Khảo sát việc sử dụng ngôn từ trên chuyên mục phóng sự báo Lao Động

Trong các thể loại báo chí, phóng sự là một trong những thể loại ñặc biệt thích hợp với việc mô tả sự phát triển năng ñộng của hiện thực, có khả năng gây ñược những ấn tượng rất sâu sắc

Trong các thể loại báo chí, phóng sự là một trong những thể loại ñặc biệt

thích hợp với việc mô tả sự phát triển năng ñộng của hiện thực, có khả năng gây

ñược những ấn tượng rất sâu sắc ñối với công chúng Phóng sự là một trong

những thể loại có năng lực phản ánh hiện thực một cách năng ñộng, vừa trực

tiếp, cụ thể, vừa có tầm khái quát nhất ñịnh Có rất nhiều quan ñIểm khác nhau

về phóng sự, nhưng theo tiến sĩ Đức Dũng thì ông khẳng ñịnh: “Phóng sự là

một thể loại ñứng giữa Văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả

những sự kiện, con người, tình huống ñiển hình trong một quá trình phát

sinh, phát triển, ñồng thời khẳng ñịnh hiện thực ñó thông qua cái tôi trần

thuật, vừa tỉnh táo lí trí, vừa cảm xúc với một bút pháp giàu chất văn học”

Phóng sự báo chí với khả năng chuyển tải một khối lượng thông tin phong

phú và trình bày hiện thực trong một quá trình phát sinh phát triển, nó mang ñến

cho công chúng một bức tranh xác thực Những vấn ñề mà phóng sự báo chí ñề

cập là những vấn ñề của ñời sống hiện thực xung quanh chúng ta, ñang cần

chúng ta bày tỏ thái ñộ và những hành ñộng hiện thực Tức là phóng sự có khả

năng thông tin thời sự, ñảm bảo tính xác thực, tính ñịnh hướng thông qua việc

trình bày, diễn tả những vấn ñề, sự kiện, con người, tình huống ñiểm hình, trong

một quá trình phát sinh, phát triển với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật,

và ngôn ngữ, bút pháp, giọng ñiệu linh hoạt, giàu chất văn học

Về năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự, các nhà nghiên cứu ở nước

ta hiện nay nhìn chung ñều thống nhất khẳng ñịnh: ñây là thể loại báo chí có khả

năng phản ánh hiện thực duới dạng một bức tranh nóng bỏng, hơi thở của ñời

sông Bức tranh ấy thể hiện góc nhìn ñầy cá tính của tác giả trước ñời sống, vừa

có sức khái quát, vừa chi tiết sống ñộng với những con người và sự việc xác

thực, ñồng thời rất giàu chất nhân văn và tái hiện bằng ngôn ngữ, giọng ñiệu

sinh ñộng Trong tác phẩm phóng sự, tính cách của nhân vật thường ñược ñề cập

rõ nét và những suy nghĩ của tác giả ñược trình bày trực tiếp Ngoài ra, phóng sự

cũng cho phép kết hợp yếu tố trữ tình ñể có thể nâng thêm chất lượng phản ánh

hiện thực Phóng sự vừa ñáp ứng yêu cầu thông tin thời sự, ñồng thời có khả

năng tác ñộng vào nỗi xúc xảm của công chúng bằng những sự thật giàu tính

chất nhân văn ñược trình bày qua giọng ñiệu sinh ñộng và linh hoạt của nhân vật

trần thuật

NỘI DUNG

I Những ñặc ñiểm của phóng sự báo chí

Phóng sự báo chí bao gồm có ñặc ñiểm về nội dung và ñặc ñiểm về hình

thức

1 Đặc ñiểm về nội dung

Thứ nhất là phản ánh những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi.Chính do

