Địa danh Thăng Long – Hà Nội, trong Đại Việt sử lý toàn thư giai đoạn Lý – Trần

Một lần nữa tôi xin ñược nhắc lại do trong khuôn khổ của một bài tiểu luận cũng như trình ñộ của người viết, tôi xin ñược thu ngọn ñề tài: “Địa danh Thăng Long – Hà Nội, trong Đại Việt s

LỜI NÓI ĐẦU

Thăng Long – Hà Nội, kinh ñô của nước Đại Việt từ xưa cho ñến nay

Đây không chỉ là ñịa danh của ñất Việt mà nhân dân các nước trong khu vực và

trên thế giới ñều biết ñến mảnh ñất ngàn năm văn hiến của ta Nhắc tới Thăng

Long – Hà Nội, người ta nghĩ ngay ñến một nền văn hoá mang ñậm ñà bản sắc

dân tộc Việt – Hơn ai hết, chúng ta có quyền tự hào về thủ ñô của nước ta ngày

nay cũng như thành Thăng Long từ xa xưa

Chúng ta ñều biết Thăng Long – Hà Nội là trung tâm văn hoá chính trị lớn

của nước ta Không những thế nơi ñây còn chứa ñựng nhiều di tích lịch sử liên

quan ñến quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, một mảnh ñất có vô

vàn các ñịa danh mà ít nhiều chúng ta ñã ñược nhìn thấy Tìm hiểu về ñịa danh

Thăng Long – Hà Nội là một quá trình tìm hiểu lâu dài và giúp cho ta thấy ñược

những giá trị từ ngàn xưa Điều này giúp cho chúng ta phần nào thấy ñược cái

ñẹp của những giá trị văn hoá của nước ta nói chung và Thăng Long – Hà Nội

nói riêng Nghiên cứu về Thăng Long – Hà Nội ñặc biệt là việc tìm hiểu những

ñịa danh của Thăng Long – Hà Nội ñã ñược bắt ñầu từ rất lâu Đã có nhiều công

trình, nhiều bài viết của các học giả, các nhà nghiên cứu tìm hiểu về vấn ñề này

song một lần nữa với sự ham học hỏi của thế hệ trẻ tôi xin ñược ñến với vấn ñề

này một lần nữa

Lễ kỷ niệm 990 năm Thăng Long – Hà Nội ñã trôi qua, ñể hướng tới lễ kỷ

niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội tôi xin ñược phép một lần nữa ñến với ñề

