Logic và tiếng việt, những câu chuyện trí tuệ về lập luận logic

Những mối liên hệ tất yếu có tính quy luật giữa các sự vật và các hiện tượng trong hiện thực khách quan cũng như giữa những ý nghĩ, tư tưởng trong tư duy, trong lập luận của con người..

K IL

M

Logic và tiếng việt, những câu chuyện trí tuệ về lập luận logic

I Khái lược logic học

1 Logic học

Logic học ñã phát triển từ rất sớm ở các nước Hi Lạp, Trung Quốc và ấn Độ,

trong ñó nổi bật nhất là ở Hi Lạp Logic học ñược hình thành từ thế kỷ thứ IV trước

công nguyên với tên tuổi của nhà triết học vĩ ñại Aristote (384-322tcn), ông là

người sáng lập ra ngành khoa học này

Thuật ngữ logic nguyên là một từ gốc Hi Lạp (logike) với ý nghĩa là một

môn khoa học về tư duy và từ này lại bắt nguồn từ một từ khác logos có nghĩa là

"lời nói", "trí tuệ", "lập luận" Thuật ngữ này ñi vào tiếng La tinh thành logica Từ

này là nguồn gốc của hàng loạt từ cùng nghĩa trong các ngôn ngữ ở châu âu như:

logika (Nga, Ba Lan), logic (Anh), logique (Pháp),

Từ logic của tiếng Việt bắt nguồn từ logique - một từ Pháp xuất hiện vào thế

kỷ XIII Thuật ngữ này trước ñây còn gọi là "luận lý học", "lý học" Thuật ngữ

logic thường ñược sử dụng với hai nghĩa sau:

Khoa học về hình thức và quy luật của tư duy Nghiên cứu tư duy với tư cách

là hệ thống ánh phản về giới hiện thực ñược xem xét dưới góc ñộ tính chân thực

hay giả dối của các ánh phản ấy Tức là nó nghiên cứu những quy luật và hình thức

suy luận của tư duy nhằm ñi tới sự nhận thức ñúng ñắn hiện thực khách quan

Những mối liên hệ tất yếu có tính quy luật giữa các sự vật và các hiện tượng

trong hiện thực khách quan cũng như giữa những ý nghĩ, tư tưởng trong tư duy,

trong lập luận của con người

Cho tới nay, sự phát triển của logic học ñã trải qua nhiều giai ñoạn và ñạt

ñược những thành tựu to lớn, nó chiếm một vị trí vô cũng quan trọng trong ñời

sống

Có thể nói trong mọi môn học, trong mọi nghề nghiệp chúng ta ñều phải sử

dụng "tính logic" của nó Nhờ logic mà môn học ñó có tính chặt chẽ và chính xác

K IL

M

hơn, trong cơng việc nhờ logic sẽ giúp chúng ta thành đạt hơn Và một điều hiển

nhiên chúng ta rất dễ nhận biết đĩ là trong cuộc sống hàng ngày thường xuyên nghe

những câu "khơng logic", "nĩi chẳng ăn khớp gì hết", "nĩi như vậy là cĩ lý", "mâu

thuẫn", rồi những cuộc suy luận, tranh luận vẫn thường xuyên xảy ra Vậy thì vì

sao lại cĩ những câu nĩi như vậy và để giải quyết vấn đề đĩ như thế nào logic học

sẽ cung cấp cho ta một cơng cụ phân tích, trả lời những câu hỏi đĩ

2 Logic và ngơn ngữ

Phương tiện để trình bày logic đĩ lại là ngơn ngữ, ngơn ngữ là phương tiện

duy nhất để chuyển tải logic một cách rõ ràng và cĩ hệ thống, cụ thể là qua tiếng

Việt Tiếng Việt là một siêu ngơn ngữ để miêu tả logic và chúng cĩ mối quan hệ

chặt chẽ lẫn nhau

Logic và ngơn ngữ đều là những hệ thống kí hiệu Chúng cĩ nhiều điểm

giống và điểm khác biệt nhau

Kí hiệu - Nhân tạo và hình

thức Do vậy là những

kí hiệu thuần nhất, đơn trị và bất biến

- Tự nhiên, nên biến đổi và đa trị Chúng chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác như thay đổi theo thời gian, thời đại, thay đổi theo khơng gian và tạo ra các vùng phương ngữ, thay đổi theo giới tính, nghề nghiệp, trình độ văn hố,

Đơn vị - Đơn vị cơ bản là khái

niệm và phán đốn (cịn gọi là mệnh đề)

