm) - [Cân nặng (kg) + vòng ngực trung bình (cm)]Phân loại thể lực theo chỉ số pignet theo tiêu chuẩn của Nguyễn QuangQuyền [24]

Bảng 2.2. Phân loại thể lực theo chỉ số pignet

Biểu đồ BMI của nam từ 2 đến 20 tuổi

Biểu đồ BMI của nữ từ 2 đến 20 tuổi

Hình 2.1 Phân loại chỉ số BMI của trẻ em từ 2 đến 20 tuổi

- Tần số thở được xác định bằng ống nghe tim phổi sau khi đối tượng đã nghỉ

ngơi ít nhất 15 phút Người đo đặt ống nghe ở phía sau ngực trái hoặc phải của đốitượng, ở vị trí giữa xương sườn thứ 5 và thứ 6, đếm nhịp thở trong vòng 1 phút, đo

3 lần rồi lấy giá trị trung bình

- Tần số tim được xác định sau khi đối tượng đã nghỉ ngơi ít nhất 15 phút và

dùng ống nghe tim phổi để đo Người đo đặt ống nghe vào ngực trái của đối tượng,

ở vị trí giữa xương sườn thứ 5 và thứ 6, đếm nhịp tim trong vòng 1 phút, đo 3 lầnrồi lấy giá trị trung bình Nếu thấy kết quả ba lần đo khác nhau nhiều thì cho đốitượng nghỉ ngơi 15 - 20 phút rồi đo lại

- Huyết áp động mạch được xác định bằng phương pháp Korotkov Dùng

huyết áp kế đồng hồ, đo huyết áp động mạch cánh tay trái Đối tượng nằm ở tư thếthoải mái, người đo quấn bao cao su quanh cánh tay đối tượng, chặt vừa phải và đặtống nghe ở động mạch cánh tay ngay sát bên dưới bao cao su để nghe mạch đập vàđặt đồng hồ trước mặt Vặn chặt ốc ở bóp cao su và từ từ bơm cho tới khi không nghethấy tiếng mạch đập và kim đồng hồ của huyết áp kế chỉ vào số 140 - 150 mmHg

Sau đó mở nhẹ ốc cho hơi ra từ từ và lắng nghe Trị số trên đồng hồ khi nghe thấytiếng mạch đập đầu tiên chỉ huyết áp tối đa và lúc bắt đầu không nghe thấy tiếngmạch đập nữa chỉ huyết áp tối thiểu Đối với các trường hợp kim đồng hồ hạ dần tới

0 mmHg mà vẫn nghe thấy tiếng mạch đập thì đo lại và lấy trị số huyết áp tối thiểungang mức khi tiếng mạch đập thay đổi âm sắc Đo 3 lần rồi lấy giá trị trung bìnhcủa 3 lần đo

2.2.3 Phương pháp xử lý số liệu

Các dữ liệu được xử lý theo phương pháp thống kê dùng trong y - sinh học[48] được tính theo trị số giá trị trung bình (X ), độ lệch chuẩn (SD), hệ số tươngquan pearson (r) Các mẫu nghiên cứu đều có n > 30, nên:

- Tính giá trị trung bình theo công thức:

n

X X

n i i

Trong đó: X - Giá trị trung bình;

Xi - Giá trị thứ i của đại lượng X;

n - Số cá thể ở mẫu nghiên cứu;

n

i i i

n i

n

i i i

n i

n i

n

i i i

i i

Y Y

n X

X n

Y X

Y X

n r

1

2 1

2 1

2 1 2

.

.

.

Trong đó: Xi - Từng giá trị của đại lượng X;

Yi - Từng giá trị của đại lượng Y;

n - Số mẫu có trong công thức;

r - Hệ số tương quan giữa hai đại lượng X và Y;

Sự sai khác của hai giá trị trung bình của hai mẫu nghiên cứu được kiểm địnhbằng hàm “T - test” theo phương pháp Student - Fisher

.

