Quá trình xây dựng nông thôn mới ở nghệ an từ năm 2008 đến năm 2015

Đến năm 2007, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tiếp tục triển khai thíđiểm Đề án xây dựng Nông thôn mới cấp thôn, bản theo phương pháp tiếp cận dựa vào nội lực và do cộng đồng làm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học PGS TS TRẦN VĂN THỨC

NGHỆ AN - 2015

Trong quá trình thực hiện Đề tài, chúng tôi đã nhận được sự quan tâmgiúp đỡ rất nhiệt tình, có hiệu quả của Trường Đại học Vinh, Tỉnh ủy, Ủy bannhân dân tỉnh, các ban, sở, ngành cấp tỉnh và các huyện, thành, thị ủy.

Xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban giám hiệu, các nhà giáo, nhàkhoa học trong Hội đồng khoa học và Đào tạo khoa Lịch sử, Phòng Đào tạosau Đại học, Trường Đại học Vinh, đã luôn quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiệnthuận lợi cho tôi trong học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn Đặc biệt,xin trân trọng bày tỏ biết ơn sâu sắc đến PGS, TS Trần Văn Thức, người thầy

đã trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành bài luận văn này

Xin chân thành cảm ơn Tỉnh ủy Nghệ An, Ủy ban nhân dân tỉnh, cácban xây dựng Đảng của Tỉnh ủy, các sở, ban, ngành cấp tỉnh và các huyện,thành, thị ủy, đặc biệt là Văn phòng Điều phối chương trình xây dựng nôngthôn mới của tỉnh đã giúp đỡ, cộng tác cùng chúng tôi để Đề tài được thựchiện kịp tiến độ theo kế hoạch

Xin trân trọng cảm ơn!

Nghệ An, ngày 10 tháng 10 năm 2015

Tác giả luận văn

Phan Đại Nghĩa

Trang

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do lựa chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 14

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15

5 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu 15

6 Những đóng góp của luận văn 16

7 Bố cục luận văn 16

NỘI DUNG 18

CHƯƠNG 1: XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở NGHỆ AN - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 18

1.1 Cơ sở lý luận của xây dựng nông thôn mới 18

1.1.1 Khái niệm về nông thôn, nông thôn mới 18

1.1.2 Sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới 22

1.1.3 Chủ thể tham gia xây dựng nông thôn mới 23

1.2 Quan điểm của Đảng ta về xây dựng nông thôn mới 24

1.2.1 Các quan điểm của Đảng về xây dựng nông thôn mới trước đại hội VI 24

1.2.2 Các quan điểm của Đảng về xây dựng NTM từ đại hội VI đến nay 26

1.2.3 Nguyên tắc thực hiện xây dựng nông thôn mới 32

1.2.4 Nội dung xây dựng nông thôn mới 34

1.2.5 Các bước xây dựng nông thôn mới 36

1.3 Cơ sở thực tiễn về xây dựng nông thôn mới 37

1.3.1 Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới trong việc xây dựng và phát triển nông thôn mới 37

1.3.2 Tình hình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam 42

1.3.3 Sự vận dụng của cấp ủy Đảng và chính quyền tỉnh Nghệ An 46

CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở NGHỆ AN TỪ NĂM 2008 ĐẾN NĂM 2015 - THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ 56

nước ta 56

2.1.1 Một số chủ trương của Đảng 56

2.1.2 Một số chương trình xây dựng nông thôn mới đã triển khai 58

2.2 Sự chỉ đạo, điều hành và tuyên truyền vận động xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An 60

2.2.1 Về công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành 60

2.2.2 Công tác tuyên truyền, vận động 63

2.3 Những kết quả đạt được trong quá trình thực hiện xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An 64

2.3.1 Những nhân tố tác động đến quá trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nghệ An 64

2.3.2 Những kết quả bước đầu trong quá trình thực hiện xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An 67

2.4 Một số tồn tại, hạn chế trong quá trình xây dựng NTM ở Nghệ An 74

2.4.1 Một số tồn tại, hạn chế 74

2.4.2 Nguyên nhân của tồn tại, hạn chế 76

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NHẬN XÉT, GIẢI PHÁP NHẰM ĐẨY MẠNH QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở NGHỆ AN 78

3.1 Một số nhận xét 78

3.1.1 Thực hiện tốt công tác chính trị tư tưởng, tuyên truyền nâng cao nhận thức về xây dựng nông thôn mới cho cán bộ, đảng viên và nhân dân 78

3.1.2 Chỉ đạo và thực hiện tốt công tác xây dựng và thực hiện quy hoạch, phát triển nông thôn mới theo vùng, tôn trọng sự đa dạng vùng miền .80

3.1.3 Huy động được sức mạnh tổng hợp của nhân dân và hệ thống chính trị tham gia xây dựng nông thôn mới 81

3.1.4 Về mối quan hệ giữa nông nghiệp và phát triển nông thôn: 82

3.1.5 Tính đồng thuận trong xây dựng nông thôn 83

3.1.6 Tăng cường công tác kiểm tra giám sát trong xây dựng nông thôn mới 85

3.2 Những giải pháp nhằm đẩy mạnh phong trào xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nghệ An 85

3.2.2 Xây dựng cơ chế huy động nguồn lực, hỗ trợ đầu tư thực hiện Chương

trình nông thôn mới 89

3.2.3 Đa dạng hóa các nguồn vốn huy động đầu tư; thực hiện việc kế thừa, lồng ghép các chương trình, dự án triển khai trên địa bàn 91

3.3.4 Xây dựng kế hoạch và huy động nguồn lực thực hiện chương trình nông thôn mới phải đảm bảo các quy trình, quy định và gắn với kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội của địa phương 92

3.3.5 Tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền, vận động nhân dân nâng cao nhận thức, phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, toàn xã hội và nội lực của người dân để xây dựng nông thôn mới 93

3.3.6 Phát huy vai trò của chủ thể cộng đồng dân cư trong thực hiện chương trình nông thôn mới 94

3.3.7 Hoàn thiện môi trường đầu tư và tăng cường thu hút đầu tư 95

3.3.8 Nâng cao chất lượng công tác quản lý để sử dụng có hiệu quả nguồn lực đầu tư 97

3.3.9 Tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo của các ngành, các cấp và công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát cộng đồng trong triển khai thực hiện Chương trình nông thôn mới 99

KẾT LUẬN 102

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

PHỤ LỤC 114

NTM: Nông thôn mới

NQ/TW: Nghị quyết Trung ương

UBND: Uỷ ban nhân dân

HĐND: Hội đồng nhân dân

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Nông thôn là nơi sinh sống của một bộ phận dân cư chủ yếu sống làm việc trong lĩnh vựcnông nghiệp Nước ta hiện nay vẫn là một nước nông nghiệp với hơn 70% dân cư đang sống ởnông thôn Phát triển nông nghiệp nông thôn đã, đang và sẽ còn là mối quan tâm hàng đầu, cóvai trò quyết định đối với việc ổn định kinh tế, xã hội đất nước Nghị quyết Đại hội Đại biểu

toàn quốc lần thứ XI của Đảng xác định mục tiêu xây dựng nông thôn mới là: “Xây dựng nông

thôn mới ngày càng giàu đẹp, dân chủ, công bằng, văn minh, có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phù hợp, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phát triển ngày càng hiện đại” [24, tr 67].

Xây dựng và phát triển nông thôn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt

mà Đảng và Nhà nước ta đã xác định trong mọi thời kỳ Điều này càng được thể hiện rõ néthơn trong 10 năm gần đây thông qua một loạt các chương trình triển khai xây dựng nông thônmới trên phạm vi cả nước Năm 2001, thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ

IX, Ban Kinh tế Trung ương Đảng (trước đây là thuộc Văn phòng Trung ương Đảng) phối hợpvới Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã triển khai Chương trình xây dựng mô hình

“phát triển nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hợp tác hoá, dân chủ hoá” tại

218 xã điểm Đến năm 2007, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tiếp tục triển khai thíđiểm Đề án xây dựng Nông thôn mới cấp thôn, bản theo phương pháp tiếp cận dựa vào nội lực

và do cộng đồng làm chủ; đề án thí điểm này được triển khai ở 17 thôn thuộc 14 tỉnh đại diệncho các vùng kinh tế văn hoá khác nhau, với nội dung thực hiện gồm: Đào tạo nâng cao nănglực phát triển cộng đồng; nâng cấp điều kiện sống cho người dân nông thôn; hỗ trợ người dânphát triển sản xuất hàng hoá nông nghiệp, dịch vụ nông thôn để nâng cao thu nhập và phát triểnmỗi làng một nghề Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có các nguyên nhânchính là: nhận thức, cách làm chưa thống nhất, thiếu đồng bộ trong việc triển khai thực hiện;thiếu nguồn lực, chưa có cơ chế đặc thù, và đặc biệt là chưa xây dựng được tiêu chí cụ thể

trong xây dựng nông thôn để xác định mục tiêu, kế hoạch phát triển ngắn, dài hạn, nên cácchương trình nêu trên đều gặp nhiều khó khăn, không đi vào cuộc sống.

Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương 7 (khoá X) đã ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TW

về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, một lần nữa nhấn mạnh và thể hiện sự quyết tâm xâydựng nông thôn mới, với mục tiêu phấn đấu đến 2015 có 20% số xã và 2020 có 50% số xã đạtchuẩn nông thôn mới Để triển khai thực hiện tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW, Ban Bí thưTrung ương Đảng đã có Thông báo kết luận số 238-TB/TW về triển hai thực hiện Đề án “xâydựng thí điểm mô hình nông thôn mới trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá”,nhàm mục tiêu xây dựng cho được các mô hình thí điểm để rút ra kinh nghiệm trước khi nhân

ra diện rộng, nhàm khắc phục những bất cập, hạn chế của các chương trình phát triển nôngthôn đã chỉ đạo những năm qua, đồng thời nhanh chóng giải quyết những vấn đề bức xúc ởnông thôn đang đặt ra Với việc thành lập Ban chỉ đạo xây dựng thí điểm mô hình nông thônmới và lựa chọn 11 xã điểm đại diện ở các vùng miền trong cả nước để xây dựng thí điểm môhình nông thôn mới

Từ kết quả nghiên cứu của Chương trình thí điểm, Chính phủ đã ban hành Quyết định số491-QĐ/TTg về Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới với 5 nội dung, 19 tiêu chí cụ thể để địnhhướng về nội dung xây dựng nông thôn mới; đồng thời, cũng từ mô hình thí điểm của Ban Bíthư, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg về việc phê duyệt Chươngtrình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 Đây là bước pháttriển có cơ sở khoa học và thực tiễn của việc xây dựng nông thôn trong thời kỳ công nghiệphoá, hiện đại hoá Các nội dung xây dựng nông thôn mới đang được các bộ ngành, địa phươngtriển khai tích cực Tuy nhiên, thực tế cho thấy ở mỗi vùng nông thôn đều mang những sắcthái, đặc thù riêng; từ đó, việc triển khai xây dựng nông thôn mới ở các vùng này luôn có sựkhác nhau nhàm phù hợp với đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội mà mỗi địa phương cần biết để

có những cách vận dụng sáng tạo, linh hoạt và hiệu quả trong chỉ đạo

Nghệ An bước vào thực hiện trong điều kiện hết sức khó khăn: diện tích lớn, miền núinhiều, địa hình phức tạp, theo kết quả điều tra hiện trạng nông thôn (năm 2010), cho thấy điểmxuất phát xây dựng nông thôn mới của Nghệ An là rất thấp: Toàn tỉnh chỉ có 01 xã đạt 12 tiêuchí (xã Nghi Liên, thành phố Vinh), 20 xã đạt từ 9-11 tiêu chí, 126 xã đạt từ 5-8 tiêu chí, 238

xã đạt từ 1-4 tiêu chí, đặc biệt có 50 xã không đạt tiêu chí nào.… Song với quyết tâm chính trịcao của Cấp uỷ chính quyền các cấp, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự nỗ lực, đồngthuận của người dân, đặc biệt từ khi có chủ trương hỗ trợ xi măng làm đường giao thông nôngthôn và tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ chính quyền các cấp Xây dựng nông thônmới trên địa bàn toàn tỉnh đã có nhiều chuyển biến tích cực, bộ mặt nông thôn ngày càng khởisắc Từ tỉnh đến cơ sở đã thành lập Ban chỉ đạo, xây dựng Nghị quyết của cấp ủy, lập đề án xâydựng nông thôn mới của địa phương, xác định mục tiêu, yêu cầu, nội dung, tiến độ xây dựngnông thôn mới, bám sát 19 tiêu chí của Chính phủ đề ra Đồng thời tuyên truyền vận động nhândân tích cực tham gia xây dựng nông thôn mới, khảo sát đánh giá thực trạng, lập đề án, tậptrung vào việc quy hoạch các vùng sản xuất hàng hóa tập trung quy mô lớn, hiệu quả cao theohướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa

Thực hiện đường lối của Đảng, trong thời gian qua, phong trào xây dựng nông thôn mới

đã diễn ra sôi nổi ở khắp các địa phương trên cả nước, thu hút sự tham gia của cả cộng đồng,phát huy được sức mạnh của toàn xã hội Quá trình xây dựng nông thôn mới đã đạt được thànhtựu khá toàn diện Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội cơ bản đảm bảo, tạo sự thuận lợi trong giaolưu buôn bán và phát triển sản xuât; kinh tế nông thôn chuyển dịch theo hướng tăng côngnghiệp, dịch vụ, ngành nghề, đã xuất hiện nhiều mô hình kinh tế có hiệu quả gắn với xây dựngnông thôn mới, nâng cao thu nhập và đời sống vật chất tinh thần cho người dân; hệ thống chínhtrị ở nông thôn được củng cố và tăng cường; dân chủ cơ sở được phát huy; an ninh chính trị,trật tự an toàn xã hội được giữ vững; vị thế của giai cấp nông dân ngày càng được nâng cao.Những thành tựu đó đã góp phần thay đổi toàn diện bộ mặt nông thôn, tạo cơ sở vững chắcnâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân

Tuy nhiên, quá trình xây dựng nông thôn mới còn bộc lộ nhiều khó khăn hạn chế, nhất là

về công tác quy hoạch Quy hoạch nông thôn mới là một vấn đề mới, liên quan đến nhiều lĩnhvực và phải mang tính chiến lược phát triển kinh tế, xã hội Đội ngũ cán bộ còn nhiều hạn chế

về năng lực, nên trong quá trình triển khai còn nhiều lúng túng Bên cạnh đó chúng ta còn gặpkhó khăn về huy động nguồn vốn cho xây dựng nông thôn mới Đời sống của người dân nôngthôn còn nhiều khó khăn Mặt khác, trong nhận thức nhiều người còn cho rằng xây dựng nôngthôn mới là dự án do nhà nước đầu tư xây dựng nên còn có tâm lý trông chờ, ỷ lại Chính vìvậy trong thời gian tới bên cạnh việc đào tạo nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, chúng ta cầnphải đẩy mạnh công tác giáo dục tuyên truyền chủ trương đường lối của Đảng, để mọi người

dân đều nhận thức rằng: "Xây dựng nông thôn mới là công việc thường xuyên của mỗi người,

mỗi nhà, mỗi thôn xóm và từng địa phương; tất cả cùng chung sức dưới sự lãnh đạo của Đảng " nhằm thực hiện thành công xây dựng nông thôn mới.

Thực tiễn cũng cho thấy, những xã hội tiến bộ bao giờ cũng chú ý tới việc thu hẹpkhoảng cách sự phát triển giữa thành thị và nông thôn, phát triển lực lượng sản xuất, quan hệsản xuất và quan hệ xã hội, cải thiện điều kiện sinh hoạt ở nông thôn, làm cho thành thị và nôngthôn xích lại gần nhau Chính vì vậy, bên cạnh phải đẩy mạnh công tác nghiên cứu lý luận, tổngkết thực tiễn quá trình xây dựng nông thôn mới, chúng ta cần học tập kinh nghiệm của cácnước trên thế giới và trong khu vực về phát triển nông thôn tiên tiến hiện đại, để xây dựng hoànthiện hệ thống các quan điểm lý luận về phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn làm cơ

sở khoa học cho thực tiễn Xây dựng nông thôn nước ta trở nên văn minh, tiên tiến hiện đạinhưng vẫn mang đậm bản sắc văn hóa và nét đẹp truyền thống của nông thôn Việt Nam

Với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé của mình trong quá trình phát triển kinh tế,văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và công tác xây dựng Đảng của tỉnh Nghệ An ngày càng

vững mạnh, tôi chọn đề tài: " Quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An từ năm 2008 đến năm 2015" làm Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới là một vấn đề hoàn toànmới, được Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) ban hành nghị quyết tại Hội nghị lần thứ

7 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và đã được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học tuynhiên vẫn còn ít công trình nghiên cứu được xuất bản Có thể khái quát một số công trình nhưsau:

- Trên thế giới, trước hết phải kể đến công trình khoa học: “Chính sách nông nghiệp

trong các nước đang phát triển” của tác giả Frans Ellits do Nhà xuất bản Nông nghiệp xuất bản

năm 1994 Trong tác phẩm này, tác giả đã nêu lên những vấn đề cơ bản của chính sách nôngnghiệp ở các nước đang phát triển thông qua việc nghiên cứu lý thuyết và khảo cứu thực tiễn ởnhiều nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ la tinh Cuốn sách đã đề cập những vấn đề chính sáchphát triển vùng, chính sách hỗ trợ đầu vào, đầu ra cho sản xuất nông nghiệp, chính sách thươngmại nông sản, những vấn đề phát sinh trong quá trình đô thị hoá Điều đặc biệt cần lưu ý làcông trình này đã xem xét nền nông nghiệp của các nước đang phát triển trong quá trìnhchuyển sang sản xuất hàng hoá gắn liền với thương mại nông sản trên thế giới, đồng thời cũngnêu lên những mô hình thành công và thất bại trong việc phát triển nông nghiệp, nông thôn vàgiải quyết vấn đề nông dân

Công trình khoa học: “Một số vấn đề về nông nghiệp, nông dân ở các nước và Việt Nam”

của các tác giả Benedict J.tria kerrkvliet, Jamesscott, Nguyễn Ngọc và Đỗ Đức Định sưu tầm vàgiới thiệu, Nhà xuất bản Hà Nội xuất bản năm 2000 Các tác giả đã nghiên cứu về vai trò, đặc điểmcủa nông dân, thiết chế nông thôn ở một số nước trên thế giới và những kết quả bước đầu trongnghiên cứu làng nghề truyền thống ở Việt Nam Công trình này có giá trị tham khảo cho việc giảiquyết những vấn đề của chính sách phát triển nông thôn nước ta hiện nay như tương lai của cáctrang trại, nông dân với khoa học

- Nhóm những công trình nghiên cứu trong nước về nông nghiệp, nông thôn nói chung

Đề tài khoa học cấp nhà nước do GS.TS Hoàng Chí Bảo (chủ nhiệm đề tài): Hệ thống

chính trị ở cơ sở nông thôn nước ta hiện nay, đề tài khoa học cấp nhà nước, Hà Nội, 1992.

Công trình nghiên cứu: Chính sách nông nghiệp, nông thôn sau Nghị quyết X của Bộ

chính trị do PGS.TSKH Lê Đình Thắng chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia ấn hành

năm 1998 đã đề cập nhiều nội dung quan trọng liên quan đến quá trình phát triển nông nghiệpcủa Việt Nam dưới sự tác động của hệ thống chính sách, đi sâu phân tích một số chính sách cụthể như chính sách đất đai, chính sách phân phối trong phát triển nông nghiệp, nông thôn ViệtNam

Vũ Oanh: Nông nghiệp và nông thôn trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá

và hợp tác hoá, dân chủ hoá, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998.

Phan Đại Doãn, Nguyễn Quang Ngọc: Quản lý xã hội nông thôn nước ta hiện nay

-Một số vấn đề và giải pháp, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2001.

Những nghiên cứu chuyên sâu về chính sách phát triển kinh tế xã hội nói chung và chínhsách phát triển nông nghiệp, nông thôn nói riêng được rất nhiều người quan tâm Công trình

nghiên cứu: Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam thời kỳ đổi mới của PGS.TS Nguyễn Sinh Cúc,

Nhà xuất bản Thống kê, năm 2003 Công trình này nghiên cứu về quá trình đổi mới nôngnghiệp Việt Nam sau gần 20 năm Công trình còn cung cấp hệ thống tư liệu về phát triển nôngnghiệp, nông thôn nước ta như một niên giám thu nhỏ Tác giả này đã luận giả rõ quá trình đổimới, hoàn thiện chính sách nông nghiệp, nông thôn nước ta trong những năm đổi mới, nhữngthành tựu và những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam.Những gợi mở về những vấn đề cần giải quyết của phát triển nông nghiệp, nông thôn nước tađược tác giả lý giải với nhiều luận cứ có tính thuyết phục

- Nhóm công trình nghiên cứu của tỉnh Nghệ An về nông nghiệp, nông thôn, như: Ban

Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An (1999), Lịch sử Đảng bộ Nghệ An, Tập II, 1954-1975, Nxb Nghệ An Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An (2008), Lịch sử Đảng bộ Nghệ An, Tập III,

1975-2005, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An

(2005), Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ XVI (2005-2010), Nxb Nghệ An Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An (2010), Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh

lần thứ XVII (2010-2015), Nxb Nghệ An Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An (2010), Văn

kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ XVII (2010-2015), Nxb Nghệ An Ủy ban nhân dân

tỉnh Nghệ An (8/2012), Kỷ yếu hội thảo khoa học xây dựng Nông thôn mới ở Nghệ An - Thực

trạng và giải pháp Trường Chính trị tỉnh Nghệ An, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn,

Văn phòng Điều phối Chương trình MTQG Xây dựng NTM Nghệ An (2014), Kỷ yếu Hội thảo

vai trò của hệ thống chính trị cấp cơ sở Nghệ An trong việc tổ chức, vận động nhân dân xây dựng nông thôn mới.

