vai trò của tài chính công và biểu hiện của nó trong chính sách tài chính công của Việt Nam giai đoạn 2008-2010

Đặt vấn đề.Tài chính công hiện đại ngày nay là một phạm trù kinh tế mang tính lịch sử, vì cùng với quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hóa – tiền tệ, tài chính công đã tham gia vào

Đặt vấn đề.

Tài chính công hiện đại ngày nay là một phạm trù kinh tế mang tính lịch

sử, vì cùng với quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hóa – tiền tệ, tài chính công đã tham gia vào quá trình quản lý nền kinh tế, tức là nhà nước đã khai thác, vận dụng công cụ để điều hành nền kinh tế - xã hội, thúc đẩy nền kinh tế

xã hội phát triển

Chúng ta có thể thấy bản chất của tài chính trong nền kinh tế thị trường là tổng thể hệ thống những mối quan hệ kinh tế giữa các thực thể tài chính phát sinh trong quá trình hình thành phân phối và sử dụng các nguồn lực tài chính Vai trò của tài chính công luôn gắn liền với vai trò của nhà nước trong từng thời kì nhất định Mỗi nhà nước đều có sứ mạng chính trị riêng, có những quan điểm khác nhau trong việc quản lý điều hành các hoạt động kinh tế xã hội từ đó tài chính công là một trong các công cụ được nhà nước sử dụng nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước phù hợp với từng thời kì Có thể khẳng định 1 điều rằng vai trò của tài chính công là không thể phủ nhận Sau đây, chúng em xin được làm rõ hơn về vai trò của tài chính công và biểu hiện của nó trong chính sách tài chính công của Việt Nam giai đoạn 2008-2010

I: VAI TRÒ CỦA TÀI CHÍNH CÔNG

Để có thể đánh giá được vai trò của tài chính công ta căn cứ vào những tác động của nó đối với toàn bộ nền kinh tế chính trị và xã hội của quốc gia trên nhiều góc độ khác nhau, đó cũng là căn cứ từ chức năng mà tài chính công đảm nhiệm Vai trò tổng quát của tài chính công đó là: Là công cụ tập trung nguồn lực tài chính nhằm đảm bảo duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nước, là công cụ của Nhà nước nhăm quản lý kinh tế thị trường Cụ thể như sau:

TÀI CHÍNH CÔNG LÀ CÔNG CỤ BẢO ĐẢM NGUỒN LỰC TÀI CHÍNH CHO VIỆC DUY TRÌ SỰ TỒN TẠI VÀ HOẠT ĐỘNG CÓ HIỆU QUẢ CỦA

BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

Tài chính công là công cụ đặc lực trong tay nhà nước để có thể huy động các nguồn lực của quốc gia, và từ những nguồn lực huy động được sử dụng cho các hoạt động của bộ máy nhà nước thực hiện các chức năng của mình Có thể nói rằng đây là vai trò lịch sử của tài chính công xuất phát từ nội tại của phạm trù tài chính Một nhà nước ra đời, để có thể tồn tại duy trì hoạt động và thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình phải có nguồn lực tài chính để chi tiêu, thực thi các kế hoạch hành động Đặc biệt trong thời đại kinh tế xã hội phát triển, vai trò của nhà nước ngày càng chở nên quản trọng thì hoạt động của nhà nước càng thêm phong phú, đa dạng, nhu cầu chi tiêu của chính phủ do đó mà không ngừng tăng lên cả về quy mô và phạm vi Nguồn để phục vụ cho các hoạt động chi tiêu đó ở đâu? Chính là từ thu nhập công Nhà nước tập trung các nguồn lực tài chính vào ngân sách nhà nước là chủ yếu, ngoài ra còn tập trung vào các quỹ tài chính khác của nhà nước Sau đó thực hiện chức năng phân phối và sử dụng nhằm duy trì một cách hiệu quả hoạt động của mình và thực hiện các chức năng kinh tế xã hội Tài chính công là công cụ tài chính mà nhà nước sử dụng để thực

hiện huy động, tập trung các nguồn lực tài chính quốc gia ( thu nhập công) nhằm duy trì hoạt động của mình trên các mặt: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng…

Vai trò này được thể hiện cụ thể qua các ý đó tài chính công huy động nguồn lực tài chính cho hoạt động của nhà nước, nhà nước sử dụng nguồn lực

đó trong hoạt động như thế nào?, việc huy động và phân phối nguồn tài chính

đó hợp lý hay chưa?

