Phương pháp khai thác, sử dụng kênh hình trong dạyhọc một số bài phần lịch sử thế giới sách giáo khoa Lịch sử - Lớp

Khai thác và sử dụng kênh hình có vai trò rất lớn giúp học sinh nhớ kỹ,hiểu sâu diễn biến một sự kiện lịch sử nhất định, đồng thời góp phần hìnhthành khả năng quan sát, trí tưởng tượng,

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài:

1 Cơ sở lý luận:

Trong sự nghiệp đổi mới đất nước, giáo dục và đào tạo luôn được Đảng

và Nhà nước coi là nhiệm vụ hàng đầu, là lực lượng quan trọng nhất thúc đẩy

sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đại hội Đảng toàn quốclần thứ IX đã định hướng cho nền giáo dục của nước ta là "Tiếp tục nâng caochất lượng toàn diện, đổi mới nội dung, phương pháp dạy học"

Nhà chính trị Rô-ma, Xi-xê-rông đã từng nói: ''Lịch sử là thầy dạy củacuộc sống'', điều đó chứng tỏ lịch sử là một môn học rất quan trọng trong nhàtrường, giúp người học nắm bắt, nhận thức được những gì mà loài người đãtrải qua trong quá khứ để xây dựng xã hội văn minh ngày nay

Mặc dù còn có những quan điểm khác nhau, song các nhà sử học vàgiáo dục lịch sử đều thừa nhận rằng, trong thời đại khoa học kĩ thuật ngàynay, bộ môn lịch sử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp đào tạobồi dưỡng thế hệ trẻ Nhà sử học Xô viết Pasutô đã khẳng định rằng: "Muốnđào tạo con người phù hợp với thời đại chúng ta, cần phải không ngừng cảitiến và nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, cuộc cách mạng khoa học- kĩthuật, sự hứng thú, hấp dẫn ngày càng tăng đối với hiện tại không hề làmgiảm bớt sự chú ý của chúng ta đối với việc dạy học lịch sử Chính lịch sử làbằng chứng hiển nhiên về sự toàn thắng của công cuộc xây dựng, sáng tạo đốivới sự tàn phá; chiến thắng của hoà bình đối với chiến tranh"

Nhưng vấn đề đặt ra đối với những người truyền đạt lịch sử là làm thếnào để tái hiện lịch sử một cách rõ nét và sống động lại là một vấn đề khó.Mỗi một tiết học lịch sử đều đòi hỏi giáo viên phải tái hiện, làm sống lạinhững sự kiện, hình ảnh, nhân vật lịch sử… bằng cả ngôn ngữ và hình ảnh Vìvậy, một phương pháp rất quan trọng không thể bỏ qua khi dạy lịch sử là khaithác và sử dụng kênh hình (tranh ảnh và lược đồ) Đó là cơ sở góp phần nângcao chất lượng dạy và học lịch sử ở trường THCS

Khai thác và sử dụng kênh hình có vai trò rất lớn giúp học sinh nhớ kỹ,hiểu sâu diễn biến một sự kiện lịch sử nhất định, đồng thời góp phần hìnhthành khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy ngôn ngữ của học sinh để khinhìn vào bất kì một kênh hình cụ thể nào trong sách giáo khoa lịch sử họcsinh cũng thích nhận xét, phán đoán từ đó các em có thể suy nghĩ và diễn đạtbằng lời chính xác, có hình ảnh rõ rệt và cụ thể về những sự kiện đã xảy ra,rồi tự cảm nhận, đánh giá, bày tỏ quan điểm của mình về sự kiện lịch sử đó.