- Nhóm các luận văn thạc sĩ tại Trường Đại học Vinh nghiên cứu về nông nghiệp, nông

thôn, như: Trần Văn Tám: Nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở trong xây

dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Cao Lãnh tỉnh Đồng Tháp (Qua khảo sát ở xã Bình Thạnh, huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp), Trường Đại học Vinh, năm 2012 Phạm Đình

Hoàng: Vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng mô hình nông thôn mới tại xã Ích

Hậu - huyện Lộc Hà - tỉnh Hà Tĩnh, Trường Đại học Vinh, năm 2012 Nguyễn Thị Mai: Thực trạng và một số giải pháp về xây dựng nông thôn mới ở huyện Yên Thành tỉnh Nghệ An,

Trường Đại học Vinh, năm 2012 Trương Vĩnh Từ: Thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở trong

xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh, Trường Đại học Vinh,

năm 2014 Hoàng Thị Thu Hoài: Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong xây

dựng nông thôn mới, Trường Đại học Vinh, năm 2014.

Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu khoa học được đăng tải trên các Tạp chí xâydựng Đảng; Tạp chí Lịch sử Đảng; các Báo, Đài Trung ương và địa phương

Qua các công trình công bố có thể thấy mảng đề tài về Chương trình mục tiêu Quốc gia

về xây dựng nông thôn mới đã thu hút được sự quan tâm, nghiên cứu của nhiều tác giả, củanhiều công trình nghiên cứu

Trong các công trình đó đã phản ánh ở mức độ khác nhau về sự lãnh đạo của Đảng đốivới Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới nói chung và quá trình quántriệt, tổ chức chỉ đạo thực hiện của các Đảng bộ, chi bộ trong thực hiện Chương trình mục tiêuQuốc gia về xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An nói riêng Hầu hết các công trình, tác phẩm đã

phác họa rõ bối cảnh, tình hình mới đòi hỏi thực hiện mạnh hơn nữa việc xây dựng nông thônmới, nêu lên những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về Chương trình mục tiêuQuốc gia xây dựng nông thôn mới trong sự phát triển kinh tế, xã hội tỉnh và cả nước nói chung;quán triệt quan điểm của Đảng, Nhà nước tại Đảng bộ các địa phương, trong đó Đảng bộ tỉnhNghệ An đã tổ chức chỉ đạo thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thônmới, góp phần thay đổi diện mạo các địa phương.

Có thể nói, thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới củatỉnh Nghệ An chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống Sự chỉ đạo cụthể của tỉnh Nghệ An đối với thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thônmới? Các địa phương triển khai, tổ chức thực hiện như thế nào, có những đặc điểm gì? Sự sángtạo của tỉnh Nghệ An trong quá trình tổ chức chỉ đạo thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia

về xây dựng nông thôn mới để góp phần phát triển nhanh, bền vững kinh tế, xã hội của tỉnh?Những kinh nghiệm về lãnh đạo thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nôngthôn mới Những vấn đề đó vẫn còn là những nội dung cần được tập trung nghiên cứu mộtcách thấu đáo hơn Cần phải khảo sát thực tế một cách cụ thể, để có được những đánh giákhách quan có cơ sở khoa học về những mặt đạt được và chưa đạt được trong quá trình lãnhđạo thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới của tỉnh Nghệ An

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tập hợp các nguồn tư liệu, luận văn tập trung trình bày về các yêu cầu cấpthiết cần phải xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Nghệ An, từ đó trình bày những thànhtựu, tồn tại hạn chế của công cuộc xây dựng nông thôn mới trên địa bàn toàn tỉnh Nghệ An từnăm 2008 đến năm 2015

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để làm rõ sự quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An từ năm 2008 đến năm 2015,luận văn tập trung nghiên cứu một số vấn đề sau:

- Trình bày khái quát về cơ sở lý luận, thực tiễn để Đảng ta ban hành nghị quyết xâydựng nông thôn mới.

- Luận văn đi sâu nghiên cứu quá trình quán triệt, vận dụng những chủ trương, chínhsách đó của tỉnh Nghệ An từ năm 2008 đến năm 2015

- Tập trung trình bày những thành tựu, tồn tại, hạn chế trong quá trình triển khai thựchiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nghệ An

- Đưa ra một số nhận xét, một số giải pháp và một số ý kiến đề xuất để đẩy mạnh côngcuộc xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Nghệ An trước mắt và lâu dài

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

4.1 Đối tượng nghiên cứu.

Quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An từ năm 2008 đến năm 2015

Tuy nhiên, để làm rõ những nhiệm vụ khoa học và thực tiễn đề tài đặt ra, chúng tôi códành một phần nội dung để trình bày về cơ sở lý luận và thực tiễn để Đảng ta ban hành Nghịquyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Hội nghị lần thứ 7, Ban Chấp hành Trung ương Đảng(khóa X) về "nông nghiệp, nông dân và nông thôn"

5 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu.

5.1 Nguồn tài liệu Để thực hiện luận văn này, tác giả sử dụng các nguồn tư liệu chủ

yếu là các văn kiện đại hội, Hội nghị Trung ương Đảng, các chỉ thị, nghị quyết, báo cáo sơ,tổng kết, các phân tích đánh giá của Đảng và Nhà nước; văn kiện đại hội, chỉ thị, nghị quyết,báo cáo của Đảng bộ tỉnh Nghệ An trong từ năm 2008 đến năm 2015; các báo cáo sơ, tổng kết

về Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới của các huyện, thành, thị; các bàiviết liên quan về tỉnh Nghệ An và các tài liệu khảo sát thực tế.

5.2 Phương pháp nghiên cứu Với đề tài này, luận văn sử dụng 2 phương pháp chính là

phương pháp lịch sử và phương pháp logic Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng các phươngpháp cụ thể như:

- Phương pháp thu thập, đánh giá, phân tích tài liệu

- Phương pháp tham khảo ý kiến các chuyên gia

- Phương pháp điều tra, khảo sát, thâm nhập thực tế

6 Những đóng góp của luận văn.

- Luận văn đã trình bày khái quát về cơ sở lý luận, thực tiễn để Đảng ta ban hành nghịquyết xây dựng nông thôn mới và quá trình quán triệt, vận dụng những chủ trương, chính sách

đó của tỉnh Nghệ An từ năm 2008 đến năm 2015

- Luận văn nêu nội dung, yêu cầu của việc xây dựng nông thôn mới, từ đó phân tích chủtrương của tỉnh Nghệ An với việc thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nôngthôn mới giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2015

- Luận văn đã nêu rõ những thành tựu, tồn tại, hạn chế trong quá trình triển khai thựchiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nghệ An

- Kết quả nghiên cứu của luận văn là cơ sở khoa học để tỉnh Nghệ An có những điềuchỉnh, bổ sung về chủ trương, giải pháp thực hiện hiệu quả hơn Chương trình mục tiêu Quốcgia về xây dựng nông thôn mới ở địa phương

7 Bố cục của luận văn.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo nội dung chính của luậnvăn gồm có 3 chương:

Chương 1: Xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

-thành tựu và hạn chế

Chương 3: Một số nhận xét, giải pháp nhằm đẩy mạnh quá trình xây dựng Nông thônmới ở Nghệ An

NỘI DUNG

Chương 1 XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở NGHỆ AN MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận của xây dựng nông thôn mới

1.1.1 Khái niệm về nông thôn, nông thôn mới

- Nông thôn Theo quan điểm trước kia, khái niệm nông thôn thường được gắn với

làng, xóm, thôn , là môi trường kinh tế sản xuất gắn với nghề lúa nước cổ truyền, không gian sinh tồn, không gian xã hội, cảnh quan văn hoá xây đắp nên nền tảng tinh thần, tạo thành lối sống, cốt cách và bản lĩnh của người Việt chúng ta Gần đây, một số nhà nghiên cứu cho rằng nông thôn là vùng khác với vùng thành thị ở chỗ tại đây có một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc có mật độ dân cư thấp, có cơ sở hạ tầng kém phát triển hay vùng nông thôn là khu vực địa giới hành chính không bao gồm địa bàn của phường, quận thuộc thị xã, thành phố.

Theo khái niệm mới nhất được viết trong Tài liệu tập huấn xây dựng nông thôn mới của

Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn: "nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành,

nội thị, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã”.

- Nông thôn mới Đã có nhiều diễn giải và phân tích về khái niệm thế nào là nông thôn

mới, theo đó khái niệm nông thôn mới trước tiên phải là nông thôn chứ không phải là thị tứ, là nông thôn mới chứ không phải nông thôn truyền thống Nếu so sánh giữa nông thôn mới và nông thôn truyền thống, thì nông thôn mới phải bao hàm cơ cấu và chức năng mới Sự nhìn nhận chung của các nhà nghiên cứu về mô hình nông thôn mới là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những thành tựu khoa học - kỹ thuật hiện đại, song vẫn giữ được những nét đặc trưng cơ bản của nông thôn Mô hình nông thôn mới được quy định bởi các tính chất: đáp ứng yêu cầu phát triển; có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường; đạt hiệu quả cao nhất trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội; tiến bộ hơn so với mô hình truyền thống; chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên phạm vi quốc gia.