- Phán đốn chỉ tương ứng với câu tường thuật

-Từ (cấp độ từ) và câu (cấp độ câu)

-Ngồi ra ngơn ngữ cịn cĩ âm vị (thuộc cấp độ ngữ âm)

-Ngơn ngữ cịn cĩ những câu khác nữa khơng phải là phán đoan: câu cảm thán, mệnh lệnh, cầu khiến,

K IL

M

Cú pháp Logic dùng các tác tử logic dể tạo phán đốn mới từ một hay nhiều

phán đốn đã biết Ngơn ngữ cũng cĩ những liên từ tương ứng và cĩ chức năng tương tự như các liên từ logic

- Người ta quan tâm đến giá trị chân lý của các phán đốn

-Quan tâm tới phương diện hình thức cấu tạo- logic đơn trị về cấu trúc

- Cần đúng theo nguyên tắc cú pháp và phương diện ngữ nghĩa

-Do cĩ nhiều cách diễn đạt của cùng một nội dung nên cĩ hiện tượng đa trị về cấu trúc

Quy luật -Là những quy luật, quy

tắc hình thức, phổ quát

và cố định

-Suy luận hồn tồn hình thức

-Quy luật quy tắc của ngơn ngữ, bên cạnh đặc điểm hình thức cịn phụ thuộc vào nội dung Ngồi cái phổ quát chung cho mọi ngơn ngữ cịn cĩ đặc thù cho từng ngơn ngữ riêng

-Ngồi suy luận hình thức như logic cịn suy luận qua cấu trúc, ngữ cảnh, tri thức,

Tuy cĩ sự khác biệt nhau nhưng chúng lại cĩ mối quan hệ vơ cùng khăng

khít với nhau Ngơn ngữ là phương tiện để thể hiện logic, nhờ cĩ ngơn ngữ mà ta

mới thấy được logic chặt chẽ như thế nào và ngược lại chính nhờ logic mà ta thấy

được "tính giá trị của ngơn ngữ", sự luân chuyển linh hoạt, đa dạng, phong phú của

ngơn ngữ Hơn thế nữa, chúng ta thấy được tư duy sâu sắc nhạy bén của con người,

khả năng vận dụng ngơn ngữ logic vào cuộc sống một cách nhuần nhuyện và tinh

tế

K IL

M

II Lập luận logic

1 Lập luận logic

Lập luận là một hoạt ñộng ngôn từ Bằng công cụ ngôn ngữ, người nói ñưa

ra những lí lẽ nhằm dẫn dắt người nghe ñến một hệ thống xác tín nào ñó: rút ra

một/một số kết luận hay chấp nhận một/một số kết luận nào ñó

Trong một lập luận, có ba thành tố logic là:

-Tiền ñề (luận cứ): là một hoặc nhiều dữ kiện xuất phát làm căn cứ cho lập

luận, từ ñó suy ra dết ñề

-Kết ñề: là một khẳng ñịnh ñích hay là một khẳng ñịnh mục tiêu

-Lí lẽ (còn gọi là luật suy diễn hay là luận chứng): là những yếu tố mà nhờ

ñó từ tiền ñề chúng ta suy ra kết ñề

Sơ ñồ khái quát của một lập luận:

D C

(tiền ñề, sự kiện) (kết ñề)

L

(lí lẽ, luật suy diễn)

Đi vào cụ thể chúng ta sẽ thấy nhiều nhà khoa học ñã sử dụng logic lập luận

trong nghiên cứu, trong việc diễn ñạt ngôn từ, tư duy thể hiện tài trí trong ứng biết

và sáng tạo

Câu chuyện:

Có hai người bạn tham ăn ngồi ăn cơm với nhau nhưng muốn tỏ ra lịch sự

Khi trong ñĩa chỉ còn hai miếng thịt gà, một to, một nhỏ thì họ ñều ngồi im chờ ñợi

Cả hai ñều nghĩ: "Nếu anh ta gắp thịt gà trước, thì anh ta sẽ gắp miếng nhỏ ñể tỏ

thái ñộ lịch sự" Họ chờ mãi, một lúc lâu sau một anh ñã gắp miếng thịt gà to lên

Thấy vậy người kia lập tức mắng bạn mình:

K IL

M

- Bác thật là thiếu lịch sự! Nếu là người lịch sự, khi gắp trước bác phải gắp

miếng bé trước chứ!

Người thứ nhất hỏi lại:

- Nếu là bác thì bác sẽ gắp miếng nào?