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

3.1 Đặc điểm sinh lý sinh dục của trẻ vị thành niên

3.1.1 Tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên

Tuổi dậy thì (hay còn gọi là tuổi dậy thì hoàn toàn) của nữ được tính bằngtuổi có kinh lần đầu tiên trong đời và của nam được tính bằng lần xuất tinh đầu tiêntrong đời

3.1.1.1 Tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên nam

Kết quả nghiên cứu tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên được trình bày trongbảng 3.1, bảng 3.2 và hình 3.1

Bảng 3.1 Tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên nam

Tuổi n Số trẻ đã dậy thì Tuổi dậy thì (năm, tháng)

Số liệu trong bảng 3.1 cho thấy ở độ tuổi 11 đã có 18,33% trẻ nam đã dậy thì

Tỉ lệ trẻ nam đã dậy thì tăng dần theo tuổi, đến 12 tuổi có 83,33%, đến 14 và 15 tuổi

có 98,33% và đến 16 tuổi trở lên thì tất cả trẻ nam đều đã dậy thì Như vậy, phầnlớn trẻ nam dậy thì ở độ tuổi 12 So với kết quả nghiên cứu của Tạ Thúy Lan, TrầnThị Loan và cs (tuổi dậy thì của nam bắt đầu từ 12 tuổi và kết thúc lúc 16 tuổi), củaNguyễn Thị Bích Ngọc năm 2013 (tuổi dậy thì của các em nam dân tộc Kinh bắt

đầu từ lúc 12 tuổi và đến 17 tuổi vẫn còn 0,5% chưa dậy thì), thì các em nam trongnghiên cứu của chúng tôi dậy thì sớm hơn.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi còn cho thấy tuổi dậy thì trung bình của trẻ

vị thành niên nam ở huyện Sóc Sơn là 12 năm 9 tháng ± 10 tháng So với số liệu củacác tác giả khác (phụ lục 1) như của Đỗ Hồng Cường [3], Nguyễn Thị Bích Ngọc[37] thì tuổi dậy thì cùa trẻ em nam trong nghiên cứu của chúng tôi đến sớm hơn

3.1.1.2 Tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên nữ

Bảng 3.2 Tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên nữ

Tuổi n Số trẻ đã dậy thì Tuổi dậy thì (năm, tháng)

Số liệu trong bảng 3.2 cho thấy ở độ tuổi 11 đã có 60,00% trẻ nữ đã dậy thì

Tỉ lệ trẻ nữ đã dậy thì tăng dần theo tuổi, đến 12 tuổi có 63,33%, đến 13 tuổi có90,00% và đến 14 tuổi trở lên thì tất cả trẻ nữ đều đã dậy thì Như vậy, phần lớn trẻ

nữ dậy thì ở độ tuổi 11 - 12 So với kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Ngọcnăm 2013 (tuổi dậy thì của các em nữ dân tộc Kinh bắt đầu từ lúc 11 tuổi và đến 16tuổi tất cả đã dậy thì), thì các em nữ trong nghiên cứu của chúng tôi dậy thì sớmhơn Kết quả nghiên cứu của chúng tôi còn cho thấy tuổi dậy thì trung bình của trẻ

vị thành niên nữ ở huyện Sóc Sơn là 12 năm 5 tháng ± 1 năm

So sánh kết quả nghiên cứu về tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên nam và nữ ởhuyện Sóc Sơn cho thấy nam dậy thì muộn hơn so với nữ khoảng 1 năm Kết quảnày phù hợp với kết luận trong nghiên cứu của Cao Quốc Việt và cs [51]

So với số liệu của các tác giả khác (phụ lục 1) như của Taner [58], Đinh Kỷ vàCao Quốc Việt [22], Đào Huy Khuê [21], Đỗ Hồng Cường [3], Nguyễn Thị Bích Ngọc[37] thì tuổi dậy thì cùa trẻ em nữ trong nghiên cứu của chúng tôi đến sớm hơn.

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

11 12 13 14 15 16 17 Tuổi

Tỉ lệ (%)

Nam Nữ

Hình 3.1 Biểu đồ biểu diễn tỉ lệ trẻ vị thành niên đã dậy thì theo tuổi

Qua phân tích ở trên cho thấy tuổi dậy thì của trẻ vị thành niên cả nam và nữ

ở huyện Sóc Sơn đến sớm hơn so với trẻ em trong các nghiên cứu trước đây của cáctác giả khác Điều này theo chúng tôi ngoài các yếu tố về di truyền, giới tính còn dođiều kiện sinh hoạt, chất lượng cuộc sống ngày càng tốt hơn, chế độ dinh dưỡngđược đảm bảo hơn, bên cạnh đó việc tiếp cận các phương tiện thông tin đại chúngnhư sách báo, ti vi, internet, sinh hoạt cộng đồng,… cũng phần nào tác động đếnviệc dậy thì sớm của các em