Như vậy, có thể hiểu rằng nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thànhmột kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trongđiều kiện mới, là kiểu nông thôn được xây dựng với các tiêu chí so với mô hình nông thôn cũ(truyền thống) ở tính tiên tiến về mọi mặt Xây dựng nông thôn mới là việc giải quyết các vấn

đề nông nghiệp, nông thôn, nông dân trong một bối cảnh xã hội, kinh tế, chính trị, văn hóa đặcthù, là quá trình xây dựng các hình thái làng xã khác nhau trong những thời điểm lịch sử khácnhau và tại các khu vực khác nhau, mang đặc tính thời đại và ý nghĩa thực tế riêng Hay nóicách khác, xây dựng nông thôn mới là một công trình tổng hợp liên quan đến mọi mặt hoạtđộng thuộc lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và nông dân, với nội dung đa dạng phức tạp, làquá trình áp dụng các cơ chế, chính sách, các quy định do chính phủ ban hành để huy động, tậptrung các nguồn lực, các thành phần kinh tế tham gia đầu tư, xây dựng một nông thôn theonhững tiêu chí mới đặt ra phù hợp với yêu cầu, tính chất của thời đại

Một vấn đề cần lưu ý, bộ tiêu chí nông thôn mới có thể thay đổi, nhưng việc xây dựngnông thôn mới qua các giai đoạn luôn phải giữ được các chức năng cơ bản của nông thôn Đâyvừa là tiêu chí để phân biệt nông thôn với thành thị, vừa là mục tiêu, định hướng để chúng tahướng đến một nông thôn mới phát triển bền vững Các chức năng cơ bản của một nông thôn

mới cần có là:

+ Chức năng sản xuất nông nghiệp hiện đại Khác với nông thôn truyền thống, sản xuất

nông nghiệp của nông thôn mới bao gồm cơ cẩu các ngành nghề mới, các điều kiện sản xuất nông nghiệp hiện đại hoá, ứng dụng phổ biển khoa học kỹ thuật tiên tiến và xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp hiện đại Nông thôn phục vụ thành thị, ngược lại thành thị hỗ trợ

nông thôn Xây dựng nông thôn mới không có nghĩa là biến nông thôn trở thành thành thị, triệttiêu sản xuất nông nghiệp mà chỉ là làm cho nông thôn có cuộc sống phát triển, giảm dầnkhoảng cách chênh lệch giàu nghèo so với thành thị, duy trì và phát huy nền sản xuất nôngnghiệp theo hướng hiện đại ở nông thôn

+ Chức năng giữ gìn văn hóa truyền thống Kho tàng văn hoá truyền thống được cấu

thành từ bởi rất nhiều thành phần quan trọng khác nhau Các thành phần này không chỉ đóngvai trò không thể thay thế trong sự nghiệp hiện đại hoá và phát triển xã hội, mà còn là một bộphận cấu thành quan trọng trong kho tàng văn hoá của toàn nhân loại Nền văn hoá truyềnthống mang đậm màu sắc thôn quê này đã được sản sinh trong một hoàn cảnh đặc biệt Cácphương thức sản xuất, sinh sống cũng như cơ cấu tổ chức mang tính đặc thù của xã hội nôngthôn chính là nhân tố quyết định nền văn hoá mang đậm màu sắc dân tộc Xã hội làng xã nôngthôn thường mang đặc tính quê hương, xã hội và người thân, đó là những phong tục tập quán

đã được hình thành từ lâu đời, ở đó con người đối xử tin cậy lẫn nhau, quan hệ huyết thống làmối quan hệ quan trọng nhất ở làng xã vùng nông thôn Chính các tập thể nông dân cùng huyếtthống đã giúp họ khắc phục được những nhược điểm của kinh tế tiểu nông, giúp bà con nôngdân chống chọi với thiên tai, rủi ro Cũng chính văn hoá nông thôn đã sản sinh ra những sảnphẩm văn hoá tinh thần quý báu như lòng kính già yêu trẻ, giúp nhau canh gác bảo vệ, giản dịtiết kiệm, thật thà đáng tin, yêu quý quê hương.vv , tất cả những yếu tố đó được sản sinh tronghoàn cảnh xã hội nông thôn Các truyền thống văn hoá quý báu này đòi hỏi phải được giữ gìn

và phát triển trong một hoàn cảnh đặc thù Do vậy, chỉ có nông thôn với đặc điểm sản xuất

nông nghiệp mới là môi trường thích hợp nhất để giữ gìn và kế tục văn hoá đặc sắc truyền

thống Ngoài ra, nông thôn cũng chính là nơi kế tục của nền văn minh, các cảnh quan nông

thôn với những đặc trưng riêng đã hình thành nên màu sắc văn hoá làng xã đặc thù, thể hiệncác tư tưởng triết học như trời đất giao hoà, thuận theo tự nhiên với sự tôn trọng tự nhiên, mưu

cầu phát triển hài hoà cũng như chú trọng sự kế tục phát triển của các dân tộc Việc xây dựng

nông thôn mới nếu như phá vỡ đi các cảnh quan làng xã đã được hình thành trong lịch sử thì cũng chính là phá vỡ đi sự hài hoà vốn có của nông thôn, làm mất đi bản sắc làng quê nông thôn, và điều này có tác động tiêu cực đến việc giữ gìn sinh thái cảnh quan nông thôn và cảnh

quan văn hoá truyền thống nông thôn

+ Chức năng sinh thái, môi trường Chức năng này chính là một trong những tiêu chí

quan trọng phân biệt giữa thành thị với nông thôn Trong nông thôn truyền thống, con người và

tự nhiên sinh sống hài hoà với nhau, chức năng con người tôn trọng tự nhiên, bảo vệ tự nhiên

và từ đó hình thành nên tập quán, thói quen làm việc theo quy luật tự nhiên Quá trình côngnghiệp hoá và đô thị hoá khiến con người ngày càng xa rời tự nhiên, dẫn đến những ô nhiễmtrong môi trường nước và không khí Nếu so sánh với hệ thống sinh thái đô thị, thì hệ thốngsinh thái nông thôn một mặt có thể đáp ứng nhu cầu cung cấp các sản phẩm lương thực, hoaquả cho con người, mặt khác cũng đáp ứng được các yêu cầu về môi trường tự nhiên Thuộctính sản xuất nông nghiệp đã quyết định hệ thống sinh thái nông thôn mang chức năng phục vụ

hệ thống sinh thái Đất đai canh tác trong nông nghiệp, hệ thống thuỷ lợi, các khu rừng có tácdụng sinh thái như điều hoà khí hậu, giảm ô nhiễm tiếng ồn, cải thiện nguồn nước

Các cảnh quan tự nhiên tươi đẹp cùng với môi trường sinh thái có thể đáp ứng được nhucầu về tự nhiên của con người Nông thôn có thể bù đắp được những thiếu hụt sinh thái củathành thị Môi trường tự nhiên yên tĩnh có thể điều hoà cân bằng tâm lý con người Môi trườngsinh vật phong phú khiến con người có thể cảm thụ được những điều tốt đẹp từ cuộc sống Đâycũng chính là lý do phải xây dựng nông thôn mới với những đóng góp tích cực cho sinh thái.Chức năng sinh thái chính là thước đo một khu vực nông thôn có thể coi là nông thôn mới haykhông

1.1.2 Sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới

Nhìn chung, ở các nước đang phát triển, cư dân nông thôn là những người chịu nhiềuthiệt thòi về nhiều mặt, họ gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống Sản xuất nông nghiệp haycông nghiệp, dịch vụ vùng nông nghiệp, nông thôn thường là đem lại giá trị kinh tế thấp, dẫnđến thu nhập của người nông dân vùng nông thôn thường thấp hơn so với vùng nội đồng vàthành thị Điều kiện cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, đời sống dân sinh, xã hội thấp kém, mức

độ quan tâm hạn chế hơn thành thị Các điều kiện về văn hoá, tinh thần, các dịch vụ vui chơigiải trí còn thiếu và kém hơn rất nhiều so với thành thị Xuất phát từ những điều này, nông thôn

đã trở thành đối tượng đặc biệt được chính phủ của các quốc gia, các tổ chức khác nhau trênthế giới quan tâm

Mục đích của công cuộc xây dựng nông thôn mới nhằm khắc phục những khó khăn, cảithiện điều kiện sống, làm việc ở khu vực nông thôn, biến khu vực nông thôn trở thành nơi cóchất lượng cuộc sống ngày một tốt hơn, hấp dẫn hơn để con người sinh sống, hưởng thụ và làmviệc Việc xây dựng nông thôn mới đóng góp đáng kể vào sự phát triển kinh tế, xã hội của mỗiquốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển Có thể nói, xây dựng nông thôn mới là chươngtrình phát triển toàn diện, là chương trình được phát triển ở cấp quốc gia hay từng địa bàn vùngnông thôn với các mục tiêu cụ thể Đó không chỉ đơn thuần là một dự án đầu tư xây dựng hạtầng mà là một chương trình phát triển tổng hợp, cả về phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, pháthuy quyền làm chủ của nhân dân và xây dựng hệ thống chính trị, bảo đảm quốc phòng an ninh,trật tự an toàn xã hội trên địa bàn Xây dựng nông thôn mới là một cuộc vận động cách mạngrộng lớn, cần huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị, nhà nước, nhân dân và các thànhphần kinh tế cùng tham gia

Xây dựng nông thôn mới có ý nghĩa cả về mặt kinh tế, chính trị, xã hội, môi trường và anninh, quốc phòng Nó không chỉ tạo dựng nên bộ mặt nông thôn xanh, sạch, đẹp, cơ sở hạ tầngphát triển, cuộc sống của người dân ngày càng sung túc hơn cả về vật chất, tinh thần, trẻ emđược chăm lo, học hành đầy đủ, người già được quan tâm, ốm đau được chữa trị , mà bên

cạnh đó xét về chiều sâu đó là cả một xã hội nông thôn phát triển, hệ thống chính trị ổn định,

an ninh, quốc phòng được giữ vững, những phong tục, tập quán, nét đẹp truyền thống được giữgìn; quan hệ con người với con người ngày càng tốt đẹp hơn, khoảng cách giàu nghèo giữangười dân nông thôn với thành thị được thu hẹp Đây cũng chính là mục tiêu cơ bản mà chínhphủ của mỗi quốc gia hướng tới

1.1.3 Chủ thể tham gia xây dựng nông thôn mới

Như phân tích ở trên, xây dựng nông thôn mới không chỉ là nhiệm vụ của người dânsống ở nông thôn hay chính quyền địa phương, mà nó cần sự tập trung, huy động của mọinguồn lực và sự tham gia của cả cộng đồng, các tổ chức, các thành phần kinh tế trong xã hội.Tuy nhiên, chúng ta cần phải xác định rõ đâu là chủ thể chính trong công cuộc xây dựng nôngthôn mới Có ý kiến cho ràng chủ thể xây dựng nông thôn mới phải là chính quyền, điều này

không đúng Trên thực tế, người nông dân mới thực sự là chủ thể chính thực hiện công cuộc

xây dựng nông thôn mới Bởi vì, không phải là do nhà nước không có đủ tiềm lực kinh tế để