- Tất nhiên là gắp miếng bé rồi! Người kia bực tức trả lời

- Vậy thì đằng nào miếng to cũng là của tơi, thưa bác!

Người thứ nhất mỉm cười và tiếp tục ăn

2 Lập luận trong những câu chuyện trí tuệ người xưa

Lập luận cĩ nhiều cách khác nhau được con người áp dụng vào mọi lĩnh vực

của đời sống Cĩ các dạng lập luận như:

- Lập luận theo logic

- Lập luận theo logic tự nhiên

- Chứng minh và bác bỏ

- Ngộ biện và nguỵ biện

Trong mỗi dạng này lại cĩ những cách lập luận chi tiết hơn Trong giới hạn

của mình, ở bài viết này chỉ đưa ra một số dạng lập luận được các nhà trí tuệ xưa

đưa vào áp dụng một cách rất hĩm hỉnh và thơng minh

2.1 Lập luận theo logic

Trong logic, từ một hoặc một số mệnh đề (cịn gọi là phán đốn) đã biết, ta

suy ra được một mệnh đề mới thì sự suy ra đĩ được gọi là một phép suy luận, phép

suy diễn hay một lập luận

Câu chuyện dưới đây cho ta thấy tài lập luận của Khổng Dung theo quy luật

logic

"Khổng Dung là nhà văn học cuối thời Đơng Hán (153-208) Cĩ một lần ơng

tìm cách vào gặp Lý Nguyên Lễ (làm Tư lệ Hiệu uý- tương đương với chức thái

thú) Vào gặp Lý Nguyên Lễ với tái ứng đáp khéo léo nên ơng được mọi người ca

ngợi là thần đồng Chỉ riêng cĩ quan đại phu đại trung Trần Vi là cho bình thường

nĩi:

K IL

M

- Lúc bé thơng minh lanh lợi, lớn lên chưa chắc đã cĩ gì đáng kể!

Khổng Dung bình tĩnh đáp lễ Trần Vi:

- Tơi nghĩ, Trần đại nhân lúc nhỏ nhất định là rất thơng minh lanh lợi

Trần Vi nghĩ: "Đĩ chẳng phải là dùng lời của ta để trừng trị ta đĩ sao Nĩ

nĩi ta lúc nhỏ thơng minh, tức là nĩ nĩi ta bây gì chỉ là con người ngu đần thơ lỗ

chứ gì?"

Tức thì sắc mặt Trần Vi đỏ nhừ xấu hổ cịn mọi người ai nấy đều tủm tỉm

cười vị một đại quan đã thua trí tuệ của một đứa trẻ con.”

Loại hình tam đoạn luận: - loại hình III

2.2 Lập luận theo logic tự nhiên

Lí lẽ ở lập luận này là theo những tri thức, phong tục, tập quán, nhân sinh

quan của một xã hội, của một dân tộc mà hầu hết cá thể sống trong xã hội đĩ đều

tơn trọng và tuân thủ Đĩ là những lí lẽ theo logic tự nhiên

Lí lẽ ở phần này rất phong phú và đa dạng, nĩ là lí lẽ về mọi phương diện

của cuộc đời người sống trong trời đất

Với câu chuyện dưới đây chúng ta sẽ thấy được mối quan hệ giữ logic và

hình thức ngơn ngữ trong lập luận tự nhiên ở đây những quan hệ logic dẫn tới

những phép suy luận, cũng gọi là những lập luận thì đa dang và phong phú chứ nĩ

khơng chỉ gĩi gọn trong những giá trị đúng sai giữa một số kiểu phán đốn Do đĩ

những phương pháp và hình thức ngơn ngữ cũng đa dạng hơn nhiều

Quá trình lập luận cịn liên quan tới những luật của tư duy và luật của ngơn

từ Logic của lập luân là thứ logic của ngơn từ hàng ngày, thứ logic tự nghiên, chứ

K IL

M

không chỉ là các hệ logíc hình thức Đó là thứ "logic tự nhiên" của tư duy và cảu

ngôn từ, một thứ logic "không mẫu mực"

"Ngoài phố không có ñèn Một ñêm, quan phủ doãn ñi trên phố hẹp và va

phải một người khác Ông ta bực mình quá, ñến sáng hôm sau ông ta cho ra lời yết

thị: "Những ai ñi ra ngoài ñường vào ban ñêm phải mang một chiếc ñèn lồng"

Đêm ñó, quan phủ doãn ñi trên phố lại va phải một người Ông ta mắng họ:

- Nhà ngươi không ñọc yết thị của ta hay sao?