Khai thác và sử dụng kênh hình phù hợp, hiệu quả sẽ phát huy đượctính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn và đạthiệu quả tối ưu cho tiết dạy học lịch sử

2 Cơ sở thực tiễn:

Thực tế, qua quá trình giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường trung học cơ

sở, qua dự giờ của các đồng nghiệp, tôi nhận thấy Nhìn chung giáo viêngiảng dạy cũng đã kết hợp nhiều phương pháp như: thuyết trình trực quan,tham quan thực tế…Tuy nhiên, mức độ sử dụng các phương pháp chưa thậtnhuần nhuyễn, đặc biệt là hướng dẫn học sinh khai thác nội dung kiến thức từkênh hình vẫn còn nhiều hạn chế Nhiều giáo viên còn gặp nhiều khó khăn,lúng túng khi sử dụng các bản đồ, lược đồ tranh ảnh Có giáo viên còn dạy''chay'' hoặc có sử dụng nhưng không thường xuyên nên học sinh không cóthói quen học tập từ kênh hình Khi giáo viên ra câu hỏi, học sinh không pháthiện kiến thức trên kênh hình mà lại đọc từ kênh chữ trong sách giáo khoa ra

để trả lời Vì vậy, việc rèn kỹ năng, tư duy lịch sử rất hạn chế ảnh hưởng đếnchất lượng của học sinh

Học sinh thường ngại học lịch sử vì một bài học lịch sử thường cónhiều sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử nên rất khó nhớ chính xác đặcbiệt là phần lịch sử thế giới

Học sinh thường quan niệm học lịch sử là ghi chép, học thuộc những gì

đã ghi chép đầy đủ mà không có thói quen nhận xét, so sánh, khái quát vàhiểu bản chất các sự kiện đó

Nội dung của kênh hình tranh ảnh và lược đồ lịch sử ở các lớp ở THCS

nhân vật lịch sử, những thành tựu về khoa học- kĩ thuật của lịch sử thế giới

và lịch sử dân tộc

Như vậy, để phát huy tính hiệu quả khi sử dụng và khai thác kênh hìnhtrong SGK lịch sử trong một tiết dạy học lịch sử là cả một nghệ thuật, đòi hỏiphải có sự phối hợp nhịp nhàng giữa thầy và trò Qua thực tế giảng dạy một

số tiết lịch sử lớp 9, bằng kinh nghiệm rút ra trong quá trình giảng dạy vànhận thức rõ tính hiệu quả của việc khai thác kênh hình trong dạy học lịch sửnói chung và dạy học lịch sử lớp 9 nói riêng, nên tôi mạnh dạn đưa ra sáng

kiến kinh nghiệm: "Phương pháp khai thác, sử dụng kênh hình trong dạy

học một số bài phần lịch sử thế giới sách giáo khoa Lịch sử - Lớp 9''

II Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

1 Mục đích:

Trên cơ sở hiểu biết về thực tế của việc khai thác và sử dụng kênh hìnhtrong dạy- học lịch sử lớp 9 phần lịch sử thế giới của bản thân, tôi viết đề tàinày với mục đích trao đổi với đồng nghiệp một vài nhận thức về nội dung vấn

đề, về tầm quan trọng của nó đối với các môn học khác, vận dụng để xác địnhnội dung và phương pháp sử dụng hệ thống kênh hình trong khóa trình lịch sử

cụ thể Đồng thời nhằm phát huy một cách cao nhất hiệu quả các phươngpháp dạy- học lịch sử góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục

2 Nhiệm vụ:

Người giáo viên khi nắm chắc đề tài này sẽ vận dụng vào quá trìnhdạy- học của mình để nâng cao chất lượng dạy- học bộ môn lịch sử, giúp họcsinh không chỉ nhớ mà còn hiểu lịch sử Thiết kế một số cách khai thác kênhhình minh họa cho tiết dạy

III Phương pháp nghiên cứu:

Trong khi nghiên cứu đề tài này tôi đã vận dụng một số các phươngpháp cơ bản sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp đàm thoại.

IV Phạm vi áp dụng:

Sáng kiến kinh nghiệm “Phương pháp khai thác, sử dụng kênh hình

trong dạy học một số bài phần lịch sử thế giới sách giáo khoa Lịch sử - Lớp 9” được áp dụng cho một số hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử

lớp 9- Phần lịch sử thế giới ở trường THCS của tôi đang giảng dạy, nhưngtrong quá trình giảng dạy cần phải chú ý tới trình độ nhận thức của các đốitượng học sinh mà nâng cao mức độ yêu cầu cần nhất là đối với học sinh khágiỏi

đủ, đúng mực Giáo viên chỉ chú ý đến kênh chữ và coi đây là nguồn cung cấpkiến thức lịch sử duy nhất mà không thấy được rằng kênh hình không chỉ lànguồn kiến thức quan trọng cung cấp một lượng thông tin đáng kể mà còn làphương tiện trực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở lên sinh động hơn,hấp dẫn hơn gây hứng thú học tập hơn cho học sinh.