đóng vai trò chủ thể này, mà cho dù tiềm lực kinh tế của nhà nước có mạnh đi chăng nữa thìcũng không thể thiếu sự tham gia đóng góp tích cực của chính người nông dân, nhà nướckhông làm thay được nông dân Theo đó nông dân được tham gia ý kiến vào đề án quy hoạch;được lựa chọn những công việc cần làm trước, làm sau để thiết thực với yêu cầu của người dân

và phù hợp với điều kiện của địa phương; người dân tự quyết định mức đóng góp, cử đại diệntham gia quản lý, giám sát các công trình xây dựng và tổ chức, vận hành bảo dưỡng các côngtrình sau hoàn thành

Bên cạnh đó, tham gia công cuộc xây dựng nông thôn mới không thể không tính đến cácchủ thể khác như sự tham gia của các tổ chức đoàn thể, tổ chức chính trị, xã hội hay của cácdoanh nghiệp, doanh nhân Bởi thực tế, việc xây dựng nông thôn mới đòi hỏi phải huy độngnhiều nguồn lực, trong đó nguồn lực kinh tế và con người, trong khi đó các đoàn thể chính trị,

xã hội có vai trò hết sức cần thiết, góp phần thành công của công cuộc xây dựng nông thôn

1.2 Quan điểm của Đảng ta về xây dựng nông thôn mới

1.2.1 Các quan điểm của Đảng về xây dựng NTM trước Đại hội VI

Từ ngày thành lập đến nay, Đảng ta luôn khẳng định tầm quan trọng của vấn đề Nôngnghiệp, nông thôn và nông dân

- Tại Đại hội Đảng lần thứ III (năm 1960): Trong bối cảnh đất nước ta đang tạm bị chia

cắt thành 2 miền, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đang ngày càng ác liệt, Đại hội Đảngtoàn quốc lần thứ III đã xác định: Đưa miền Bắc từ nền kinh tế chủ yếu dựa trên sở hữu cá thể

về tư liệu sản xuất tiến lên nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, dựa trên sở hữu toàn dân và sở hữu tậpthể từ tình trạng kinh tế rời rạc và lạc hậu, xây dựng thành một nền kinh tế cân đối và hiệnđại Chủ trương của Đảng là: “ xây dựng một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa cân đối và hiệnđại, kết hợp công nghiệp với nông nghiệp và lấy công nghiệp nặng làm nền tảng, ưu tiên pháttriển công nghiệp nặng một cách hợp lý, đồng thời ra sức phát triển nông nghiệp và côngnghiệp nhẹ ” [39, tr.182-183]

Tiếp theo, Hội nghị Trung ương 5 khóa III (năm 1961) đã ra Nghị quyết về vấn đề pháttriển nông nghiệp, trong đó nêu lên phương hướng cải tiến công cụ và cơ giới hóa nông nghiệptrong kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965)

- Đại hội IV (năm 1976): Sau khi miền Nam hoàn toàn được giải phóng, Đảng ta đã chủ

trương: “Đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, đưa nền kinh tế nước ta từ nền sản xuấtnhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa kết hợp xây dựng công nghiệp và nông nghiệp cả nướcthành một cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp” Đại hội đã xác định kế hoạch 5 năm 1976 -

1980 là: “Tập trung cao độ lực lượng của cả nước, của các ngành, các cấp, tạo ra một bướcphát triển vượt bậc về nông nghiệp nhằm giải quyết vững chắc nhu cầu của cả nước về lươngthực, thực phẩm và một phần hàng tiêu dùng thông thường ” [30, tr.68]

- Đại hội V: Từ thực tiễn 30 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và những năm

sau thống nhất đất nước, Đảng ta ngày càng thấy rõ vai trò của sản xuất nông nghiệp Đại hội

V đã chỉ rõ: “Trong 5 năm 1981 - 1985 và những năm 80 cần tập trung sức phát triển mạnh

nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, đưa nông nghiệp một bước lên sản xuất lớn

xã hội chủ nghĩa, ra sức đẩy mạnh sản xuất hàng tiêu dùng và tiếp tục xây dựng một số ngànhcông nghiệp nặng quan trọng; kết hợp nông nghiệp, công nghiệp hàng tiêu dùng và côngnghiệp nặng trong một cơ cấu công - nông nghiệp hợp lý” [31, tr.47]

Như vậy, từ Đại hội III đến Đại hội IV và Đại hội V của Đảng, chúng ta có thể khẳngđịnh rằng, tuy chưa chưa đề cập đến cụm từ “nông thôn mới” nhưng Đảng ta luôn xác địnhnông nghiệp có một vị trí rất quan trọng, là mặt trận hàng đầu, đồng thời đã đề ra nhiều chủtrương, đường lối để phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại

1.2.2 Các quan điểm của Đảng về xây dựng NTM từ Đại hội VI đến nay

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI: Đại hội VI đã đề ra những quan điểm và chính

sách đổi mới, trước hết là đổi mới kinh tế; phấn đấu đưa nông nghiệp trở thành nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa xã hội chủ nghĩa; thừa nhận cơ cấu kinh tế nhiều thành phần; xác định cải tạo xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ thường xuyên liên tục trong suốt thời kỳ quá

độ lên chủ nghĩa xã hội; xóa bỏ cơ chế kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp, xây dựng cơ chế mới phù hợp với quy luật khách quan và trình độ phát triển của nền kinh tế.

Đại hội chỉ rõ: “ nhiệm vụ bao trùm, mục tiêu tổng quát của những năm còn lại củachặng đường đầu tiên là ổn định mọi mặt tình hình kinh tế - xã hội, tiếp tục xây dựng nhữngtiền đề cần thiết cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa trong chặng đường tiếptheo” [32, tr.20]

Từ những tư tưởng chỉ đạo trên và rút kinh nghiệm từ khoán theo Chỉ thị 100 của Ban Bíthư (khóa IV), Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (khóa VI) đã thổi vào nông nghiệp, nông thônnước ta một luồng gió mới, cuộc sống của người dân đã được cải thiện nhanh chóng

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII:

Đại hội VII đã chỉ rõ: “Phát triển nông, lâm, ngư nghiệp gắn với công nghiệp chế biến,phát triển toàn diện kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ quan trọng hàngđầu để ổn định tình hình kinh tế, xã hội” [33, tr.67]

Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 5 (khóa VII) đã xác định một hệthống quan điểm nhằm tiếp tục đổi mới và phát triển nông nghiệp, nông thôn nước ta trong giaiđoạn mới là: (i) Đặt sự phát triển kinh tế nông nghiệp và nông thôn theo hướng sản xuất hànghóa (ii) Thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách kinh tế nhiều thành phần (iii) Gắn sảnxuất với thị trường; đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới (iv) Gắnphát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội, nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài; bảo vệ vàphát triển tài nguyên, cải thiện môi trường sinh thái, xây dựng nông thôn mới Đổi mới kinh tế

đi đôi với đổi mới hệ thống chính trị trong nông thôn

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII:

Đại hội VIII đã khẳng định: “Mục tiêu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa là xây dựngnước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp

lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, đời sốngvật chất và tinh thần cao, quốc phòng, an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội côngbằng, văn minh” [34, tr.80]

Nghị quyết Đại hội VIII cũng chỉ rõ phải đặc biệt coi trọng công nghiệp hóa hiện đại hóanông nghiệp, nông thôn, đồng thời chỉ rõ nội dung công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệpnông thôn là: (i) Phát triển toàn diện nông, lâm, ngư nghiệp, hình thành các vùng tập trungchuyên canh, có cơ cấu hợp lý về cây trồng, vật nuôi, có sản phẩm hàng hóa nhiều về số lượng,tốt về chất lượng, bảo đảm an toàn về lương thực trong xã hội, đáp ứng được yêu cầu của côngnghiệp chế biến và của thị trường trong, ngoài nước (ii) Thưc hiện thủy lợi hóa, điện khí hóa,

cơ giới hóa, sinh học hóa (iii) Phát triển công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản với côngnghệ ngày càng cao, gắn với nguồn nguyên liệu và liên kết với công nghiệp ở đô thị (iv) Pháttriển các ngành nghề, làng nghề truyền thống và các ngành nghề mới bao gồm tiểu, thủ côngnghiệp, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu, công nghiệp khai thác và chếbiến các nguồn nguyên liệu phi nông nghiệp, các loại hình dịch vụ phục vụ sản xuất và đờisống nhân dân (v) Xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế và xã hội, từng bước hình thành nông thôn

mới văn minh, hiện đại” [34, tr.87].

Tiếp theo, Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành trung ương Đảng khóa VIII đã xác định cácnhững nội dung cần đẩy mạnh trong phát triển nông nghiệp và nông thôn, đó là: Đẩy nhanhquá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn với phân công lao động ở nông thôn; giải quyết vấn

đề thị trường tiêu thụ nông sản; phát triển mạnh các hình thức kinh tế hợp tác, đổi mới các hoạtđộng của các cơ sở quốc doanh trong nông nghiệp và nông thôn, phát triển các cơ sở quốcdoanh ở vùng sâu, vùng xa

Ngày 10 tháng 11 năm 1998, Bộ Chính trị khóa VIII đã ra Nghị quyết số 06 - NQ/TW vềmột số vấn đề phát triển nông nghiệp nông thôn

- Đại hội IX của Đảng: Đại hội IX đã chủ trương phải rút ngắn thời gian công nghiệp

hóa, hiện đại hóa đất nước, phấn đấu đến năm 2020, nước ta trở thành một nước công nghiệp,đồng thời chỉ rõ phải ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất, đồng thời xây dựng quan hệ sảnxuất phù hợp theo định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa

- xã hội, tăng cường các nguồn lực cần thiết để đẩy nhanh công nghiệp hóa nông nghiệp, nôngthôn

Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương khóa IX đã ra Nghị quyết về “Đẩy nhanhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thời kỳ 2001 - 2010” Nghị quyết đã chỉ

rõ nội dung tổng quát công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn là: “ là quá trìnhchuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, gắn với côngnghiệp chế biến và thị trường; thực hiện cơ khí hóa, điện khí hóa, thủy lợi hóa, ứng dụng cácthành tựu khoa học, công nghệ, trước hết là công nghệ sinh học, đưa thiết bị, kỹ thuật và côngnghệ hiện đại vào các khâu sản xuất nông nghiệp nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệuquả, sức cạnh tranh của nông sản hàng hóa trên thị trường”

Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX đã đề ra 5 quan điểm trong xây dựng nông thôn Đólà: (i) Coi công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn là nhiệm vụ quan trọng hàngđầu; (ii) Ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất ; thúc đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, bảo

vệ môi trường, phòng chống, hạn chế và giảm nhẹ thiên tai, phát triển nông nghiệp, nông thônbền vững (iii) Dựa vào nội lực là chính, đồng thời tranh thủ tối đa các nguồn lực từ bên ngoài.(iv) Kết hợp chặt chẽ các vấn đề kinh tế và xã hội trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đạihóa nông nghiệp, nông thôn ; giữ gìn, phát huy truyền thống văn hóa và thuần phong mỹ tục.(v) Kết hợp chặt chẽ công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn với xây dựng tiềmlực và thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân

- Đại hội X của Đảng:

Nghị quyết Đại hội X đã xác định: “Phải luôn luôn coi trọng đẩy mạnh công nghiệp hóa,hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn Gắn phát triển kinh tế với xây dựng nông thôn mới, giảiquyết tốt hơn mối quan hệ giữa nông thôn với thành thị, giữa các vùng miền, góp phần giữvững ổn định chính trị xã hội”

Ngày 5 tháng 8 năm 2008, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương (khóa X) đã ban hànhNghị quyết số 26 - NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn

Nghị quyết Trung ương 7 (khóa X) đã đánh giá thành tựu và hạn chế trong vấn đề nôngnghiệp, nông dân và nông thôn sau hơn 20 năm đổi mới, đồng thời nêu 4 quan điểm về các vấn

đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn, đó là:

+ Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triểnkinh tế, xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo an ninh quốc phòng; giữ gìn,phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước

+ Các vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn phải được giải quyết đồng bộ, gắn vớiquá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong mối quan hệ mật thiết giữanông nghiệp, nông dân và nông thôn, nông dân là chủ thể của quá trình phát triển, xây dựngnông thôn mới gắn với xây dựng các cơ sở công nghiệp, dịch vụ và phát triển đô thị theo quyhoạch là căn bản; phát triển toàn diện, hiện đại hóa nông nghiệp là then chốt

+ Phát triển nông nghiệp, nông thôn và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nông

dân phải dựa trên cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phù hợp với điều kiệncủa từng vùng ; khai thác tốt các điều kiện thuận lợi trong hội nhập kinh tế quốc tế; phát huycao nội lực; đồng thời tăng mạnh đầu tư của Nhà nước và xã hội

+ Giải quyết vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn là nhiệm vụ của cả hệ thốngchính trị và toàn xã hội; trước hết phải khơi dậy tình thần yêu nước, tự chủ, tự lực, tự cườngvươn lên của nông dân Xây dựng xã hội nông thôn ổn định, hòa thuận, dân chủ, có đời sốngvăn hóa phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo động lực cho phát triển nông nghiệp và xâydựng nông thôn mới, nâng cao đời sống nhân dân”

Nghị quyết Trung ương 7 (khóa X) đã đề ra các giải pháp để đẩy mạnh xây dựng nôngthôn mới: (i) Xây dựng nền nông nghiệp toàn diện theo hướng hiện đại, đồng thời phát triểnmạnh công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn (ii) Xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội nôngthôn gắn với phát triển các đô thị (iii) Nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của dân cư nôngthôn, nhất là vùng khó khăn (iv) Đổi mới và xây dựng các hình thức sản xuất, dịch vụ có hiệuquả ở nông thôn (v) Phát triển nhanh nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng khoa học, côngnghệ, đào tạo nguồn nhân lực, tạo đột phá để hiện đại hóa nông nghiệp, công nghiệp hóa nôngthôn (vi) Đổi mới mạnh mẽ cơ chế, chính sách để huy động cao các nguồn lực, phát triểnnhanh kinh tế nông thôn, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nông dân (vii) Tăng cường

sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, phát huy sức của các đoàn thể chính trị, xã hội ởnông thôn, nhất là hội nông dân

Thực hiện Nghị quyết trung ương 7 (khóa X), Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Bộ tiêuchí quốc gia nông thôn mới tại Quyết định 491/QĐ-TTg, ngày 16/4/2009 và Chương trình mụctiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 tại Quyết định 800/QĐ-TTg,ngày 04/6/2020

- Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng: Đại hội XI đã thông qua Cương lĩnh

xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011),trong đó đã xác định những định hướng lớn về phát triển kinh tế - văn hóa, xã hội, quốc phòng,

an ninh, đối ngoại là: Coi trọng phát triển các ngành công nghiệp nặng, công nghiệp chế tạo cótính nền tàng và các ngành công nghiệp có lợi thế; phát triển nông, lâm, ngư nghiệp ngày càngđạt trình độ công nghệ cao, chất lượng cao gắn với công nghiệp chế biến và xây dựng nôngthôn mới [35, tr.75].

Chiến lược phát triển kinh tế, xã hội 2011 - 2020 đã xác định rõ định hướng trong xâydựng nông thôn mới: Quy hoạch phát triển nông thôn gắn với phát triển đô thị và bố trí cácđiểm dân cư Phát triển mạnh công nghiệp, dịch vụ và làng nghề gắn với bảo vệ môi trường.Triển khai chương trình nông thôn mới phù hợp với đặc điểm từng vùng theo các bước đi cụthể, vững chắc trong từng giai đoạn; giữ gìn và phát huy những nét văn hóa đặc sắc của nôngthôn Việt Nam Đẩy mạnh xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn Tạo môi trường thuận lợi đểkhai thác mọi khả năng đầu tư vào nông nghiệp và nông thôn, nhất là đầu tư của các doanhnghiệp nhỏ và vừa, thu hút nhiều lao động Triển khai có hiệu quả Chương trình đào tạo nghềcho 1 triệu lao động nông thôn mỗi năm Thực hiện tốt các chương trình hỗ trợ nhà ở chongười nghèo và các đối tượng chính sách, chương trình nhà ở cho đồng bào vùng bão, lũ; bố tríhợp lý dân cư, bảo đảm an toàn ở những vùng ngập lũ, sạt lở núi, ven sông, ven biển [34,tr.123]

Như vậy, kể từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đến nay, quan điểm, chủ trương,biện pháp về xây dựng nông thôn mới của Đảng ta ngày càng rõ và đến Đại hội X thì hoànchỉnh và thống nhất chỉ đạo trên phạm vi toàn quốc

1.2.3 Nguyên tắc thực hiện xây dựng nông thôn mới

Điều 2 Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNN&PTNT-BKH&ĐT- BTC ngày 13tháng 4 năm 2011 (liên Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tàichính) về hướng dẫn một số nội dung thực hiện Quyết định 800/QĐ-TTg ngày 04 tháng 6 năm

2010 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt “Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nôngthôn mới giai đoạn 2010 - 2020” đã đề ra 6 nguyên tắc trong xây dựng nông thôn mới như sau:

Các nội dung, hoạt động của Chương trình xây dựng nông thôn mới phải hướng tới mụctiêu thực hiện 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới ban hành tại Quyết định số491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ.

Phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vaitrò định hướng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, chính sách, cơ chế hỗ trợ, đào tạo cán bộ vàhướng dẫn thực hiện Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng người dân ở thôn, xã bàn bạcdân chủ để quyết định và tổ chức thực hiện

Kế thừa và lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mụctiêu, các chương trình, dự án khác đang triển khai trên địa bàn nông thôn

Thực hiện Chương trình xây dựng nông thôn mới phải gắn với kế hoạch phát triển kinh

tế xã hội của địa phương, có quy hoạch và cơ chế đảm bảo thực hiện các quy hoạch xây dựngnông thôn mới đã được cấp có thẩm quyền xây dựng

Công khai, minh bạch về quản lý, sử dụng các nguồn lực; tăng cường phân cấp, traoquyền cho cấp xã quản lý và tổ chức thực hiện các công trình, dự án của Chương trình xâydựng nông thôn mới; phát huy vai trò làm chủ của người dân và cộng đồng, thực hiện dân chủ

cơ sở trong quá trình lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và giám sát đánh giá

Xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; cấp ủyđảng, chính quyền đóng vai trò chỉ đạo, điều hành quá trình xây dựng quy hoạch, đề án, kếhoạch, và tổ chức thực hiện Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị, xã hội vận động mọitầng lớp nhân dân phát huy vai trò chủ thể trong xây dựng nông thôn mới

1.2.4 Nội dung xây dựng nông thôn mới

Có thể khái quát nội dung cơ bản, cần thiết khi tiến hành xây dựng nông thôn thành 5nhóm nội dung sau:

- Quy hoạch xây dựng nông thôn mới

Mục tiêu xây dựng nông thôn mới sẽ khó đạt được nếu như công tác quy hoạch và thựchiện quy hoạch kém, hay còn gọi là phá vỡ quy hoạch Đối với nội dung này cần hướng tới và

giải quyết hai vấn đề: (i) Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuấtnông nghiệp hàng hoá, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ (ii) Quy hoạch phát triển

hạ tầng kinh tế, xã hội, môi trường; phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân

cư hiện có trên địa bàn xã (lựa chọn cấp xã vừa là địa bàn hành chính, vừa có quy mô tươngđối để tiến hành quy hoạch, liên kết được với các hạ tầng của vùng và là địa bàn tổ chức sảnxuất có hiệu quả)

- Xây dựng phát triển hạ tầng kinh tế, xã hội

Đây là một trong những nội dung khó, đòi hỏi thời gian lâu dài Để đạt mục tiêu cần có

sự tham gia của cả hệ thống chính trị, cộng đồng người dân và toàn xã hội Nội dung đặt ra tậptrung vào những vấn đề sau: (i) Hoàn thiện đường giao thông, thuỷ lợi phục vụ đời sống sảnxuất và dân sinh (ii) Hoàn thiện hệ thống các công trình đảm bảo cung cấp điện phục vụ sinhhoạt và sản xuất trên địa bàn xã (iii) Hoàn thiện hệ thống các công trình phục vụ nhu cầu vềhoạt động văn hoá thể thao trên địa bàn xã (iv) Hoàn thiện hệ thống các công trình phục vụviệc chuẩn hoá về y tế trên địa bàn xã (v) Hoàn thiện hệ thống các công trình phục vụ việcchuẩn hoá về giáo dục trên địa bàn xã (vi) Cải tạo, xây mới hệ thống cấp nước sạch, công trình

vệ sinh, môi trường trên địa bàn xã

- Phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, giảm nghèo và

đảm bảo an sinh xã hội, đổi mới và phát triển các hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn

Đây là một trong những nội dung khó khăn và lâu dài để đạt được mục tiêu xây dựngnông thôn mới Trọng tâm về vấn đề này là cần xác định rõ và thực hiện các nội dung chínhsau: (i) Thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất hàng hoá đối với cả trồngtrọt, chăn nuôi, thuỷ sản, ngành nghề, dịch vụ; (ii) Chuyển dịch cơ cấu lao động trong nôngnghiệp, nông thôn gắn với giải quyết việc làm cho nông dân; (iii) Tạo việc làm, nâng cao thunhập, đảm bảo an sinh xã hội cho cư dân vùng nông thôn, (iv) Khuyến khích, tạo điều kiệnphát triển kinh tế hộ nông dân; (v) Xây dựng, nhân rộng các mô hình liên kết có hiệu quả; (vi)

Phát triển nhanh các hợp tác xã kiểu mới, hiệu quả cao; (vii) Phát triển kinh tế trang trại ở nôngthôn; (viii) Phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn.