Tài chính công là công cụ đắc lực để khai thác, động viên và tập trung các nguồn lực tài chính, đáp ứng đầy đủ kịp thời cho nhu cầu chi tiêu mà nhà nước đã dự tính và phát sinh Bất cứ nhà nước nào cũng sử dụng tài chính công trong mọi mô hình tài chính công để phục vụ cho công việc quản lý và điều hành nền kinh tế - xã hội Tài chính công được sử dụng để huy động một phần nguồn tài chính của quốc gia thông qua đóng góp bắt buộc hoặc tự nguyện của các chủ thể trong nền kinh tế tạo lập quỹ tài chính công Các nguồn lực tài chính này được nhà nước huy động từ trong nội bộ nền kinh tế quốc dân và từ nước ngoài, từ mọi hoạt động và mọi thành phần kinh tế, dưới nhiều hình thức huy động khác nhau( thuế, phí, lệ phí bắt buộc, công trái ) trong đó thuế là công cụ chủ yếu nhất Những khoản huy động này có thể mang tính bắt buộc hoặc tự nguyện hoàn trả hoặc không hoàn trả, tuy nhiên tính không hoàn trả và bắt buộc là chủ yếu

 Tài chính công phân phối các nguồn lực tài chính đã được huy động

và tập trung hình thành quỹ công cho các nhu cầu chi tiêu của nhà nước theo những quan hệ tỷ lệ hợp lý Phân phối sản phẩm quốc dân theo hướng tích lũy

để ổn định và phát triển kinh tế đồng thời cung cấp các nguồn vốn để thỏa mãn các yêu cầu về hàng hóa và dịch vụ công cộng mà tài chính của khu vực tư nhân không thể thực hiện được do một số đặc điểm đặc biệt của hàng hóa công Ngoài ra phân phối của tài chính công còn đảm bảo duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước và đảm bảo an ninh quốc phòng Như vậy các quỹ tài chính công

vừa đảm bảo duy trì, tăng cường sức mạnh của bộ máy nhà nước, vừa đảm bảo thúc đầy phát triển kinh tế, thực hiện chức năng xã hội của nhà nước đối với các lĩnh vực, các đối tượng trong nển kinh tế

 Tài chính công là công cụ để kiểm tra giám sát để bảo đảm cho các nguồn tài chính đã được huy động một cách hợp lý hay chưa, việc phân phối và

sử dụng đã tiết kiệm và đạt hiệu quả cao nhất không? Từ đó nhà nước sẽ có những biện pháp điều chỉnh, quỹ tài chính của nhà nước luôn được huy động nhanh nhất, chính xác hợp lý nhất, đảm bảo nguồn lực cho việc duy trì tồn tại và hoạt động có hiệu quả của bộ máy nhà nước

TÀI CHÍNH CÔNG LÀ CÔNG CỤ QUAN TRỌNG TRONG QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU TIẾT VĨ MÔ NỀN KINH TẾ XÃ HỘI