Không ít giáo viên chưa hiểu rõ xuất xứ, nội dung, ý nghĩa của kênhhình trong sách giáo khoa Trong các đợt bồi dưỡng thay sách giáo khoa, giáoviên hầu như chỉ được giải thích về cấu tạo chương trình, những đổi mới vềnội dung sách giáo khoa (kênh chữ) mà không được bồi dưỡng cụ thể về kênhhình mặc dù số lượng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử hiện hành tănglên đáng kể so với trước

Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị nội dung của kênh hình nhưnglại ngại sử dụng mất thời gian hoặc sử dụng mang tính hình thức minh hoạcho bài giảng

- Sử dụng phiếu học tập và câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra việc nắmbắt kiến thức của học sinh.

- Tiến hành kiểm tra viết để đánh giá tổng quát khả năng nhận thức củahọc sinh

* Kết quả khảo sát như sau:

Trong khi đó, giáo viên dạy qua loa, hình thức khiến học sinh không cóhứng thú học tập Vì vậy dẫn đến tình trạng khi dạy bài lịch sử có kênh hìnhchủ yếu là giáo viên giới thiệu, học sinh thụ động tiếp nhận kiến thức nênkhông đạt được kết quả và mục tiêu của bài học

Đó là loại tài liệu đã được chọn lọc, được Hội đồng khoa học giáo dục thẩmđịnh, do đó, mang tính khoa học và tính thẩm mĩ cao.

- Kênh hình là một phần minh hoạ cho bài giảng, đồng thời nó cũngchính là nội dung của bài học Nó gắn bó chặt chẽ với kênh chữ của sách giáokhoa để tạo nên một bài học hoàn chỉnh, gây hứng thú cho HS

- Kênh hình có hai loại: kênh hình trong SGK và kênh hình" tức là loại kênh hình GV sưu tầm từ những nguồn khác ngoài SGK để phục

chìm"-vụ cho bài giảng Đề tài chỉ giới hạn khai thác nội dung một số kênh hình tiêubiểu trong sách giáo khoa lịch sử lớp 9 phần lịch sử thế giới

1.2 Vai trò, ý nghĩa:

a.Vai trò

Kênh hình vừa là đối tượng giảng dạy của giáo viên, vừa là nguồn cungcấp tri thức cho học sinh Kênh hình là một phần kiến thức để khai thác songsong với kênh chữ Kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ minh họa làm

cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thứccho học sinh

Bên cạnh đó một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nộidung để ngỏ chưa viết hết yêu cầu học sinh thông qua làm việc với kênh hình

sẽ tìm tòi khám phá những kiến thức cần thiết liên quan đến nội dung bài học

mà sách giáo khoa muốn chuyển tải

b Ý nghĩa.

Thông qua kênh hình giúp học sinh nhớ kĩ hiểu sâu những hình ảnh,những kiến thức lịch sử Giúp học sinh phát triển khả năng quan sát, trí tưởngtượng, tư duy và ngôn ngữ

Học sinh trong quá trình khai thác kênh hình có thể nêu nhận xét, phánđoán, đánh giá, hình dung quá khứ lịch sử

Qua kênh hình có ý nghĩa giáo dục tư tưởng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh

2 Phương pháp khai thác, sử dụng kênh hình trong dạy học sách giáo khoa phần lịch sử thế giới- Lớp 9:

2.1 Nguyên tắc khai thác, sử dụng kênh hình:

- Phải căn cứ vào nội dung, yêu cầu giáo dưỡng giáo dục của bài học đểlựa chọn kênh hình( tranh ảnh, sơ đồ, lược đồ…) sao cho phù hợp và đạt hiệuquả cao nhất