- Phát triển giáo dục, đào tạo, y tế, chăm sóc sức khoẻ cư dân, xây dựng đời sổng văn

hoá tốt, giữ gìn và bảo vệ môi trường, sinh thái nông thôn.

Đây là vấn đề xã hội và là một trong những nội dung khó khăn và lâu dài để đạt đượcmục tiêu xây dựng nông thôn mới Trong thực tế nông thôn hiện nay, nguồn lực tài chính cũngnhư điều kiện tiếp cận để có thể giúp người nông dân và con em của họ có được môi trường vàđiều kiện học tập tốt là còn nhiều hạn chế, do vậy cần: (i) Có cơ chế, chính sách để tạo điềukiện cho người nông dân được tham gia các chương trình giáo dục, đào tạo; (ii) Tăng cườngcông tác khuyến nông, bồi dưỡng kiến thức, đào tạo nghề cho nông dân; (iii) phát triển y tế,chăm sóc sức khỏe cư dân nông thôn; (iv) xây dựng đời sống văn hóa, và truyền thống, giữ gìnbản sắc văn hóa dân tộc ở các vùng miền; (v) Sử dụng có hiệu quả, tiết kiệm các nguồn tàinguyên và bảo vệ môi trường nông thôn

- Xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh, giữ vững an ninh, trật tự xã hội nông

thôn.

Để nông thôn phát triển bền vững và ổn định, cần bảo đảm bộ máy lãnh đạo, quản lýđồng bộ, tăng cường các hoạt động của các đoàn thể chính trị xã hội trên địa bàn nông thôn;đây là nội dung khá quan trọng trong xây dựng nông thôn mới Đồng thời cần bảo đảm an ninhchính trị, trật tự an toàn xã hội, ngăn chặn và xử lý kịp thời các tệ nạn xã hội

Như vậy, nội dung cần phải tiến hành để xây dựng nông thôn bao gồm nhiều lĩnh vực,phạm vi rộng, cần có sự tham gia của các chủ thể, đặc biệt đòi hỏi phải huy động được nhiềunguồn lực Do đó, trong từng điều kiện, đặc điểm của mỗi vùng miền, địa phương và thời giancủa từng thời kỳ, từng giai đoạn mà các địa phương nên có những ưu tiên lựa chọn những nộidung chính, mang tính thiết thực nhất để làm mục tiêu xây dựng chương trình, phù hợp với tìnhhình thực tiễn và xu hướng phát triển

1.2.5 Các bước xây dựng nông thôn mới

Điều 3 Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC ngày 13 tháng 4năm 2011 của Bộ Nông nghiệp PTNT, Bộ Kế hoạch đầu tư, Bộ Tài chính quy định các bướcxây dựng nông thôn mới như sau:

Bước 1: Thành lập hệ thống quản lý, thực hiện

Bước 2: Tổ chức thông tin tuyên truyền về thực hiện Chương trình xây dựng nông thônmới

Bước 3: Khảo sát đánh giá thực trạng nông thôn theo 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gianông thôn mới

Bước 4: Xây dựng quy hoạch nông thôn mới của xã

Bước 5: Lập, phê duyệt đề án xây dựng nông thôn mới của xã

Bước 6: Tổ chức thực hiện đề án

Bước 7: Giám sát đánh giá và báo cáo về tình hình thực hiện Chương trình

1.3 Cơ sở thực tiễn về xây dựng nông thôn mới

1.3.1 Kinh nghiệm xây dựng nông thôn ở một số nước trên thế giới

1.3.1.1 Hàn Quốc

Từ năm 1962, Chính phủ Hàn quốc đưa ra kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm tập trung nỗlực trên cả hai lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp với mục tiêu là vượt qua đói nghèo và đạtđược những thành tựu trong phát triển nông thôn Phong trào Saemaul Undong bắt đầu từ cáccộng đồng nông thôn và lan rộng trên toàn quốc, đến thành phố, trường học, công sở, nhà máy.Phong trào này không đơn thuần là một kế hoạch hành động mà còn là cuộc cải tổ về ý thứcdựa trên tinh thần, đã làm là được, tất cả đều có thể làm được, nhất định phải làm Chủ trươngcủa chính phủ Hàn Quốc là đầu tư hạ tầng để nông dân tự mình đứng lên, sản xuất chế biến tạichỗ Nông dân là người chủ đích thực Năm 2005 nhà nước có hẳn đạo luật mọi hoạt động củacác bộ, ngành, chính quyền phải hướng về nông dân, theo đó các ngành phải trợ giúp nôngnghiệp nâng cao đời sống nông dân và ngư dân trong xu hướng toàn cầu hóa, nông dân HànQuốc bắt đầu sử dụng công nghệ tiên tiến, họ phải sản xuất theo định hướng thị trường và sản

xuất nông sản có chất lượng cao, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và thân thiện với môitrường, chú trọng đến đời sống tinh thần và chất lượng cuộc sống Chính Tổng thống Park củahàn quốc đã chỉ đạo trực tiếp phong trào phát triển nông thôn, theo đó trọng tâm là khuyếnkhích người dân tự hợp tác và giúp đỡ nhau để phát triển, đây là điểm mấu chốt để phát triểnnông thôn Ý tưởng đó là nền tảng của phong trào Saemaul (xây dựng làng mới) với cách làmnhư sau:

- Chính phủ đưa ra thử nghiệm 10 dự án lớn trong phát triển nông thôn, gồm: mở rộng vànắn thẳng đường xá, làm lại mái nhà bếp và hàng rào, xây dựng giếng nước công cộng và khugiặt giũ công cộng Chính phủ kêu gọi sự đóng góp của nguời dân và xin nguồn viện trợ bênngoài gồm vật liệu, công nghệ là chính

- Người dân, cộng đồng tự lựa chọn dự án, tiêu chí lựa chọn dự án mới là phải xuất phát

từ lợi ích thiết thực của người dân, điều kiện sống của người dân được cải thiện, tất cả mọingười dân đều được hưởng lợi lâu dài Các dự án do chính UBND xã đó quản lý và đượcUBND quận, huyện phê duyệt Chính phủ ngày từ đầu đã thành lập Học viện Saemaul undong

bồi dưỡng cán bộ xã để chỉ đạo phong trào (mỗi xã có 1 người).

- Việc trợ cấp của Chính phủ từ năm thứ 2 trở đi có phân biệt: Chỉ cấp cho các xã đãhoàn thành kế hoạch năm trước và xã hoàn thành tốt hơn sẽ được hỗ trợ nhiều hơn, thúc đẩy sựthi đua nỗ lực của mỗi cộng đồng

Sau 8 năm triển khai phong trào Saemaul, nông thôn Hàn Quốc đã đạt được những kết

quả sau: (i) Hoàn thành cơ bản về xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn (Sau 7 năm phát động

chương trình, các tuyến đường liên thôn đạt hơn 42.000 km, đường nội đồng đạt gần 69.000km, cơ bản đã làm thay đổi cục diện đời sống nông thôn Các nhà dân ở khu vực nông thôn đã dần hiện đại, số hộ có điện tăng từ 27% lên 100%, tất cả các giếng nước được bơm bàng mô-tơ điện); (ii) Thu nhập bình quân của các hộ gia đình nông thôn tăng lên 3 lần (Thu nhập của nông dân tăng lên 3.000 USD/người/năm so với vài trăm USD của 7 năm trước) và

cao hơn thu nhập của người dân thành phố; (iii) Khu vực nông thôn của Hàn Quốc trở thành xã

hội năng động, có khả năng tự tích luỹ, tự đầu tư và tự phát triển.

1.3.1.2 Đài Loan

Đến cuối những năm 50 của thế kỷ trước, Đài Loan đã cơ bản thực hiện tự cung cấplương thực và có dư Sau khi giải quyết vấn đề lương thực, từ năm 1963 trở đi, Đài Loan bắtđầu dồn sức phát triển công nghiệp nhẹ Điều đáng nói là lúc này, một số quan chức của chínhquyền Đài Loan có dấu hiệu coi thường nông nghiệp, bởi vậy, tới năm 1969, sản xuất nôngnghiệp trở nên tiêu điều, kéo theo cảnh tiêu điều trong sản xuất công nghiệp Trong hoàn cảnhnày, chính quyền Đài Loan buộc phải điều chỉnh chính sách, tức chuyển từ phương châm

“nông nghiệp bồi dưỡng công nghiệp” sang “công nghiệp để bồi dưỡng nông nghiệp” Chínhsách cụ thể chủ yếu là: từ năm 1974, bắt đầu thiết lập một quỹ bình chuẩn lương thực, thựchành chính sách thu mua đảm bảo giá cả đối với các nông sản phẩm như thóc, gạo ; tăngcường đầu tư vào các hạng mục công trình công cộng nông thôn, bao gồm thủy lợi, rừng chắngió, đường và nước máy ; mở rộng cơ giới hóa nông nghiệp và kỹ thuật nông nghiệp tổnghợp; tăng cường nghiên cứu thí nghiệm nông nghiệp, nhân lực và kinh phí,

Sau thập kỷ 80 của thế kỷ trước, bối cảnh chính sách nông nghiệp Đài Loan có sự thayđổi khá lớn: mức thu nhập bình quân đầu người tăng cao dẫn đến cơ cấu tiêu dùng phát sinhbiến động; Ý thực bảo vệ môi trường của con người được nâng cao, khiến cho môi trường sinhthái ngày càng được coi trọng; sự phát triển của nông nghiệp quốc tế hóa và tự do hóa khiếncho nhiều mặt hàng từ nước ngoài được nhập vào Đài Loan, tạo nên sức cạnh tranh với các sảnphẩm bản địa Thích ứng với những thay đổi này, chính sách nông nghiệp của Đài Loan cũng

có sự điều chỉnh tương ứng, từ chưa coi trọng sang cùng coi trọng cả chính sách sản xuất nôngnghiệp, chính sách thị trường và giá cả, chính sách môi trường nông nghiệp và chính sách xãhội nông thôn

Có thể thấy rằng, kinh nghiệm cơ bản của phong trào xây dựng nông thôn mới của cácnước trên không nằm ngoài công thức: Chính phủ kết hợp với Hội nông dân điều tiết quá trìnhthực thi, trong đó Chính phủ đóng vai trò chủ đạo Đồng thời, phải dựa vào tình hình, bối cảnh

cụ thể của mỗi quốc gia để có những chính sách, kế hoạch và bước đi thích hợp Tuy nhiên,điều cốt lõi của các chương trình là vai trò của chính phủ là rất quan trọng, nhất là sự quan tâm,đầu tư tới nông nghiệp và hạ tầng kinh tế ở nông thôn và tinh thần ý thức, sự tham gia tích cựchay không của người dân sẽ quyết định đến sự thành công của công cuộc xây dựng nông thônmới.