Vai trò này được thể hiện thông qua việc nhà nước đã khai thác, vận dụng các công cụ tài chính để điều hành nền kinh tế- xã hội, thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển Nền kinh tế đặc biệt là kinh tế thị trường với những ưu điểm về khả năng sáng tạo ra hàng hoá, dịch vụ phong phú, thực hiện được sự phát triển thịnh vượng Về kinh tế, khuyến khích lực lượng sản xuất phát triển, thúc đẩy quá trình tích luỹ và tập trung Song bên cạnh đó cũng chứa đựng hàng loạt các khuyết tật mà bản thân nó không tự giải quyết được như: mất cân đối cung cầu giữa sản xuất và tiêu dùng gây ra lạm phát, huỷ hoại môi trường tự nhiên, chênh lệch giàu nghèo ngày càng sâu sắc…chính vì vậy cần thiết phải có sự quản lý điều tiết của nhà nước bằng nhiều công cụ khác nhau Trong các công cụ quản

lý điều tiết của nhà nước thì công cụ tài chính đóng vai trò quan trọng chủ yếu

* Tài chính công đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đầy chuyển dịch cơ cấu kinh tế , đảm bảo kinh tế tăng trưởng ổn định và bền vững Với chức năng phân bổ nguồn lực tài chính thông qua quá trình tạo lập và sử dụng quỹ công, tài chính công tác động đến việc phân bổ và góp phần nâng cao hiệu

quả sử dụng các nguồn tài chính trong toàn bộ nền kinh tế Công cụ thuế với các mức thuế suất và ưu đãi khác nhau đối với từng loại sản phẩm ngành nghề vùng lãnh thổ … tài chính công có vai trò định hướng đầu tư điều chỉnh cơ cấu nền kinh tế kích thích hoặc hạn chế phát triển sản xuất kinh doanh theo từng loại sản phẩm Với việc phân bổ nguồn tài chính cho đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng đầu

tư vào các ngành nghề then chốt các công trình mũi nhọn hỗ trợ tài chính cho các thành phần kinh tế trong các trường hợp cần thiết như trợ giá trợ cấp … tài chính công góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển sản xuất kinh doanh hình thành và hoàn thiện cơ cấu sản xuất cơ cấu kinh tế nhằm thúc đẩy kinh tế tăng trưởng Cùng với việc thúc đẩy kinh tế tăng trưởng tài chính công còn có vai trò quan trọng trong việc bình ổn kinh tế vĩ mô như : đảm bảo tốc độ tăng trưởng kinh tế hợp lý, duy trì việc sử dụng lao động ở tỷ lệ cao, hạn chế sự tăng giá đột ngột đồng loạt và kéo dài … Vai trò này được thực hiện thông qua các biện pháp như tạo lập và sử dụng quỹ dự trữ quốc gia, quỹ hỗ trợ việc làm điều chỉnh thuế điều chỉnh chi tiêu chính phủ, phát hành trái phiếu …

* Về mặt xã hội : Tài chính công đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội và giải quyết các vấn đề xã hội Vai trò này được thể hiện thông qua việc sử dụng các công cụ thu, chi của tài chính công để điều chỉnh thu nhập giữa các tầng lớp nhân dân, giảm bớt những bất hợp lý trong phân phối thu nhập, đảm bảo công bằng và giải quyết các vấn đề xã hội, đáp ứng được những vấn đề xã hội của nền kinh tế vĩ mô

Một trong những tiêu chí để đánh giá mức độ phát triển của nền kinh tế xã hội

đó là mức sống của dân cư, mặt bằng về văn hoá , phúc lợi xã hội Nhu cầu về các hàng hoá dịch vụ công với chất lượng cao như: giáo dục, y tế, văn hoá và các dịch vụ xã hội khác ngày càng tăng lên cùng với sự phát triển của kinh tế, văn minh của xã hội đòi hỏi nhà nước phải tăng cường đầu tư công Hằng năm, phân bổ nguồn lực tài chính công để thực hiện các biện pháp trong sự nghiệp giáo dục đào tạo((phổ cập giáo dục), sự nghiệp y tê( chương trình y tế cộng