nhiệm vụ này mà cuộc sống ñang ñặt ra nên tính xung kích luôn ñược coi là ñặc

ñIểm nổi bật của phóng sự báo chí Bước vào thời kí ñổi mới trên ñất nước ta,

cùng các thể loại xung kích khác, phóng sự báo chí ñã mạnh dạn lao vào cuộc

chiến ñấu chống cái cũ, bao cấp, trì trệ bảo thủ, khẳng ñịnh cái mới và những

cong người mới Chính trong cuộc ñấu tranh ấy, thể loại này ñã trở thành một

trong những thể loại hàng ñầu, ñã thực sự gây ñược ấn tượng và niềm tin của

công chúng ñế nay thể loại này vẫn tiếp tục phát huy sức mạnh tiềm tàng của nó

ñể có thể phản ánh hiện thực sôi ñộng với nhiều biến cố sâu sắc ñã xảy ra Là

một thể loại xung kích, phóng sự báo chí luôn năng ñộng và thường xuyên có sự

phát triển và biến ñổi một cách rất linh hoạt Điều ñó mới cho thấy muốn xác

ñịnh ñược diện mạo của thể loại này chúng ta cần xem xét những ñặc diểm biến

ñổi trong bối cảnh của ñời sống hiện ñại Có như vậy mới có thể xác ñịnh ñược

những ñặc ñiểm ñích thực của thể loại này, từ ñó có sự ñiều chỉnh kịp thời nhằm

làm cho phóng sự phát triển xứng ñáng với sự tin cậy cậy của công chúng

Với mục ñích rõ ràng và khuynh hướng thiên về chính luận, phóng sự báo

chí có thể trình bày hiện thực như một bức tranh toàn cảnh vừa có tầm khái quát

nhất ñịnh, ñồng thời có chiều sâu với những chi tiết ñiển hình, sống ñộng, trong

ñó những nhân vật xuất hiện một cách sắc sảo rõ nét cả về chiều sâu nội tâm, cá

tính và hành vi.Trong phóng sự báo chí, tác giả ñã thẳng thắn bày tỏ quan ñiểm

của mình với tư cách là một nhân vật trần thuật – là người chịu trách nhịêm về

những chi tiết, những sự việc có thực ñược thể hiện trong tác phẩm.Các tác giả

phóng sự không dừng lại ở việc phản ánh hiện thực một cách khách quan thông

qua những con số, sự kiện như trong các thể loại báo chí khác mà luôn có mong

muốn khái quát thẩm ñịnh.Khi phóng sự phát triển và mang ñậm màu sắc chính

luận thì ở ñó tác giả bày tỏ quan ñiểm của mình trước sự thật với một nhiệt tình

ñấu tranh vì sự tiến bộ xả hôị

Sức mạnh của tác phẩm báo chí trước hết là khả năng khám phá, phơi bày

những mâu thuẫnvà trả lời những câu hỏi mà cuộc sống ñang ñặt ra.Điều ñó cho

thấy rằng, khi ñề cập năng lực phản hiện thực của báo chí, phải dựa vào ñặc

trưng ñặc ñiểm của nó và góc nhìn gắn liên với cá tính sáng tạo của chính tác

giả.Có thể nói góc nhìn ñộc ñáo, sáng tạo của nhà báo là nhân tố quyết ñịng

năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự báo chí

Thứ hai, về các nhân vật trần thuật và các nhân chứng Trong ñăc ñiểm

này của phóng sự báo chí, chúng ta thấy nổi lên vai trò của nhân vật trần thuật –

tác giả - nhân chứng khách quan của hiện thực.Cái tôi trong phóng sự là cái tôi

trần thuật làm nên linh hồn, bản sắc của tác phẩm ñó Nó ñóng vai trò tập hợp

sắp xếp các dữ liệucủa sự kiện thông nhất trong môt chỉnh thể sống ñộng và nhất

quán

Sự xuất hiện của nhân vật trần thuật là một ñặc ñiểm nổi bật của phóng sự

báo chí nói riêng Với tư cách là nhân chứng khách quan, là người trực tiếp

chứng kiến và trình bày sự kiện, tác giả phóng sự phải là người trực tiếp thẩm

ñịnh tính xác thực của tác phẩm Cái tôi trần thuật không chỉ giúp cho việc phản

ánh sự kiện môt cách sinh ñộng, nhiều chiều mà còn bộc lộ trực tiếp văn hoá của

người viết Trong các phóng sự báo chí, sự tham gia của các nhân chứng trực

tiếp và gián tiếp có thể tạo ra từng bản sắc riêng của từng tác phẩm So với nhân

chứng trong thể loại báo chí khác, nhân chứng trong báo chí có bản sắc hơn,

sinh ñộng và cụ thể hơn rất nhiều.Vì thế cần phải coi sự xuất hiện của các nhân

chứng (trực tiếp hay gián tiếp ) tham gia thông tin cùng với tác giả là một trong

những tiêu chí thể loại của phóng sự báo chí ở nước ta

2 Đặc ñiểm về hình thức

2.1 Về ngôn ngữ, bút pháp và giọng ñiệu

Về ngôn ngữ, bút pháp và giọng ñiệu thì việc trình bày sự thật với bút

pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học và giọng ñiệu của tác giả trước sự