1.3.1.3 Trung Quốc

Trung Quốc rất coi trọng đến phát triển nông nghiệp và nông thôn nhằm giảm cách biệtgiữa thành thị và nông thôn Trung Quốc coi trọng thực thi chính sách cung cấp cho nông dângiống lúa tốt, năng suất cao, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất của nông dân; TrungQuốc rất thành công trong việc đào tạo cán bộ chuyên môn nông nghiệp kỹ thuật cao, tổ chứctốt các mô hình triển khai công nghệ sản xuất nông nghiệp và gửi nhiều người đi du học ởnhững nước có nền nông nghiệp công nghiệp hoá cao; chính sách này là một trong những chiếnlược quan trọng nhàm hỗ trợ cho sự phát triển của cả ngành nông nghiệp, nông thôn Ngoài raTrung Quốc coi trọng đến nâng cao thu nhập của nông dân qua chính sách thuế và giá; từ năm

1994, Chính phủ Trung Quốc đã đưa vấn đề giá thu mua ngũ cốc vào luật, theo đó, giá thu mua

sẽ được tăng cao hơn mức giá trên thị trường nhàm khuyến khích người nông dân chuyển sảnxuất bông và cây lấy dầu sang trồng ngũ cốc

Về đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng và phát triển nông thôn, thông qua thay đổi chínhsách hỗ trợ về thuế, Chính phủ đã hỗ trợ cho các nhà đầu tư vào vùng nông thôn, nhất là vùngmiền núi và hải đảo đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp và cơ sở hạ tầng nông thôn, từ năm

2002 - 2007, Chính phủ Trung Quốc đã chi gần 300 tỷ nhân dân tệ cho xây dựng các công trình

cơ bản hạ tàng của nông nghiệp, nông thôn Trong 6 năm qua, Trung Quốc đã xây dựng hơn1,3 triệu km đường nông thôn, đã tăng được 100 triệu mẫu diện tích được tưới nước theo môhình tiết kiệm, đã giải quyết các khó khăn về nước ống và nước an toàn cho gần 100 triệu nhânkhẩu ở nông thôn Các đầu tư cho cơ sở hạ tầng này một phần nhàm tạo điều kiện thuận lợi chophát triển sản xuất, hỗ trợ ứng dụng khoa học kĩ thuật trong sản xuất nông nghiệp đồng thời

cũng cải thiện điều kiện làm việc cho nông dân và điều kiện sinh hoạt cho các khu vực nôngthôn.

Thông qua các bài học kinh nghiệm của các nước có thể thấy:

(i) Các nước luôn lấy phát triển sản xuất nông nghiệp, hạ tầng nông thôn và nâng cao đờisống của nông dân làm trọng tâm để đẩy mạnh phong trào xây dựng nông thôn mới;

(ii) Trong xây dựng và phát triển nông thôn luôn chú ý quan tâm, coi trọng địa bàn khókhăn, vùng sâu, vùng xa, vùng núi, dân tộc và ven biển, hải đảo;

(iii) Về nguồn lực, các nước đều coi trọng chính sách hỗ trợ của Nhà nước, nguồn lựcnày luôn đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ địa phương và nông dân thực thi cácChương trình nông nghiệp và phát triển nông thôn

(iv) Phải dựa vào tình hình, bối cảnh cụ thể của mỗi quốc gia để có những chính sách, kếhoạch và bước đi thích hợp Trong đó, điều cốt lõi của các chương trình là phát huy được vaitrò của Chính phủ trong việc định hướng, khởi xướng phong trào, kết hợp nâng cao tinh thần ýthức, sự tham gia tích cực của người dân sẽ quyết định đến sự thành công của công cuộc xâydựng nông thôn mới

1.3.2 Tình hình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam

Thực hiện Nghị quyết trung ương 7 (khóa X), Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Bộ tiêuchí quốc gia nông thôn mới tại Quyết định 491/QĐ-TTg, ngày 16/4/2009 và Chương trình mụctiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 tại Quyết định 800/QĐ-TTg,ngày 04/6/2020

Ngày 02 tháng 02 năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định 193/QĐ-TTg Phêduyệt Chương trình rà soát quy hoạch xây dựng nông thôn mới Kết quả thực hiện đến nay trêncác lĩnh vực như sau:

* Thành lập bộ máy chỉ đạo từ Trung ương đến cơ sở

Ngày 01 tháng 7 năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 1013/QĐ-TTgThành lập Ban chỉ đạo Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới,

giai đoạn 2010 - 2020 Ban Chỉ đạo Trung ương có 24 thành viên, do đồng chí Nguyễn SinhHùng - Phó Thủ tướng Thường trực Chính Phủ làm Trưởng ban, Bộ trưởng Bộ nông nghiệp vàphát triển nông thôn Cao Đức Phát làm Phó trưởng ban thường trực.

Ban chỉ đạo Trung ương đã ban hành Quy chế hoạt động (tại quyết định BCĐXDNTM, ngày 20/9/2010) và Kế hoạch triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xâydựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 (tại quyết định 43 5/QĐ-BCĐXDNTM, ngày20/9/2010)

437/QĐ-Để giúp việc cho Ban chỉ đạo, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã thành lập Vănphòng điều phối Chương trình với 24 cán bộ chuyên trách (4 chuyên trách, 9 kiêm nhiệm từ các

Bộ, ngành, 11 kiêm nhiệm từ các đơn vị trong Bộ)

Theo Kế hoạch của Ban chỉ đạo Trung ương, trong năm 2010, các cấp chính quyền từtỉnh đến huyện đều đã thành lập ban chỉ đạo Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nôngthôn mới

Ở cấp xã, thành lập Ban quản lý Chương trình nông thôn mới (do Chủ tịch UBND xã làmTrưởng ban, các ủy viên Ủy ban phụ trách các lĩnh vực nông nghiệp, kinh tế, giao thông côngchính, đại diện Mặt trận tổ quốc, các đoàn thể quần chúng làm thành viên) và Ban giám sátcông đồng (gồm đại diện của Hội đồng nhân dân, Mặt trận tổ quốc, các tổ chức chính trị xã hội

và đại diện của cộng đồng dân cư)

Cấp thôn bản: Mỗi thôn, bản thành lập một Ban phát triển thôn làm nòng cốt trong quátrình thực hiện nội dung xây dựng nông thôn mới trên địa bàn Nhiệm vụ của Ban phát triểnthôn là động viên, khuyến khích nhân dân tham gia xây dựng, thực hiện, giám sát các quá trìnhxây dựng các nội dung về nông thôn mới ở xóm, bản

* Tổ chức quán triệt, tuyên truyền, chọn điểm chỉ đạo

Cũng trong năm 2010, Thủ tướng Chính phủ Chính phủ đã tổ chức Hội nghị trực tuyếnvới lãnh đạo các Bộ, ngành Trung ương, lãnh đạo các địa phương để triển khai Chương trìnhMục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 (ngày 06/8/2010) Nhiều

hoạt động tuyên truyền như họp báo, tổ chức Hội nghị với các tổ chức quốc tế cũng đã đượctiến hành.

Ban chỉ đạo Trung ương đã chọn 5 tỉnh là Phú Thọ, Thái Bình, Hà Tĩnh, Bình Phước, AnGiang và 05 huyện là Nam Đàn – tỉnh Nghệ An, Hải Hậu - tỉnh Nam Định, Phước Long - tỉnhBạc Liêu, Phú Ninh - tỉnh Quảng Nam, K’Bang - tỉnh Gia Lai làm điểm chỉ đạo

Theo Cục kinh tế hợp tác Phát triển nông thôn (công bố tại hội nghị ngày 15/2/2011), đếntháng 2 năm 2011, có 60 tỉnh chọn xã làm điểm chỉ đạo trước khi nhân ra diện rộng (766xã/119 huyện), trong đó đa số lựa chọn 4-10 xã (chiếm 3-4%) Một số tỉnh chọn số xã làm điểmlớn như Phú Yên 22%, Đồng Tháp 25%, Hà Giang 23%, Lào Cai 31% Có tỉnh đề ra kế hoạchhoàn thành xây dựng nông thôn mới sớm hơn kế hoạch của Trung ương như Quảng ninh phấnđầu 70% xã đạt nông thôn mới vào năm 2015

* Ban hành các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo

Theo sự chỉ đạo của Chính Phủ, các Bộ, ngành trung ương đã ban hành nhiều thông tưhướng dẫn quản lý, thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã ban hành Thông tư số BNNPTNT, ngày 21 tháng 8 năm 2009, về “Hướng dẫn dẫn thực hiện Bộ tiêu chí Quốc gia vềnông thôn mới” và Thông tư 07/2010/TT- BNNPTNT, ngày 08/02/2010 về “Hướng dẫn quyhoạch phát triển sản xuất nông nghiệp cấp xã”

54/2009/TT-Bộ Xây dựng ban hành Thông tư 21/2009/TT-BXD, ngày 30/6/2009 về “Quy định việclập, thẩm định, phê duyệt và quản lý quy hoạch xây dựng nông thôn”; Thông tư số31/2009/TT-BXD ngày 10/9/2009 về “ban hành tiêu chuẩn quy hoạch xây dựng nông thôn” vàThông tư số 32/2009/TT-BXD, ngày 10/9/2009 về “Ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia vềquy hoạch xây dựng nông thôn”; Thông tư 09/2010/TT-BXD ngày 4/8/2010 và Sổ tay Hướngdẫn lập quy hoạch nông thôn mới

Liên bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Bộ Kế hoạch và đầu tư, Bộ Tài chính đãban hành thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT- BKHDT-BTC, ngày 13 tháng 4 năm