đồng), sự nghiệp văn hoá, xã hội được thực hiện thông qua các khoản chi tiêu công Ngoài ra nhà nước còn có những khoản chi tiêu công liên quan đến phúc lợi, an sinh xã hội nhằm nâng cao mức sống của nhân dân

Kinh tế phát triển tăng trưởng kéo theo sự chênh lệch thu nhập giữa các vùng miền, vùng dân cư càng gia tăng Để thực hiện công bằng xã hội, giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo chính phủ sử dụng những chính sách tài chính công thông qua công cụ thuế và chi tài chính công Thuế trực thu

mà cụ thể là thuế thu nhập cá nhân lũy tiến từng phần có vai trò điều tiết mạnh thu nhập của những người có thu nhập cao và điều tiết ở mức hợp lý đối với các

cá nhân có thu nhập trung bình hoặc thấp Bên cạnh đó thuế gián thu như thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng thuế xuất nhập khẩu có vai trò điều tiết thu nhập thực tế có khả năng thanh toán của dân cư bằng việc đánh thuế cao với hàng hóa dịch vụ cao cấp, đánh thuế thấp với các mặt hàng dịch vụ thiết yếu đảm bảo đời sống dân cư.Với các chính sách trợ cấp trợ giá chi các chương trình mục tiêu sẽ làm giảm bớt khó khăn của người nghèo những người thuộc diện chính sách đối tượng khó khăn… thường phát huy tác dụng cao vì đối tượng xác được hưởng rất dễ xách định Tuy nhiên điều tiết thu nhập của dân cư cần chú ý duy trì mức độ chênh lệch vừa phải để tạo điều kiện cho các cá nhân

có thu nhập chính đáng được hưởng thu nhập của mình, không cao bằng thu nhập thông qua phân phối tài chính

Như vậy, về mặt xã hội, tài chính công là một công cụ quan trọng được nhà nước sử dụng để khắc phục những khuyết tật vốn có của nền kinh tế thị trường, hướng tới việc xây dựng một xã hội tiến bộ phát triển, văn minh và lành mạnh

 Tài chính công đóng vai trò quan trọng trong mục tiêu ổn định nền kinh tế vĩ mô

Sự ổn định của một nền kinh tế được đánh giá từ nhiều chỉ tiêu như: Đảm bảo tốc độ tăng trưởng kinh tế một cách hợp lý và bền vững, duy trì lao động ở tỷ lệ cao, thực hiện cân đối cán cân thanh toán quốc tế, bình ổn thị trường và kiểm

soát lạm phát Để có thể đảm bảo được các yếu tố trên nhà nước cần thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp trong đó biện pháp về tài chính là thực hiện các công

cụ là tài chính công cụ thể: tạo lập các quỹ tài chính ngoài ngân sách nhà nước

và sử dụng nó một các linh hoạt nhằm ứng phó với những biến động của nền kinh tế, Quỹ dự trữ nhà nước, quỹ bình ổn giá là công cụ điều tiết thị trường, bình ổn giá cả Quỹ dự trữ xuất nhậop khẩu, quỹ dự trữ ngoại tệ là công cụ nhằm góp phần duy trì sự cân đối của cán cân thanh toán quốc tế , bình ổn tỷ giá hối đoái

Song song với việc tạo lập và sử dụng các quỹ tài chính công, các biện pháp tài chính khác như : Cắt giảm chi tiêu ngân sách, điều tiết tiêu dùng và đầu tư qua thuế, sử dụng công cụ tín dụng nhà nước và lãi suất…được sử dụng một cách đồng bộ để kiểm soát một cách chặt chẽ lạm phát, ổn định nề kinh tế vĩ mô

Từ những phân tích kể trên cho thấy, trong nền kinh tế thị trường, những sự mất

ổn định trong quá trình phát triển nền kinh tế- xã hội là điều không thể tránh khỏi Do đó nhà nước cần tăng cường can thiệp , quản lý và điều tiết của mình

là cần thiết và tất yếu nhằm giữ vững sự ổn định của quá trình phát triển Trong bối cảnh đó, vai trò của tài chình công càng trở nên quan trọng giúp nhà nước đạt được các mục tiêu đã đề ra