tài này Khi ñến với ñề tài này tôi không có tham vọng sẽ làm ñược một việc lớn

lao trong ñề tài này nhưng ñối với tôi thì ñó là sự tập dượt của một sinh viên

khoa học xã hội Biết rằng Thăng Long – Hà Nội là một ñề tài hấp dẫn ñặc biệt

với giới khoa học xã hội và ñây là một ñề tài rộng Do ñó trong khuôn khổ một

bài Niên luận và với sự hiểu biết, trình ñộ có hạn tôi xin phép ñược thu hẹp ñề

tài hơn với mảng ñịa danh: Địa danh Thăng Long – Hà Nội Trong Đại Việt Sử

ký toàn thư giai ñoạn Lý Trần

Bài viết của tôi hầu như không mang ý nghĩa nghiên cứu song nó có ý

nghĩa tập hợp, thống kê những ñịa danh ở Thăng Long – Hà Nội trong nội bộ

“Đại Việt sử ký toàn thư” Biết rằng trong trong quá trình làm ñề tài về Thăng

Long – Hà Nội, có rất nhiều sự trùng lặp trong cách suy nghĩa cùng như cách thể

hiện những suy nghĩ của mình Do ñó tôi cũng như những người khác cũng như

những người khác cũng khó có thể tránh khỏi ñược việc ñó nhất là ñối với tôi

khi còn ñang là sinh viên Hơn ai hết khi ñây là lần ñầu tiên ñến với mảng ñề tài

về những ñịa danh, danh lam, thắng cảnh của Thăng Long – Hà Nội cho nên tôi

rất muốn có ñược cái nhìn tổng thể của Thủ ñô nước ta xưa và nay Chúng ta

ñều cảm thấy vinh dự rằng trong rất nhiều thành phố của nước ta cũng nhu các

nước khác trong khu vực và trên thế giới thì Hà Nội ñược tổ chức UNESCO bầu

chọn là Thành phố vì Hoà Bình Điều này càng thôi thúc tôi ñến với Thăng Long

– Hà Nội trong phần những ñịa danh Một lần nữa tôi xin ñược nhắc lại do trong

khuôn khổ của một bài tiểu luận cũng như trình ñộ của người viết, tôi xin ñược

thu ngọn ñề tài: “Địa danh Thăng Long – Hà Nội, trong Đại Việt sử lý toàn

thư giai ñoạn Lý – Trần”

Tôi hy vọng rằng Bài viết này sẽ ít nhiều giúp cho tôi rút ra ñược những

kinh nghiệm của bản thân trong việc tìm tòi những vấn ñề mới lạ và giúp tôi

hiểu biết hơn về Thăng Long – Hà Nội Trong bài viết này phần lớn tôi dử dụng

phương pháp thống kê mô tả

I Vài nét sơ lược về Bộ “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư”

“Đại Việt Sử Ký Toàn Thư” là một bộ sử lớn, có giá trị và ñược biên soạn

qua nhiều ñời, gắn liền với tên tuổi của những nhà sử học nổi tiếng ngày xưa

như Lê Văn Hữu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Huy… năm

1967 Nhà xuất bản Khoa học xã hội cho xuất Bản bộ sách gồm 4 tập và sau này

ñược tái bản nhiều lần có sửa chữa

Đại Việt sử ký toàn thư là bộ sử có giá trị về nhiều mặt, là một di sản quý

báu của nền văn hóa dân tộc Đối với từng thời kỳ lừng danh, nó là cả một bản

anh hùng ca, cái gì có liên quan ñến nó, dẫu là một câu, một dòng chữ tự tay

nhân vật viết ra ñã sống hoặc ñã chứng kiến những giờ phút huy hoàng mà ta

ñược ñọc hay ñược nghe ñều là tiếng nói thân thiết từ ngàn xưa vọng lại làm

rung ñộng tâm hồn của chúng ta biết bao

Đối với những ngành khoa học xã hội ñặc biệt là khoa học lịch sử thì “Đại

Việt Sử Ký Toàn Thư” có thể ñược coi là “nhân chứng sống” cho việc tìm hiểu

lịch sử

Bộ sử ñược ñặt cơ sở ñầu tiên với “Đại Việt Sử Ký” gồm 30 quyển của Lê

Văn Hưu, viết xong năm 1272 Nó ñược hoàn thành và công bố năm 1697, biên

chép lịch sử từ buổi ñầu dựng nước ñến 1675

Như vậy ta thấy Bộ "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" ñược xây dựng trong

nhiều năm chắc hẳn ñây phải là một công trình mang hơi thở của thời ñại.phản

ánh ñược tương ñối chính xác và ñầy ñủ thực tế hào hùng của ñất nước Trong

những năm xuất Bản gần ñây, "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" gồm 4 tập

-Tập I: Gồm lời xuất bản KHXH, lời giới thiệu của giáo sư Nguyễn

Khánh Toàn… "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" gồm Quyển Thủ, Ngoại Kỹ Quyển,