3.1.2 Thời gian chu kì kinh nguyệt của trẻ vị thành niên

Kỳ kinh nguyệt đầu tiên là dấu hiệu kịch tính và khái quát nhất về một vai tròmới của bé gái Sau đó, mỗi tháng thường xuất hiện hiện tượng hành kinh một lần.Thời gian giữa hai lần kinh nguyệt liền kề được gọi là chu kỳ kinh nguyệt Độ dàicủa chu kỳ kinh nguyệt được tính bằng khoảng thời gian giữa ngày chảy máu đầutiên của chu kì kinh nguyệt này với ngày chảy máu đầu tiên của chu kỳ kế tiếp Kếtqủa nghiên cứu ở trẻ vị thành niên huyện Sóc Sơn được trình bày trong bảng 3.3

Bảng 3.3 Thời gian chu kì kinh nguyệt của trẻ vị thành niên

3.1.3 Số ngày hành kinh, mức độ tuần hoàn của chu kỳ kinh ở trẻ vị thành niên

Số liệu trong bảng 3.4 cho thấy, số ngày hành kinh của các em dao động từ4,98 đến 5,85 ngày, chênh lệch trung bình giữa số ngày hành kinh ngắn nhất và dàinhất là 0,87 ngày Mức chênh lệch về số ngày hành kinh nhiều nhất ở lứa tuổi 11 là1,33 ngày và 12 tuổi là 1,37 ngày, sau đó giảm dần sau mỗi lứa tuổi và đến 17 tuổimức chênh lệch chỉ còn 0,40 ngày Ở giai đoạn từ 11 - 13 tuổi, mức chênh lệch về

số ngày hành kinh khá cao chứng tỏ ở giai đoạn này, kinh nguyệt của các em chưa

ổn định Từ 15 tuổi trở đi, do các chức năng sinh lý sinh dục của các em đã tương

đối ổn định nên số ngày hành kinh cũng được ổn định hơn Điều này phù hợp vớinhận xét của một số tác giả khác [40], [47].

Bảng 3.4 Số ngày hành kinh của trẻ vị thành niên nữ

3.2 Một số đặc điểm hình thái của trẻ vị thành niên

3.2.1 Chiều cao của trẻ vị thành niên

3.2.1.1 Chiều cao của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính

Bảng 3.5 Chiều cao của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính

0 10

Hình 3.2 Biểu đồ biểu diễn chiều cao của trẻ vị thành niên theo tuổi và giới tính

Chiều cao là một trong các chỉ số quan trọng trong việc đánh giá thể lực củacon người Nó thể hiện đặc điểm phát triển của từng cá thể theo lớp tuổi Chiều caophụ thuộc vào yếu tố di truyền và có thể thay đổi tốc độ phát triển tùy thuộc vàođiều kiện sống và hoạt động của con người

Kết quả nghiên cứu chiều cao của trẻ vị thành niên ở huyện Sóc Sơn (bảng3.5 và hình 3.2) cho thấy, chiều cao của các em tăng khi tuổi tăng Cụ thể là chiềucao của nam tăng từ 147,33 cm lúc 11 tuổi lên đến 167,98 cm lúc 17 tuổi, mỗi nămtăng trung bình 3,44cm; chiều cao của nữ tăng từ 147,16 cm lúc 11 tuổi lên đến156,73 cm lúc 17 tuổi, mỗi năm tăng trung bình 1,60 cm Như vậy, ở giai đoạn này,chiều cao của nam tăng nhanh và tăng nhiều hơn của nữ Tuy nhiên, tốc độ tăngchiều cao của các em diễn ra không đồng đều theo độ tuổi và có thời điểm tăngnhảy vọt Chiều cao của nam tăng nhanh trong giai đoạn từ 12 - 14 tuổi, tăng nhảyvọt lúc 12 - 13 tuổi (tăng 8,56 cm/năm), còn của nữ tăng nhanh từ 11 - 13 tuổi, tăngnhảy vọt lúc 11 - 12 tuổi (tăng 4,51 cm/năm) Trong cùng một độ tuổi, chiều caocủa nam và nữ không giống nhau Từ 11 - 12 tuổi, chiều cao của nam và của nữtương đương nhau, còn từ 13 - 17 tuổi, chiều cao của nam lớn hơn của nữ với mức

chênh lệch ngày càng nhiều, từ 5,39 cm đến 11,25 cm (p<0,05) Vì vậy, trên đồ thịbiểu diễn chiều cao của nam và nữ có điểm giao chéo tăng trưởng lúc 12 - 13 tuổi.