- Dạ, con có ñọc rồi Người kia trả lời

Quan hỏi:

- Thế tại sao nhà ngươi không mang ñèn hả?

- Dạ, có ạ Con có ñèn ñây ạ! Người kia trả lời

Quan lại hỏi:

- Thế tại sao không có nến trong ñó?

- Yết thị chỉ ra lệnh cho dân chúng mang ñèn thôi ạ Nó chẳng nói gì ñến nến

cả, thưa ngại! Người nọ trả lời

Sáng hôm sau, quan phủ doãn cho ra lời yết thị khác: "Những ai ñi ra ngoài

ñường vào ban ñêm phải mang ñèn, trong ñèn phải có nến"

Đêm ñó, quan ra ngoài ñường lại va phải một người Ông ta lại trách mắng

người ñó:

- Tại sao nhà ngươi không có ñèn, có nến hả?

- Dạ thưa ngài con có cả hai ñấy chứ ạ Người nọ trả lời

- Thế tại sao người không thắp nó lên? Quan hỏi

- Nhưng ñiều ñó lại không nghi trong yết thị Người nọ ñáp

Sáng hôm sau, quan phủ doãn cho ra lời yết thị khác: "Những ai ñi ra ngoài

ñường vào ban ñêm phải mang ñèn, trong ñèn phải có nến và nến phải ñước thắp

sáng"

K IL

M

Một đêm, quan phủ dỗn phải đi cơng cán ra ngồi đường, ơng lại va phải

một người cĩ đèn, trong đèn cĩ nền, nhưng cây nến đĩ đã cháy hết rồi Ơng ta lại

mắng người nọ, nhưng người nọ nĩi:

- Thưa quan lớn! Yết thị khơng ra lệnh rằng dân chúng phải châm cây nến

khác khi cây nến trươc bị cháy hết ạ ! "

2.3 Sự so sánh trong lập luận

So sánh là một phương thức của chứng minh nhằm tăng cường thêm lí lẽ cho

lập luận Bằng loại so sánh khách quan, người nĩi làm vấn đề được sáng tỏ hơn,

minh hoạ rõ ràng cho một tư tưởng, một lập luận và do vậy gây hiệu quả tâm lý,

nhận thức ở người nghe

Theo phương thức này, muốn chứng minh một phán đốn B cần dựa trên

những luận cứ, những phán đốn khác, gọi chung là A Quá trình suy từ A ra B

được dựa trên một chuỗi các lập luận sứp xếp theo một trật tự xác định

Như vậy, theo như sơ đồ của lập luận ta cĩ ba yếu tố logic là: luận đề, luận

cứ và lí lẽ (hay là luận chứng)

Bằng phương pháp so sánh, câu chuyện dưới đây cho ta thấy tên vệ sĩ đã

dùng một chuỗi các lập luận để khuyên can vua:

"Thời kỳ Xuân Thu, vua nước Ngơ muốn xưng bá bằng cách xuất binh đi

đánh nước Sở mà khơng liệu sức mình yếu Nhiều vị đại thần khuyên can nhưng

vua khơng nghe cịn đe doạ chém đầu ở trong cung cĩ một tên vệ sĩ trẻ tuổi đã

nghĩ ra một cách Trong suốt 3 ngày tên vệ sĩ này cứ vào vườn thượng uyển trong

tay cầm một chiếc nỏ hết rình phía tây lại ngĩ phía đơng ngay đến quần áo bị

sương làm ướt hết mà tên lính này cũng khơng để ý gì đến Thấy lạ Ngơ vương bên

gọi tên vệ sĩ đến hỏi:

- Tên kia, tại sao mày cứ đi lại rình mị ở trong vườn đã mấy ngày nay để ướt

hết cả quần áo thế?

Tên vệ sĩ thưa:

K IL

M

- Tâu bệ hạ, bề tôi ñang quan sát một sự việc cực ký lí thú - trong vườn có

một ngọn cây, trên cây có mọt con ve sầu, nó uống nước sương ở trên ñỉnh ngọn

cây cao, rồi kêu lên những tiếng kêu ñắc ý Thế nhưng nó không hề hay biết có một

con bọ ngưa ñang núp ở ñằng sau lưng nó cong mình lại, giương cao chiếc kiếm ở

ñằng trước chuẩn bị vồ bắt nó! Vậy mà con bọ ngựa này cũng hoàn toàn không

ngờ ñược ở ñằng sau vườn có một con chim sẻ ñang vươn dài cổ sắp sửa mổ nó

Trái ngược lại, con chi sẻ kia căn bản không biết ñược kẻ bầy tôi này ñang cầm

cung nhằm trúng vào ngực nó

- Quả thực rất thú vị! - Ngô vương cười

- Thưa bệ hạ tôn kính! - Tên vệ sĩ nói tiếp - Ve sầu, bọ ngựa, chim sẻ chỉ nghĩ

tới lợi ích ở trước mắt chúng, mà không hề nghĩ suy tới nỗi hiểm nguy ẩn tàng ở

sau lưng mình

Vua Ngô trầm mặc hồi lâu, bỗng hiểu ñược là tên vệ sĩ ñã dùng ngụ ngôn ñể

can khéo mình, ñể mình ñình chỉ cuộc tiến công nước Sở, liền cười khà khà:

- Người kể câu chuyện có lí! Và rồi Ngô vương truyền lệnh huỷ bỏ kế hoạch

tiến ñánh nước Sở "

- Tiền ñề hay luận cứ: vua nước Ngô muốn xưng bá bằng cách ñi ñánh nước

Sở

- Luận ñề: không suy nghĩ ñến nỗi hiểm nguy, chỉ nghĩ tới cái lợi trước mắt

- Lí lẽ: mượn hình ảnh so sánh các con vật ñang rình rập vồ bắt nhau nhưng

lại không hề ñề ý ñến những ñối thủ mạnh hơn mình ở ñằng sau nhằm ám chỉ ñến

nhà vua

2.4 Lí lẽ nguỵ biện

Những lí lẽ bề ngoài có vẻ rất logic, rất ñúng bài bản lập luận, nhưng trong

thực tế chứa ñựng những ñiều sai lầm

Ở câu chuyện dưới ñây ta sẽ thấy lí lẽ trong tranh cãi pháp lí Từ một tiền ñề,

với những lí lẽ khác nhau sẽ cho ta những kết ñề khác nhau:

K IL

M

"Protago Ratxơ có một cậu học trò là Aioatơ Trước khi nhận là học trò, hai

người ñã có một hợp ñồng kí kết với nhau theo lời của Aioatơ: "Hễ sau khi học

thành tài, trở thành luật sư, lần thứ nhất ra toà, chỉ cần con thắng kiện, con nhất

ñịnh trả ngài một khoản tiền lớn."

Sau một năm dạy dỗ, Protago Ratxơ thấy cậu học trò này ñã vượt quá mình

bèn bảo:

- Này, học nghiệp của anh ñã hoàn thành rồi ñó! Anh có thể ñi làm luật sư

rồi Lẽ dĩ nhiên, anh phải trả cho ta một khoản tiển lớn ñể làm học phí

Aioatơ nói:

- Vâng, tất thảy ñều theo hợp ñồng mà làm Khi nào còn thắng kiện ở pháp

ñình thứ nhất mới trả thày tiền học phí

Aioatơ có ý muốn chầy ỳ món tiền này, cho nên anh ta cố tình trì hoãn không

ñi làm thày cãi giúp người, chỉ chờ Protago tự tìm ñến cửa nhà mình

Potago chờ mãi cũng không thấy Aioatơ ñem tiền phí ñến Ông rất bực, liền

khởi tố Aioatơ trước toà ở phiên toà, Potago nói với học trò của mình:

- Bây giờ, nếu anh giành ñược phần thắng trong vụ án của chúng ta, chiều

theo hợp ñồng, anh phải trao trả số tiền học phí cho ta; nếu anh thua kiện thì phải

theo quyết ñịnh của toà án, mà hoàn trả học phí cho ta Nói tóm lại, bất kể là anh

thắng kiện hay là anh bại kiện, anh dều phải trả tiền học phí cho ta

Aioatơ ñã liệu trước bèn trả lời thầy:

- Nếu như con thắng kiện, thì sẽ căn cứ vào quyết ñịnh của quan toà, lẽ

ñương nhiên con không phải trả tiền học phí Nếu như con thua kiện, thì sẽ theo

căn cứ vào hợp ñồng của chúng ta, con cũng không phải trả tiền học phí nữa, bởi

vì trên hợp ñồng ñã ghi rõ, sau khi thắng kiện ở toà án lần thứ nhất mới phải trả

tiền học phí cơ mà! Cho nên bất kể là con thắng cuộc hay thua cuộc con ñều không

phải trả tiền học phí cho thày!

Potago không thắng nổi học trò của mình nên rất bực tức Để giúp nguy cho