Nhận xét về tầm quan trọng của Bộ "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư"có ý kiến

cho rằng : "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" là một di sản vô giá của văn hoá dân

tộc" (1) _

(1): Nguyễn Khánh Toàn- Đại Việt Sử Ký Toàn Thư Tập 1 trang 8 nhà

xuất bản khoa học xã hội - 1998

II Địa danh Thăng Long – Hà Nội trong "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư"

giai ñoạn Nhà lý

1 Nhà Lý trong "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư"

Như chúng ta ñã biết, Quê hương nhà lý là ở Châu cổ Pháp (1) bắt ñầu từ

ñời vua Thái Tổ Hoàng Đế

Kỷ nhà Lê ñược nói ñến trong bộ "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" ở Tập 1

bắt ñầu từ ñời vua Thái Tổ Hoàng Đế (trang 240) ñến Chiêu Hoàng (trang

339) Như vậy Triều Lý trong tập 2 "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" gồm 9 vua từ

Thái Tổ năm canh tuất [1010] (2) ñến Chiêu Hoàng năm Ất Dậu [1125] cộng

gồm 216 năm 216 năm trong triều ñại nhà Lý ñược nhắc ñến trong 99 trang

sách.Đây quả là những sự kiện mang tính chất lịch sử của thời ñại Trong giai

ñoạn nhà Lý ta thấy có biết bao những sự kiện ñược nói ñến Cũng trong giai

ñoạn này ta thấy những ñịa danh Thăng Long – Hà Nội ñược nhắc tới nhiều lần

Việc trình bày những vấn ñề ñịa danh Thăng Long – Hà Nội tôi xin ñược trình

bày ở mục sau

_

(1) Cổ Pháp: Tên Châu, từ thời Đinh về trước gọi là Châu Cổ Lăm , Triều

Lê Đại Hành cho ñến năm 995 vẫn còn gọi tên ấy

Châu Cổ Pháp nay là một vùng ñất thuộc huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh

(2) Đây là những ký hiệu ý nói ñổi ra năm dương lịch ký hiệu này gặp rất

nhiều lần trong bài niên luận nên tôi chỉ chú thích một lần này

III.2 Địa danh Thăng Long – Hà Nội giai ñoạn Nhà Lý trong "Đại Việt

Sử Ký Toàn Thư"

Ở phần trên tôi ñã trình bày ñược khái quát sơ lược về Nhà Lý Trong "Đại

Việt Sử Ký Toàn Thư".Đến ñây Tôi xin ñược ñưa ra bảng thống kê về những ñịa

danh ñược nhắc tới trong "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" giai ñoạn nhà Lý như sau

Bảng 1: Bảng thống kê về ñịa danh Thăng Long – Hà Nội

Trong "Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" giai ñoạn Nhà Lý

Đế

Thành Hoa Lư Thành Đại La

Nguyên Điện Tập Hiền Điện Giảng Võ Chùa Thắng Nghiêm

Chùa Đại Giáo

Dời Di chuyển thành

Xây dựng mới Xây dựng mới Xây dựng mới Xây dựng mới Đúc chuông treo

Quang

Xây dựng mới Xây dựng mới Xây dựng mới

Cung Long

Sửa chữa Sửa chữa Xây mới Vua xem ñua

Chùa Thắng Nghiêm

Ban Trưởng Lập Đàn Chay Đúc Chuông Đúc Chuông

Xây dựng mới Xây dựng mới

Nguyên Thành Đại La Chùa Thánh Thọ

Chùa Vạn Tuế Phủ Thiên Đức

Vua Băng Hà Thái Tử dâng chiếu lên ngôi Thái tử ñến Dựng Thái Miếu Dựng Thái Miếu Xuất hiện dấu vết

lạ Táng Tiên ñế

Đế

Chùa Thắng Nghiêm

Nguyên Điện Thiên An Điện Phụng Thiên

Chùa Vạn Tuế

Xuất hiện dấu người thân

Rồng hiện Đổi tên mới Làm mới Trời mưa (thời tiết)

Đế

Chùa Thắng Nghiêm

Nguyên Điện Thiên An

Xuất hiện dấu người Thân

Rồng hiện Đổi tên mới

Chùa Vạn Tuế

Làm mới Trời mưa (thời tiến)