II: PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA TÀI CHÍNH CÔNG GIAI ĐOẠN 2008-2010 TẠI VIỆT NAM

Trong bối cảnh của thế giới có nhiều diễn biến phức tạp, giá dầu thô và nhgias nhiều loại nguyên liệu, hàng hóa khác trên thị trường thế giới tăng mạnh kéo theo sự tăng giá ở mức cao của hầu hết các mặt hàng trong nước, lạm phát xảy

ra ở nhiều nước, khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007 dẫn đến một số nền kinh

tế lớn suy thoái, kinh tế thế giới suy giảm, thiên tai, dịch bênh đối với cây trồng vật nuôi Đảng và nhà nước thể hiện vai trò lãnh đạo như sau:

Năm 2008:

Lạm phát chạm ngưỡng 20%, Chính phủ giảm mục tiêu tăng trưởng

Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 5 tăng gần 4%, nâng CPI 5 tháng đầu năm lên mức cao nhất trong vòng 12 năm qua, đạt 15,96% Lạm phát tăng cao, Quốc hội

đã nhất trí hạ chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế từ 8,5 - 9% xuống còn 7%

Và cũng nhằm kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội trong bối cảnh khủng hoảng tài chính toàn cầu và những khó khăn trong nước, Chính phủ đã đề ra 8 nhóm giải pháp, đến nay đã đạt kết quả bước đầu quan trọng

Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tăng 6,23%, GDP bình quân đầu người lần đầu tiên vượt mốc 1.000 USD, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 65 tỷ USD, cao nhất trong 10 năm qua

Lạm phát được kiềm chế nhưng vẫn ở mức cao Giá tiêu dùng tháng 12/2008 so với tháng 12/2007 tăng 19,89% và giá tiêu dùng bình quân năm 2008 so với năm 2007 tăng 22,97% Nhìn lại năm qua, giá tiêu dùng diễn biến phức tạp, khác thường so với xu hướng giá tiêu cùng các năm trước

Lãi suất ngân hàng tăng cao chưa từng có

Năm 2008 ghi nhận những biến động chưa từng có của hệ thống ngân hàng Việt Nam Để thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt nhưng linh hoạt, trong 6 tháng đầu năm, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã đưa ra rất nhiều biện pháp can thiệp hành chính đối với hệ thống ngân hàng thương mại

Đã có lúc lãi suất ngân hàng lên mức đỉnh 24 - 25%/năm, lãi suất huy động cũng đạt đỉnh 20%/năm Nhiều ngân hàng thương mại cho vay cầm chừng,

doanh nghiệp vay vốn khó khăn cả về lãi suất cao lẫn khả năng tiếp cận vốn, tín dụng tiêu dùng gần như bị cắt bỏ, tốc độ tăng trưởng tín dụng bước vào vùng thấp nhất trong năm (liên tục tăng dưới 1%/tháng, cả năm ước chỉ tăng khoảng 21% thay vì mức dự kiến khống chế 30%)

Từ cuối tháng 7 đến nay, cùng với cơ chế cho vay mới, sự hỗ trợ của NHNN với nguồn vốn khả dụng của hệ thống tăng mạnh lên, lãi suất trên thị trường bắt đầu

có đợt thoái trào, lãi suất cho vay tối đa về còn 12,75%/năm và lãi suất huy động rút về quanh mốc 8%/năm

Công bố gói 1 tỷ USD kích cầu đầu tư

Vào cuối năm nay, kinh tế đất nước có dấu hiệu rơi vào giảm phát, hàng nghìn doanh nghiệp đối mặt khó khăn, sức mua của người dân chững lại, Chính phủ

đã công bố gói kích cầu 1 tỷ USD (khoảng dưới 1,2% GDP)