thật là một ñiều hết sức quan trọng, chính nó góp phần tạo nên bản sắc của thể

loại Lối thông tin khô khan, khách quan hay thông tin ñịnh hướng bằng lí lẽ như

các thể loại báo chí chính luận có những hạn chế riêng Phóng sự ñã khắc phục

ñược những ñiểm yếu này bằng cách thông tin thời sự qua ngôn từ, ngữ ñiệu

mang hình ảnh sinh ñộng, giàu cảm xúc, có thể tác ñộng không chỉ vào lí trí của

người ñọc mà còn có thể ñến với họ bằng sự ñồng cảm trái tim, ñồng ñiệu về

nhân cách Phóng sự báo chí có nhiệm vụ là thông tin thời sự về người thật, việc

thật trong một quá trình phát triển ñồng thời trả lời những câu hỏi hiện thực ñề

rañáp ứng yêu cầu chung của tác phẩm báo chí Tuy nhiên tác giả cũng có thể sử

dụng một lối thể hiện kết hợp giữa thông tin thời sự với bút pháp văn họcñể

nhằm tạo ra giọng ñiệu phong phú linh hoạt.Trong phóng sự báo chí, tác giả

phải thẳng thăn bày tỏ những quan niệm của mình trước sự thật và sử dụng tổ

hợp các yếu tố như miêu tảthuật, bình, ñan xen yếu tố phân tích, nghị luận ở

mức hợp lý, phóng sự báo chí tạo ñiều kiện cho người trần thuẫt xuất hiện với

giọng ñiệu riêng

Để viết tác phẩm báo chí có chất lượng, người làm báo không chỉ phải có

kinh nghiệm, sự hiểu biết xã hội ñể tìm kiếm, lựa chọn sự kiện vấn ñề, biết cách

mổ xẻ phơi bày sự thật, phải có khả năng sử dụng các thủ pháp nghệ thuật một

cách hiệu quả thông qua miêu tả, trần thuât, bình luận…Điều này còn tạo ñược

tính cách riêng của tác giả trong phóng sự báo chí

Các dạng phóng sự báo chí thì chúng ta thấy rằng: phóng sự báo chí hiện

ñại của nước ta hiện ñang có sự giao thoa, chuyển hoá mạnh mẽ cùng các thể

loại báo chí khác Quá trình này ñã tạo ra một số dạng phóng sự báo chí rất ña

dạng và linh hoạt

Dạng phóng sự phản ánh vấn ñề của ñời sống Như chúng ta ñã biết,

phóng sự báo chí có nhiệm vụ phán ánh về những sự thật chứa ñựng mâu thuẫn

trong ñời sống Những mâu thuẫn này có thể xuất hiện từ chính bản thân các sự

kiện ñời sống nhưng cũng có thể tồn tại dưới dạng là những vấn ñề nổi bật, có

sức thu hút sự quan tâm của công chúng.Vậy là, phóng sự có nhiệm vụ phản ánh

và phân tích làm sáng tỏ những vấn ñề của ñời sống và trong một mức ñộ nào

ñó, phóng sự có sự giao thoa với thể loại bình luận chuyên luận, kí chính luận

Đặc ñiểm dễ nhận thấy trong quá trình giao thoa ñó là vấn ñề trở thành nội dung

trung tâm của tác phẩm phóng sự Đó nhất thiết phải là những vấn ñề tiêu biểu,

xác thực và ñáp ứng nhu cầu thông tin thời sự Tuy không trực tiêp phản ánh

những sự kiện lớn, những tình huống nổi bật nhưng những vấn ñề mà dạng

phóng sự này ñề cập vẫn có thể có sức lay ñộng lớn ñến những vấn ñề có phạm

vi nhỏ hơn trong ñời sống hàng ngày Phóng sự phỏng vấn luôn chiếm một tỷ lệ

lớn nhất trong các dạng phóng sự trên báo chí nứơc ta hiện nay Bởi vì, không

phải ngày nào cũng co những sự kiện lớn xảy ra và không phải sự kiện nào cũng

trở thành ñề tài cho phóng sự, nhưng các vấn ñề cần phân tích, giải ñáp thì luôn

luôn thường trực ở mọi lúc mọi nơi trong ñời sống

Dạng phóng sự chân dung

Đây là dạng phóng sự giao thoa, kết hợp với thể loại kí chân dung.Hiện

nay, dạng phóng sự này ñang chiến ưu thế trên một số tờ báo có ảnh hưởng và

phạm vi phát hành tương ñối lớn như các báo Lao Động, Hà Nội mới, Tiền

Phong, Tuổi Trẻ, Thanh Niên….Thể loaị này vó nhiệm vụ phản ánh những con

người tiêu biểu( cho cái xấu hoặc cái tốt ) trong ñời sống.Con người trong dạng

phóng sự này có thể là cá nhân nhưng cũng có thể là một tập thể trong bối cảnh

Phóng sự chân dung Là sự kết hợp ưu thế của phóng sự báo chí và thể

loại kí chân dung.Tính kí chân dung ñược thể hiện ở việc lấy con người làm ñối

tượng chủ yếu ñể phản ánh, còn những ñặc ñiểm của phóng sự cũng ñược bộc lộ

rõ nhất ở những yếu tố hình thức và trong cách tái hiện những chân dung ñó

Điều này ñược thể hiện ở các tít phụ, ở những chi tiết sống ñộng, ở bối cảnh và

nhất là năng lực khái quát và cái góc nhìn mang ñậm chất nhân văn của nhân vật

trần thuật… Bằng cách khắc hoạ rõ nét bối cảnh cuộc sống, chiến ñấu, lao ñộng,

học tập của nhân vật, tác phẩm phóng sự chân dung ñã cho phép ñộc giả niệm rã

rệt về cuộc sống rộng lớn xung quanh nhân vật ñang trong thế vận ñộng và phát

triển của nó Đó là bức tranh sinh ñộng vừa có tính khái quát vừa có tính chi

tiết, cụ thể

Ngoài ra, phóng sự báo chí còn có sự giao thoa, kết hợp với nhiều thể loại

khác ở bên trong và bên ngoài hệ thống thể loại báo chí Như nó có thể kết hợp

với ảnh báo ñể tạo thành thể loại phóng sự ảnh

Dạng phóng sự phản ánh các sự kiện thời sự

Trong quá trình vận ñộng và phát triển, cuộc sống luôn xảy ra hàng loạt

sự việc, sự kiện với những tính chất và tầm quan trọng khác nhau… Trong ñó,

một số sự kiện có thể trở thành ñề tài cho phóng sự báo chí (ví dụ: cháy nhà,

sập hầm gây hậu quả nặng nề, một vụ cháy rừng; một quyết ñịnh gây ra những

hậu quả nghiêm trọng; mọtt vụ án lớn, một vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng

v.v.,) Trong trường hợp này, tác phẩm phóng sự có thể giao thoa với các thể

loại có năng lực phản ánh sự kiện như tường thuật, ghi nhanh hoặc bài thông

tấn Biểu hiện cụ thể nhất của giao thoa này là sự kiện sẽ trở thành nội dung

trung tâm trong tác phẩm phóng sự

Những sự kiện ñược chọn ñể thể hiện trong một bài phóng sự thường phải

ñáp ứng yêu cầu thông tin thời sự; chứa ñựng mâu thuẫn hoặc nhưng câu hỏi cần

ñược làm sáng tỏ; gợi lên những vấn ñề mà công chúng quan tâm…

Tác phẩm phóng sự sự kiện phải bám sát hiện thực ñời sống ñể phản ánh

sự kiện trong toàn bộ quá trình phát sinh, phát triển của nó Nhiệm vụ chủ yếu

của một phóng sự sự kiện là diễn tả một cách sinh ñộng quang cảnh, hiện trạng

của sự kiện trong toàn bộ dáng vẻ hiện thực của nó Đôi khi tác phẩm phóng sự

sự kiện còn có thể ñề cập nguyên nhân và nêu lên những vấn ñề ñặt ra sau sự

kiện ñược phản ánh trong tác phẩm Điều ñáng chú ý trong dạng phóng sự này

một số yếu tố như: ngữ ñIệu, ngôn từ, bút pháp, ñòi hỏi giàu hình ảnh … Có

phần bị hạn chế, không thực sự sinh ñộng như trong các dạng phóng sự khác

Dạng phóng sự ñiều tra

Phóng sự ñiều tra là một dạng kết hợp giữa phóng sự báo chí với thể loại

ñiều tra Như chúng ta ñã biết một trong những ñặc ñiểm cơ bản của thể loại

ñiều tra là phải trả lời ñược những câu hỏi mà cuộc sống ñang ñặt ra Cách trả

lời của ñiều tra là thông qua một hệ thống những bằng chứng xác thực và tiêu

biểu Sự kết hợp giữa phóng sự và ñiều tra thường diễn ra theo nguyên tắc sau:

tính chất phóng sự thường ñược thể hiện ở những yếu tố thuộc về hình thức của

tác phẩm như ngôn ngữ, bút pháp, giọng ñiệu, sự xuất hiện của nhân vật trần

thuật… Còn ñặc ñiểm thể loại của ñiều tra thì ñược thể hiện chủ yếu trong việc

huy ñộng những chi tiết, số liệu, dữ kiện nhằm xây dựng một hê thống các luận

cứ nhằm làm sáng tỏ cái lôgic bên trong thể hiện bản chất của sự thật mà tác

phẩm ñề cập, trả lời ñược câu hỏi mà cuộc sống ñặt ra Trong những bài phóng

sự ñiều tra, hình thức phóng sự có thể giúp tác giả trình bày những vấn ñề gai

góc, căng thẳng một cách mềm mại và linh hoạt Dạng bài này thường ñược sử

dụng trong trường hợp khi ñứng trước những sự kiện, tình huống, hiện trạng nào

ñó, vẫn ñang còn những câu hỏi chưa ñược trả lời, hoặc có nhiều cách trả lời

khác nhau

Dạng phóng sự phản ánh những hoàn cảnh, hiện trạng

Trong thực tế của ñời sống báo chí nước ta còn khá phổ biến một dạng

phóng sự phản ánh về những hoàn cảnh, hiện trạng của ñời sống mà không nhất

thiết phải ñề cập các mâu thuẫn hay trả lời những câu hỏi

Tất nhiên, với tư cách là những tác phẩm thuộc thể loại phóng sự, dạng

phóng sự này vẫn phải có nhiệm vụ khám phá, phát hiện và cung cấp cho công

chúng những thông tin mới mẻ, thú vị và bổ ích Nó phải cung cấp cho người

ñọc những kiến thức xác thực, cụ thể và sinh ñộng về ñời sống xung quanh họ

Hay nói cách khác nó phải giúp cho công chúng những kiến thức cần ñể suy

nghĩ, nhận thức và hành ñộng Trong số những tờ báo có chuyên mục về “phóng

sự” ở nước ta, Sài Gòn giải phóng là tờ báo có tỉ lệ cao của những tác phẩm

phóng sự thuộc dạng này

II Khảo sát việc sử dụng ngôn từ của chuyên mục phóng sự trên báo Lao

Động số số 184 ngày 10/08/2007, số 276 ngày 27/11/2007, số 285 ngày

07/12/2007

1 Ngôn ngữ tít

Tít báo là một cấu trúc từ ngữ ngắn gọn gới thiệu khái quát chủ ñề của tác

phẩm và mức ñộ nào ñó nếu có thể thu hút sự chú ý của công chúng và ñương

nhiên ñây là thành tốñứng vị trí ñầu tiên trong tác phẩm, là thành tố ñầu tiên

người ñọc tiếp xúc với bài báo.Tít báo phải ngắn gọn, dễ hiểu và phải hấp dẫn

Tít báo thường có 7 loại cơ bản gồm: tít xác nhận, tít câu hỏi, tít kêu gọi, tít bình

luận, tít trích dẫn, tít giật gân và tít biểu cảm

Ví dụ:

“ Có một “Hoàng thành” nơi ải bắc” (Lao Động số 184 ngày 10/08/2007)

Đây là một tít thuộc tít xác nhận, sử dụng ngôn ngữ có tính biểu cảm cao, sử

dụng từ Hán Việt gây sự chú ý với người ñọc.Tit bài tương ñói ngắn gọn không

rườm rà ñã khái quát ñược một “Hoàng thành” bằng cách sử dụng những từ ngữ

mang chất liệu văn học nhưng hình ảnh của tít luôngấưn với tính xấc thực của

vấn ñề.Các tít phụ mang tính chất thông báo dễ hiểu (Nơi 3 công chúa nhà Lý

về làm dâu) Tít phụ mang tính chất trái ngược về thời gian giữa thời gian dài

và thời gian ngắn (17 năm và 35 ngày tìm kiến) Tít phụ thứ 3 có sức biểu cảm

cao (Đánh thức 1000 năm lịch sử)

“ “Săn” lâm tặc” (Lao ñộng số 276 ngày 27/11/2007) Đây là một tít thuộc

tít xác nhận Tít sử dụng ngôn ngữ rất ngắn gọn chỉ gồm 3 từ nhưng người ñọc

ñã hiểu ñược nội dung bài phóng sự viết về nạn phá rừnghiện nay Vì bản thân

tít nay ñã giới thiệu chủ ñề của cả tác phẩm.Trong tít này còn sử dụng dấu (“ ”)_

“săn”gây sự chú ý thu hút người ñọc dù ñây là một vấn ñề vẫn hay ñược nói

ñến.Các tít phụ khá là ấn tượng có sức biểu cảm cao( Tan hoang ñại ngàn, vượt

biên tóm lâm tặc)

“Người ñàn bà ñạp xíchlô thuê” ( Lao Động số 285 ngày 07/12/2007) ñây

là một tít báo xác nhận Tít này sử dụng ngôn ngữ rất ñơn giảndễ hiểu như nó

vốn có không cần gọt giũa trau chuốt Chỉ cần ñọc tít thôi chúng ta ñã biết bài

phóng sự nói về sự vất vả cực nhọc của người ñàn bà ñạp xíchlô thuê Vì trong

tít ñã cho người ñọc biết nhân vật chính là ai, công việc của họ là gì Các tít phụ

cũng ñơn giản, dễ hiểu

Như vậy, qua 3 tít cúa 3 bài phóng sự trên thì ta thấy tít “Săn” lâm tặc” dễ

nhớ, dễ hiểu Tít “Có một “Hoàng thành” nơi ải bắc” có sự biểu cảm cao.Tít

“Người ñàn bà ñạp xích lô thuê” ñơn giản dễ hiẻu như nó vốn có

2 Ngôn ngữ sapô

Sapô là một thuật ngữ bắt ñầu từ tiếng Pháp chapean – cái mũ.Sapô ñược

xem là một tiểu văn bản nằm dưới tít chính và phía trên phần nội dung ñược

trình bày bằng cỡ chữ ñặc biệt và có nhiệm vụ làm rõ hơn chủ ñề tác phẩm

Sapô phải thu hút sự chú ý của ñộc giả Ngôn ngữ viết sapô phải có cảm xúc và

gây ấn tượng phải nêu ñược ý chính của tác phẩm chứng minh ñược tính thời sự

của bài báo.Có 9 loại sapô ñó là : sapô gọi tên, sapô tóm tắt, sapô nêu sự kiện

dẫn ñường,sapô chân dung, sapô tả cảnh, sapô nêu luận cứ, sapô kể chuyện,

sapô nêu cảm xúc và suy tư riêng của tác giả, sapô tiếp nối tiêu ñề

Ví dụ :

* “Có thể hơi vội vàng nếu “ xưng tụng” những di tích kiến trúc của

vương tôn hoàng tộc vưa phát lộ tại vùng ñất phên giậu phía bắc Việt Nam kia là

mang tầm cỡ của một “Hoàng thành” Nhưng các báo cáo khoa học ban ñầu ñều

cho thấy: các hạng mục củ “nền cũ lâu ñài”hoành tráng mà các nhà khảo cổvừa

khai quật ñược có niên ñại từ triều Lý, với “rất nhiều nét tương ñồng với hoàng

thành Thăng Long” ”( LĐ số 184 ngày 10/08/2007)