Sở dĩ có sự khác biệt về sự phát triển chiều cao giữa nam và nữ là do đặc điểm giớitính của các em Ở giai đoạn này, cơ thể các em diễn ra quá trình dậy thì và theoquy luật sinh học, nữ thường dậy thì sớm hơn so với nam nên thời điểm tăng nhanhchiều cao của nữ cũng đến sớm hơn so với của nam

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi về thời điểm tăng nhảy vọt về chiều caocủa trẻ vị thành niên phù hợp với nghiên cứu của Trần Thị Loan [29], của NguyễnThị Bích Ngọc [37] nhưng sớm hơn 1 - 2 năm so với số liệu của của “HSSH” [47],của Đào Huy Khuê [21], của Thẩm Thị Hoàng Điệp và cs [16], của Lê Ngọc Trọng[48], của Trần Thị Loan và Lê Thị Tám [31] (phụ lục 2)

So sánh với số liệu nghiên cứu của các tác giả khác cho thấy chiều cao trẻ vịthành niên ở huyện Sóc Sơn ở các độ tuổi đều lớn hơn so với số liệu của Đào HuyKhuê [21], Thẩm Thị Hoàng Điệp và cs [16], Trần Thị Loan [29], Lê Ngọc Trọng[48], Trần Thị Loan và Lê Thị Tám [31] và của Nguyễn Thị Bích Ngọc [37] (phụlục 2) Qua phân tích ở trên cho thấy, chiều cao của người Việt Nam có gia tăngtheo thời gian, nhưng tốc độ gia tăng rất thấp, không đến 1cm/năm Sự khác nhau vềchiều cao của trẻ vị thành niên trong nghiên cứu của chúng tôi so với số liệu trongcác công trình nghiên cứu trước đây có thể do nhiều nguyên nhân như đối tượngnghiên cứu thuộc các địa bàn khác nhau, điều kiện sống khác nhau và khuynhhướng tăng trưởng thế tục

3.2.1.2 Chiều cao của trẻ vị thành niên đã và chưa dậy thì

Kết quả nghiên cứu chiều cao của trẻ vị thành niên đã và chưa dậy thì (bảng3.6 và hình 3.3) cho thấy, chiều cao của các em nữ và nam đã và chưa dậy thì đềutăng liên tục theo tuổi Cụ thể, chiều cao của nam chưa dậy thì lúc 11 tuổi là 147,30

cm và đến 13 tuổi là 156,00 cm, tăng trung bình 4,35 cm/năm, còn chiều cao củanam đã dậy thì lúc 11 tuổi là 147,45 cm đến 13 tuổi là 160,16 cm, tăng trung bình6,36 cm/năm Chiều cao của nữ chưa dậy thì lúc 11 tuổi là 144,08 cm và đến 13tuổi là 150,83 cm, tăng trung bình 3,38 cm/năm, còn chiều cao của nữ đã dậy thì lúc

11 tuổi là 149,22 cm đến 13 tuổi là 155,06 cm, tăng trung bình 2,92 cm/năm

Bảng 3.6 Chiều cao của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi đã và chưa dậy thì

Hình 3.3 Biểu đồ biểu diễn chiều cao của trẻ vị thành niên 11 - 13 tuổi

đã và chưa dậy thì

Như vậy, trong cùng một độ tuổi, cùng một giới tính, trẻ em đã dậy thì đềucao hơn so với trẻ chưa dậy thì Mức chênh lệch chiều cao của trẻ em nam đã vàchưa dậy thì từ 0,15 - 4,16 cm, còn mức chênh lệch chiều cao của trẻ em nữ đã vàchưa dậy thì từ 4,23 - 7,84 cm Điều đó chứng tỏ ở cùng mộ độ tuổi, chiều cao củatrẻ vị thành niên đã dậy thì lớn hơn so với trẻ chưa dậy thì, hay nói cách khác, trẻ đãdậy thì phát triển tốt hơn so với trẻ chưa dậy thì Điều này có thể giải thích là do