Điện Trường Xuân

Làm mới Trùng tu

Chuông Long

TM

Phong Đông Cung Thái Tử Đúc Chuông

Cầu Thái Hoà Sông Tô Lịch Chùa Trùng

Cỏ mọc trước ñiện

Dựng mới Dựng cầu qua sông

Mở hội Khánh Thành Tượng

Vua xem ñua thuyền

Vua xem ñua thuyền

Vết chân thần xuất hiện

Điện Trường Xuân

Vua Ngự Vua Ngự

2 33

12

263

263

Đế

Chùa Sùng Khánh

Tử

Làm mới Làm mới

Đế Quốc Tử Giám Chọn người tài

Chùa Lam Sơn

Làm Tháp trong chùa

Long Trì

Vua Ngự

Rồng vàng xuất hiện

Đế

Điện Linh Quang

Long Trì

Vua Ngự xem ñua thuyền

Đế

Điện Thiên Khánh

Đế

Chùa Chấn Giáo

Vua Xuất Gia 1 23 338

Điện Thiên An mở hội lớn 1 5 340

Từ bảng thống kê ta có bảng tổng hợp về ñịa danh Thăng Long – Hà Nội giai

ñoạn nhà lý như sau:

Bảng 2: Tổng hợp về ñịa danh Thăng Long Hà Nội giai ñoạn nhà Lý

STT Tên Triều Đại Số ñịa danh Tỷ lệ (%)

Từ bảng tổng hợp trên, ñể cụ thể hơn ta có bảng phân loại về ñịa danh

Thăng Long Hà Nội giai ñoạn nhà lý như sau

Bảng 3: Phân loại về ñịa danh Thăng Long – Hà Nội giai ñoạn nhà Lý

STT Phân loại ñịa danh Số lần Tỷ lệ (%)

3 Nhận xét về ñịa danh Thăng Long Hà Nội giai ñoạn nhà Lý

trong“Đại Việt sử ký toàn thư”

Như vậy từ các bảng thống kê, bảng tập hợp và bảng phân loại các ñịa

danh ở phần trên tôi có thể rút ra một vài nhận xét như sau

Tổng số ñịa danh ñược nhắc tới là 104 ñịa danh trong 9 triều ñại Giữa các

triều ñại thì những ñịa danh ñược nhắc tới hoàn toàn khác nhau Cụ thể như: Địa

danh ñược nhắc tới nhiều nhất là triều Thái Tổ Hoàng Đế (31:29,89) trong khi

ñó ñịa danh ñược nhắc tới là ở triều Huệ Tông Hoàng Đế và Chiêu Hoàng

(1:0,96%)

Trong những ñịa danh trên thì những ñịa danh ñược nhắc tới cũng không

ñều nhau Loại ñịa danh ñược nhắc tới nhiều nhất là ñiện và chùa [ Điện: 35 lần;

Chùa 21 lần) Như vậy, ta có thể thấy vào thời ñại nhà Lý phật giáo hoàn toàn

phát triển

Những ñịa danh ñược nhắc tới có ít nhiều liên quan ñến những sự kiện

khác nhau Nhưng nhìn chung ta thấy những ñịa danh ñược nói tới ñều nhằm

mục ñích phục vụ cho việc triều ñịnh Ta có thể lấy ví dụ như sau: các ñịa danh

nói về ñiện hầu như ñược xây mới hoàn toàn và phục vụ cho việc ngự vua và ñài

yến tiệc của triều ñình Những ñịa danh mang tính chất trùng tu hay xây dựng lại

ở giai ñoạn nhà Lý là rất ít, hầu như không có: (VD: ñịa danh ñược trùng tu lại:

ñiện Long An, ñiện Long Thuỵ, Chùa Vạn Tuế)