Đây là sapô tóm tắt.Đầu tiên tác giả cung cấp những thông tin cốt lõi liên

quan tới nội dung tác phẩm với từ ngữ chính xác, dễ hiểu và cách sử dụng dấu (“

”) tăng thêm tính hấp dẫn của bài phóng sự ñể người ñọc có một cái nhìn khái

quát về tác phẩm

* “Lần ñầu tiên trong ñời tôi ñưựoc ñi “săn” lâm tặc Và, cũng là lần ñầu

tiên tôi ñược chứng kiến cảnh “rừng vàng” bị tàn phá Thế mới biết mới kính

trọng biết bao tấm gương ñã ngã xuống vì rừng.Lần ñầu tiên, tim tôi nhói ñau

trước những gốc cây trơ trọi, máu cây quằn quại chảy… “Rừng Thanh Thuỷ(

Thanh chương - Nghệ An)ñã bị lâm tặc “mò” ñến rồi.Mờy chục năm công lao

giữ rừng, dân mình không ai vi sơ thế mà giặc rừng bắt ñầu phá…” Câu chuyện

ấy tôi tình cờ nghe ñược từ một lãnh ñạo huyện Thanh Chương Đồng chí ñó

còn tiết lộ, tới ñây sẽ “ phát” công văn ñề nghị làm việc với huyện Hương

Sơn(Hà Tĩnh) ñể bàn về việc phối hợpbảo vệ rừng vì nóng ruột quá…Và tôi

quyết trí ñi theo các ñồng chí kiểm lâm ñể “săn” lâm tặc”

Đây là sapô tóm tắt ñồng thời nêu sư kiện dẫn ñường.Bằng việc dùng

ngôn ngữ rất cảm xúc và ấn tượng với những hình ảnh chất liệu văn học tác giả

như vẽ ra truớc mắt chúng ta cảnh ñau thương về cánh rừng Thanh Thuỷ như

“rừng vàng”, “tim tôi nhói ñau trước những gốc caay trơ trọi”.Tác giả còn dùng

hình ảnh nhân hoá khi nói về cây rừng bị tàn phá “máu cây quằn quại chảy”

Cách dùng từ gây ấn tượng “săn” “mò”.Cách gới thiệ bài báo bằng những thông

tin, chi tiết như thế này thực sự rất lôi cuốn người ñọc và thể hiện ñược tính thới

sự của phong sự

* “Giữa nhịp sống sôi ñộng ồn ào, náo nhiệt trên những con ñường Hà

Nội, một ngày nào ñó, bạn tình cờ trông thấy một người phụ nữ nhỏ bé ñang oằn

mình ñạp xíchlô, trên xe trở vật liệu xây dựng.Có lẽ, chị là người duy nhất ở ñất

Hà thành chọn cho mình cái nghề mà từ lâu dường như chỉ dành cho ñàn ông”

Đây là kiểu sapô chân dung, giới thiệu về một người phụ nữ ñạp xích lô

thuê với ngôn ngữ hết sức giản dị mà ñầy cảm xúc Bằng cách sử dụng ngôn ngữ

có tính biểu ñạt cao “ồn ào náo nhiệt” “… một người phụ nữ nhỏ bé ñang oằn

mình ñạp xíchlô…” làm cho người ñọc có một sự cảm thông chia sẻ Ơ sapô này

Qua việc khảo sát 3 phóng sự trên báo LĐ, chúng tôi thấy, ngôn ngữ trên

3 phóng sự này về cơ bản ñã ñáp ứng ñược khá ñầy ñủ những tính chất của ngôn

ngữ báo chí

- Về tính chính xác và ngắn gọn Vì văn phong báo chí tính chính xác là

tính chất quan trọng hàng ñầu Nó có nhiệm vụ ñịnh hướng dư luận cho nên

ngôn ngữ ở ñây không hề bị bóp méo, sai sự thật

Ví dụ :

LĐ số184 ngày 10/08/2007.Trong bài này cách sử dụng từ ngư ngắn gọn,

chính xác giúp người ñọc tiếp nhận tác phẩm nhanh và ñúng.Như cách chí rã ñịa

ñiểm( Đền Cầu Từ, xã Phượng Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc giang/ Theo chân

anh Hạnh – Phó Giám ñốc bảo tàng tỉnh Bắc giang)