Theo Bộ Kế hoạch - Đầu tư, 17.000 tỷ đồng kích cầu này được tập trung vào những lĩnh vực chịu ảnh hưởng nhiều nhất của cuộc khủng hoảng tài chính Công nhân, học sinh, sinh viên, ký túc xá, trường học, nhà ở dành cho công nhân, sân bay, cầu đường sẽ là những đối tượng, lĩnh vực chính được rót vốn từ gói kích cầu này

Gói kích cầu 1 tỷ USD cũng sẽ dùng để hỗ trợ 4% lãi suất cho vay đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa Dự tính, khi gói kích cầu có hiệu lực thực hiện sẽ có khoảng 420.000 tỷ đồng vốn vay ưu đãi cung cấp cho nền kinh tế; tương tự, nếu

hỗ trợ lãi suất 4% cho các doanh nghiệp, nguồn vốn cần huy động có thể lên đến 400.000 tỷ đồng

Những biện pháp của chính phủ:

1 Quyết liệt trong điều hành thu chi ngân sách:

Tăng cường kiểm soát và thực hiện đúng qui trình thu chi ngân sách Nhà nước, tiếp tục rà soát các qui định, chế độ chi tiêu đảm bảo thực hiện đúng chủ trương

thực hành tiết kiệm, chống lãng phí Trình Chính phủ đã ban hành Nghị quyết

số 10/2008/NQ-CP ngày 17/4/2008 về các biện pháp kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, đảm bảo an sinh và tăng trưởng bền vững và Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 390/QĐ-TTg ngày 17/4/2008 về việc điều hành kế hoạch đầu tư Xây dựng cơ bản và chỉ tiêu ngân sách năm 2008 phục vụ mục tiêu kiềm chế lạm phát

Bộ Tài chính cũng đã ban hành Quyết định số 721/QĐ-BTC ngày 23/4/2008 về việc giảm chi tiêu, tiết kiệm 10% chi thường xuyên NSNN năm 2008 và Thông

tư số 34/2008/TT-BTC ngày 23/4/2008 hướng dẫn triển khai thực hiện tiết kiệm 10% chi thường xuyên NSNN năm 2008 nhằm kiềm chế lạm phát Thực hiện nghiêm yêu cầu tiết kiệm chi tiêu trong nội bộ ngành Tài chính Hoàn chỉnh chính sách của Chính phủ về khuyến khích phát triển xã hội hóa Tổ chức thực hiện kế hoạch dự trữ quốc gia đảm bảo lực lượng dự trữ lương thực, vật tư trang thiết bị tìm kiếm cứu nạn, văcxin, thuốc phòng bệnh nhằm ứng phó kịp thời với tình hình xảy ra trong năm 2008

Kết quả đã đạt được:

* Về thu Ngân sách Nhà nước: thực hiện tháng 4 ước đạt trên 30 ngàn tỷ

đồng, lũy kế thu 4 tháng đạt 38,6% dự toán

* Về chi Ngân sách Nhà nước: Thực hiện tháng 4 ước đạt 33 ngàn tỷ

đồng, lũy kế chi 4 tháng đạt 33% dự toán

2 Triển khai quyết liệt các biện pháp tài chính để kiềm chế lạm phát:

- Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 745/QĐ-BTC ngày 28/4/2008 về chương trình hành động của Bộ Tài chính thực hiện mục tiêu ổn định thị trường, kiềm chế lạm phát năm 2008, trong đó xác định rõ những nhiệm vụ trọng tâm và phân công rõ trách nhiệm cho từng đơn vị thuộc Bộ Tài chính

- Nghiên cứu trình Chính phủ tổng thể các giải pháp trong việc chỉ đạo điều hành giá cả kết hợp với việc phối hợp với các cấp, các ngành và các địa phương

tổ chức kiểm tra, nắm tình hình chống đầu cơ buôn lậu và gian lận thương mại,