Ngoài những ñịa danh ñược nhắc tới với mục ñích sử dụng của triều ñình

thì ta còn thấy có một số ñịa danh ñược nhắc tới do những ñiều kiện tự nhiên

gây ảnh hưởng ñến: VD sét ñến ñiện Thiên An… Như vậy ta có thể thấy rằng

những ñịa danh ñược nhắc tới trong giai ñoạn này chưa có nhiều sự xuất hiện

của mục ñích phục vụ cho nhân dân mà chủ yếu phục vụ cho triều ñình

III ĐỊA DANH THĂNG LONG – HÀ NỘI TRONG ĐẠI VIỆT SỬ

KÝ TOÀN THƯ GIAI ĐOẠN NHÀ TRẦN

1 Nhà Trần Trong “Đại Việt Sử ký Toàn thư”

Nhà Trần ñược bắt ñầu với Triều ñại Thái Tông Hoàng Đế tức là Trần

Cảnh làm vua bắt ñầu tư 1226 Như vậy ta có thể thấy rằng triều ñại nhà Trần

ñược bắt ñầu từ 1226 Nhà Trần ñược nói ñến Tập 2 trong bộ sử “Đại Việt sử ký

toàn thư” từ trang 1 ñến trang 215

Ta thấy 215 trang sử viết về nhà Trần, một số lượng không ít ñể mô tả

tình hình chính trị cũng như các lĩnh vực khác của một triều ñại 12 ñời vua nhà

Trần bắt ñầu từ năm Bính Tuất [1226] chấm dứt ở năm kỷ mão [1339] tổng cộng

174 năm 174 năm trong triều ñại nhà Trần ñược nhắc nhở tới trong 215 trang

sách Trong giai ñoạn này ta còn thấy ñược nhắc tới trong 215 trang sách Trong

giai ñoạn này ta còn thấy ñược những ñịa danh Thăng Long – Hà Nội như sau:

IV.2 Địa danh Thăng Long – Hà Nội trong Đại Việt sử ký Toàn thư giai

ñoạn nhà Trần

Ở phần trên tôi ñã trình bày ñược khái quát về nhà Trần trong Đại Việt Sử

ký toàn thư Sang ñến phần này tôi xin ñược trình bày về ñịa danh về Thăng

Long – Hà Nội trong giai ñoạn nhà Trần

Bảng 4: Thống kê ñịa Danh Thăng Long – Hà Nội giai ñoạn nhà Trần

trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư

T

Tên triều ñại

Địa danh Sự kiện Tổn

g số

Ghi chú

rang Bính Tuất [ Kiên

Đế

Chùa Chân Giáo

Phường yên Hoà Chùa bảo Quang Cung Phụ Thiền

Phê Thượng Hoàng nhà lý Thượng hoàng nhà

Điện Bát Giác

ñến chỗ mới

Nước tràn ngập to Ban yến tiệc

Trùng Tu

Võ thành Đại La

Quốc Học Viện

Lập mới Lập mới

Vua ngự chơi thuyền Vua ñến hành cung

Đế

Tuấn sai người ñánh chết Khánh Dư

2 32

32 9

Chôn linh cữu

Thượng Hoàng

nt Hội hát

Đế

Cung Trùng Quang

Cung Thánh Từ

Thượng hoàng Băng Hà Chôn hình cữu

Vua Ngự Vua Ngự

Đế

Nhà Thái Học Cung Trùng Quang

Chương Đình Át Vân

Vua ngự Vua ngự Sét ñánh Sét ñánh

Đế

Điện Thiên An Long Trì

Vua ngự Duyệt cấm quân

Đế

Phường Nghi Tàm

Sét ñánh Xây ñịa ñiểm mới

2 27

209

ất Dậu [1045] Thiếu Đông Cụng Sét ñánh 2 24

Từ bảng thống kê trên, ta có Bảng tập hợp và phân loại ñịa danh như sau:

Bảng 5: Tổng hợp về ñịa danh Thăng Long – Hà Nội trong Đại Việt Sử

ký toàn thư giai ñoạn nhà Trần

STT Tên Triều Đại Số ñịa danh Tỷ lệ (%)