LĐ số 276 ngày 27/11/2007.Trong bài này tác giả sử dụng ngôn ngữ

chính xác, xúc tích, ngắn gọn ñể nêu lên vấn ñề nóng bỏng ñược cả xã hội quan

tâm Đó là nạn chặt phá rừng rất lôi kéo thu hút người ñọc

LĐ số 285 ngày 07/12/2007.Bài phóng sự này cũng bắt nguồn từ một con

người thật với công việc thật Tác giả sử dụng ngôn ngữ giản ñơn không sử dụng

câu dài, không trau chuốt gọt giũa nhưng lại gây sự ñồng cảm chia sẻ vơi người

ñọc về một người phụ nữ ñạp xích lô thuê

- Về tính ñại chúng và tính cụ thể Trong 3 bài phóng sự mà chúng tôi tiến

hành khảo sát thì 2 bài “ “Săn” lâm tặc” và “ Người ñàn bà ñạp xích lô thuê” tác

giả sử dụng ngôn ngữ phổ cập dễ hiểu mang tính toàn dân xoá noà danh giới

giữa những người tiếp nhận.Nhưng trong bài “ Có một Hoàng thành nơi ải

bắc”việc sử dụng ngôn ngữ nước ngoài( từ Hán – Việt ) hơi nhiều nên ñôi khi

còn gây khó khăn cho người ñọc.Trong 3 bài phóng sự này tính cụ thể ñược thể

hiện bằng việc ñưa ra những con số chính xác, cách miêu tả tin cậy mà không hề

ñơn ñiệu

“Thế là phải cuốc bộ trong hành trình tuần rừng với khoảng 10km”

“Phía bên này gọi là rừng Chéch do tổng ñộĩ TNXP 5 quản lý và bảo vệ

Rừng Chéch có 13km giáp ranh với xã Sơn Hồng và 5,5km giáp với nước bạn

Lào”

“Tổng ñội trưởng cho hay, rừng Chéch của các anh ñã mất 30 cây”

“Đây là tiểu khu 1007 với 6.000 ha rừng… Vừa ñi vừa ñếm, lên tới ñỉnh

dốc ñã có ñến 25 cây bị hạ”

- Về tính bình giải, tính ñịnh lượng tính khuôn mẫu thì ở 3 bài phóng sự

này thể hiện khá rõ.Bằng ngôn ngữ của mình ,tác giả thể hiện cái tôi rõ nét

nhưng hết sức khách quan và chịu trách nhiệm như một nhân chứng( như bài

“Săn” lâm tặc, Có một “Hoàng thành” nơi ải bắc) Hay thể hiện tình cảm một

cách công khai( như “ Người ñàn bà ñạp xích lô thuê”).Tính biểu cảm của 3 tác

phẩm phóng sự này sẽ ñược phân tich rõ hơn ở phần sau.Về dung lượng các bài

phóng sự chúng tôi tiến hành khảo sát có dung lượng phù hợp , có tính khuôn

mẫu nhưng không hề khô cứng, ngôn ngữ khá biểu cảm vừa chinh phục người

ñọc về ý trí lại vừa cảm hoá họ về trái tim

4 Một số thủ pháp nhằm tăng cường tính biểu cảm trong ngôn ngữ phóng

sự

4.1 Dùng từ hội thoại

Từ hội thoại ở ñay ñược hiểu theo nghĩa rộng, tức là nó bao hàm các từ

thuộc vốn từ vựng của ngôn ngữ văn hoá ñược dùng ñặc biệt trong lời nói

miệng, trong sinh hoạt hàng ngày và một số từ thông tục và từ lóng, vì những từ

trong hai loại sau này chỉ ñược chuyên dùng trong khẩu ngữ

“ Tiếp ñó, khi các nhà nghiên cứu tìm ra một văn bản chữ nho có kiên

quan ñến một nhân vật lịch sử thoèi Lý, họ bèn “kéo quân” xuống ñiều tra”

*LĐ số 276 ngày 27/11/2007

“ săn” lâm tặc

“ Được thế ñã ơn trời”

“Vượt biên tóm lâm tặc”

“Thế là lâm tặc ñã “mò” sang rừng mình hơn 100 mét rồi”

“ Đốn cây xong chúng còn “tăm” thêm những cây khác có giá trị rồi khắc

tên làm dấu ñể khẳng ñịnh “ quyền sở hữu” ”

*LĐ số 285 ngày 07/12/2007

“ Anh nhà tôi trước ñây cũng ñi ñẩy hàng giúp nhưng kể từ khi bị thấp

khớp mấy năm nay cũng vì lao ñộng nặng, nên chỉ mình tôi làm, vất vả thật ñấy

nhưng từ nhiều năm nay cả nhà chỉ trông vào cai xích lô cà tàng”

“ Hôm ñó, chị chở những tảng ñá nặng trĩu, một thanh niên ñi xe

máy,phóng nhanh vượt ẩu ñã tông vào xe của chị”

“ Thu nhập như bây giờ ñã phải chi tiêu dè sẻn lắm rồi”

4.2 Dùng từ ngữ vay mượn tiếng nước ngoài

Sử dụng từ vay mượn ngôn ngữ Ân - Âu có thể ñược giữ nguyên dangj

hay phiên âm

Ví dụ:

LĐ số 285 ngày 07/12/2007

“Vất vả thật ñấy nhưng từ nhiều năm nay cả nhà chỉ trông vào cái xíchlô

cà tàng ”

“ Trong dịp APEC năm ngoái hay kì bầu cử Quốc hội mấy tháng trước,

chị gặp nhiều khó khăn khi giao hàng cho khách”