Từ bảng tổng hợp trên ta có bảng phân loại sau

Bảng 6: Phân loại về ñịa danh Thăng Long Hà Nội giai ñoạn nhà Trần

STT Phân loại ñịa danh Số lần Tỷ lệ (%)

Từ bảng thống kê, bảng tập hợp và bảng phân loại về ñịa danh Thăng

Long – Hà Nội trong “Đại Việt Sử ký toàn thư” giai ñoạn nhà Trần ta có thể rút

ra những nhận xét sau

Tổng số ñịa danh ñược nhắc tới trong giai ñoạn nhà Trần là 63 ñịa danh

Giữa các triều ñại thì ñịa danh ñược nhắc tới hoàn toàn khác nhau Nếu như ở

Triều Đại Thái Tông Hoàng Đế sở ñịa danh ñược nhắc tới là một ñịa danh

(1,58%)

Trong những ñịa danh trên thì những ñịa danh ñược nhắc tới cũng khác

nhau Nhìn vào Bảng phân loại ta thấy:

- Địa danh Quốc tử giám ñược nhắc tới nhiều lần nhất: (8:13,01%) sau ñó

là các ñịa danh về cung ñiện (7:13,01%)

- Địa danh ñược nhắc tới ít nhất là loại ñịa danh về chùa và thành: 3 và 4

lần (4,77% và 6,39%)

Trong những ñịa danh ñược nhắc tới giai ñoạn nhà Trần hầu như là trung

tu và xây mới Cũng như nhà Lý, nhà Trần ña số sử dụng ñịa danh với mục ñích

của triều ñình, chưa thấy có sử dụng vào mục ñích phục vụ nhân dân Số ñịa

danh ñược nhắc tới trong giai ñoạn nhà Trần chủ yếu là những ñịa danh ñược

Địa danh Thăng Long – Hà Nội là một trong những di tích lịch sử quan

trọng của nước ta nói chung và của Hà Nội nói riêng Chúng ta có quyền tự hào

với những di tích lịch sử của chúng ta Thăng Long – Hà Nội ñã nói cho chúng ta

ñiều ñó Ta cũng phải nói rằng giai ñoạn nhà Lý cũng như giai ñoạn nhà Trần ñã

ñể lại cho chúng ta nhiều nghiên cứu mang ý nghĩa xâu xa Không những thế,

ñây còn là phạm trù văn hoá rộng rãi và hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng

Long – Hà Nội Do ñó chúng ta hơn ai hết những thế hệ trẻ có quyền tự hào và

tôn vinh dân tộc ta chúng ta ñang sống trong thời gian của những truyền thống

dân tộc, ñang ôn lại những gì mà cha ông ñã ñể lại cho chúng ta Điều mà chúng

ta cần làm là hãy biết giữ gìn và phát huy những giá trị tốt ñẹp ñó Thăng Long –

Hà Nội là một trong những giá trị sẽ sống mãi với thời gian chúng ta Chúng ta

hy vọng rằng những ñịa danh ñó sẽ ñược nhân loại cả nước và thế giới biết ñến

Trong ñiều kiện của sự nghiệp ñổi mới hiện nay, chúng ta càng cần phải

phát huy truyền thống giữ gìn những giá trị văn hoá của dân tộc Có như vậy là

chúng ta ñã ñóng góp vào quá trình tìm hiểu lịch sử dân tộc

V TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đại Việt sử ký Toàn Thư Tập 1 NXB KHXH 1998

Đại Việt sử ký Toàn Thư Tập 2 NXB KHXH 1998

Đại Việt sử ký Toàn Thư Tập 3 NXB KHXH 1998

Đại Việt sử ký Toàn Thư Tập 4 NXB KHXH 1998

Lịch chiều hiến chương loại chí NXBKHXH 1976

Đại lam nhất thống chí NXBKHXH 1976