Còn từ Hán Việt ñược dùng quá phổ cập và trở thành một bộ phận không

thể thiếu của tiếng Việt Song không vì thế mà người ta không nhìn thấy khả

năng tăng cường tính biểu cảm của chúng

“ Theo chân anh Hạnh – PGĐ bảo tàng tỉnh Bắc Giang,tôi thành kính,

sững lại bởi nét vàng son của hệ thống dinh thất mà các ñời công chúa, các phò

mã nhà Lý xa xưa hiển lộ ngay trên mạt ñất, bên bờ sông Lục Nam thơ mộng”

“ Đặc biệt con ñường lát gạch hoa chanh trải dài vượt qua các lòng hố

khai quật, ñược xem như là một tín hiệu chính xác ñể khẳng ñịnh ñây là công

trình của vương tôn, quí tộc cao cấp thời Lý”

“ Cây thị ñã cổ thụ từ cái thời công chúa nhà lý vượt bến sông Thương vu

qui về bắc ải.Đền Cầu Từ thờ bà công chúa nhà Lý là thân mẫu của ông Vũ

Thành”

“ Đây là chính sách “nhu viễn” nhằm ñộng viên những người ñứng ñầu

các ñịa phương, các tù trưởng( phò mã )dốc sức giữ yên bờ cõi mà nhà Lý ñang

thực thi”

“ Vua Lý cũng phải tuần du ñi kiểm tra tình hình liên tục chứ cũng phải

xây thành quách dinh thự cho con gái, con rể”

“ Vua Lý Thánh Tông mượn việc ñi săn ở lưu vực sông Thương và sông

Lục Nam ñã ñến Giáp Đông giao nhiệm vụ giữ gìn biên cương”

*LĐ số276 ngày 27/11/2007

“ “ Săn” lâm tặc”

“ Tuy nhiên, anh cũng rất bức xúc : chúng tôi cực chẳng ñã mới vượt biên

sang bên này ñể tuần rừng”

Việc sử dụng tiếng nước ngoài thực sự tạo một ưu thế nổi trội so với các

từ có cách diễn ñạt tương ñương trong tiếng Việt.Bằng các ngôn tuìư như thế

làm cho tác phẩm phóng sự chích xác hơn, ñầy ñủ hơn, có vỏ âm thanh nghe gợi

cảm hơn.Nói chung tiếng nước ngoài sử dụng trong ba phóng sự này là gần gũi

với công chúng.Nhưng có một hạn chế nhỏ trong bài phóng sự “Có một Hoàng

thành nơi ải bắc” Có lẽ, do sử dụng nhiều từ Hán Việt nên ñôi khi gây khó khăn

cho người ñọc Song về cơ bản không gây cản trở nhiêu cho quá trình nhận thức

của người ñọc

Các từ thuật ngữ, xét về tự thân, là những từ trung tính tức là không mang

sắc thái biểu cảm nhưng khi kết hợp hài hào với từ khuôn mẫu chúng có khả

năng tăng tính biểu cảm ratá ñáng kế

Ví dụ :

* LĐ số 184 ngày 10/08/2007

“ Những báo cáo khoa học cho thấy : các hạng mục “ nền cũ lâu ñài”

hoành tráng mà các nhà khảo cổ vừa khai quật có niên ñại từ triều Lý”

“ Cuối cùng họ ñã tìm và khai quật ñược dấu tích gạch ngói và công trình

thời Lý”

“ Hiện nay, các nhà khoa học ñã tức tốc ñề nghị cơ quan chức năng có

biện pháp bảo quản hiện vật”

*LĐ số276 ngày 27/11/2007

“ Trắng trợn thế ñấy Đốn cây xong chúng còn tăm thêm những cây khác

có giá trị rồi khắc tên làm dấu thể hiện “quyền sở hữu”

“ Anh Ngũ ra lệnh áp sát ñối tượng”

“ Chúng tôi bắt ñầu hỏi cung”

“ Kiểm lâm phát huy là lực lượng nòng cốt, chủ ñộng chặt chẽ kết hợp với

các lực lượng: chủ rừng bộ ñội biên phòng và công an(…)”

“ Hôm ñó cũng ñi tuần tra thế này, cây cồng lúc nãy ở ñỉnh Bo Đượm bị

lâm tặc ñốn hạ và ñã chuyển ra bãi Sơn Hồng, cả ñội liền tổ chức vây bắt”

Hiện nay, do khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, nhiều lĩnh vực mới ra ñời

nên số lượng thuật ngữ ngày càng phat triển nhanh chóng và xuất hiện với mật

ñộ ngày càng dày trên các báo nói chung và tren thể loại phóng sự của bao Lao

Động nói riêng.Như ở trên báo LĐ số 276 việc sử dụng các thuật ngữ thuộc

chuyên ngành ñiều tra góp phần tăng sức lôi cuốn người ñọc và làm cho bài

phóng sự thể hiện dựoc hết nội dung ý nghĩa của nó

4.4 Dùng từ ñịa phương