- Xuất phát từ nội dung bài giảng giáo viên phải có sự chuẩn bị cáckênh hình như lược đồ, tranh ảnh, các đồ dùng còn thiếu cần phải bổ sung,nghiên cứu kĩ tranh ảnh hình vẽ… để có kế hoạch giảng dạy chu đáo

- Với sự phong phú đa dạng của kênh hình trong sách giáo khoa đòi hỏigiáo viên phải có những phương pháp thích hợp đối với việc khai thác, sửdụng mỗi loại kênh hình

- Đảm bảo kết hợp việc trình bày kênh chữ với việc giới thiệu kênhhình, đồng thời rèn luyện khả năng thực hành của học sinh

- Phải phát huy được tính tích cực của học sinh khi khai thác, sử dụngkênh hình; không chỉ để cụ thể hoá kiến thức mà cần đi sâu phân tích bản chất

sự kiện

2.2 Phân loại kênh hình:

Phần Lịch sử thế giới (LSTG) trong SGK lịch sử- lớp 9 THCS gồm 17kênh hình; trung bình mỗi tiết có từ 1 đến 2 kênh hình Nội dung kênh hìnhrất phong phú, trình bày đẹp, đảm bảo tính thẩm mĩ

Căn cứ vào lí luận về đồ dùng trực quan, kênh hình phần LSTG có thểxếp vào hai nhóm lớn: đồ dùng trực quan tạo hình và đồ dùng trực quan quyước Trong đó chủ yếu là tranh ảnh, ảnh, chân dung nhân vật lịch sử Lược đồlịch sử chỉ chiếm 8/17 kênh hình

Giữa nội dung bài giảng và kênh hình có mối quan hệ chặt chẽ vớinhau Vì vậy, ngay từ khâu soạn bài, giáo viên cần phải nghiên cứu để khaithác, sử dụng hình ảnh cho phù hợp với bài giảng, phù hợp với từng phần,

từng mục trong bài, phân biệt rõ tác dụng của từng loại kênh hình: dùng đểminh hoạ hay dùng như nguồn cung cấp thông tin kiến thức cho bài học.

Kênh hình có nhiều dạng Song có thể chia thành hai dạng chính, ở mỗidạng kênh hình, giáo viên có một phương pháp khai thác, sử dụng khác nhau,đòi hỏi phải có sự sáng tạo và linh hoạt trong quá trình dạy học

Thứ nhất: Dạng kênh hình dùng để minh hoạ cho kênh chữ: Việc khaithác, sử dụng loại kênh hình này, cũng chỉ dừng lại ở việc minh họa nhằmlàm cho nội dung bài giảng sinh động, phong phú hấp dẫn hơn

Giáo viên không sử dụng chúng trong củng cố bài hay trong kiểm trađánh giá kết quả học tập của học sinh Khi sử dụng những kênh hình loại này,giáo viên không đặt vấn đề bằng những câu hỏi gợi mở để học sinh giải quyếtvấn đề, giáo viên cũng không nên cho học sinh đứng thuyết trình về nội dungkênh hình đó vì nó vượt quá sức của các em Giáo viên chỉ nên dừng lại ởviệc giới thiệu cho học sinh quan sát và sơ lược một vài nét chính để học sinhnắm được biểu tượng ban đầu về nội dung của kênh hình đó

Nội dung thuyết minh kênh hình phải phong phú, sinh động hấp dẫn kếthợp với lời nói truyền cảm sẽ có sức thuyết phục cao đối với học sinh, tạo nên

ở các em những xúc cảm thực sự, nội dung bài giảng vì thế cũng sinh động,hấp dẫn hơn, khơi dậy cho các em niềm đam mê học môn lịch sử

Thứ hai: Dạng kênh hình trình bày với tư cách là nguồn cung cấp thôngtin, kiến thức được in kèm theo câu hỏi để học sinh ''tự làm việc'' với SGKdưới sự hướng dẫn của giáo viên nhằm rút ra những kiến thức lịch sử nhấtđịnh

Để sử dụng tốt loại kênh hình này, trước hết giáo viên phải xác định rõnội dung lịch sử được phản ánh qua hình vẽ, tranh ảnh, lược đồ, bản đồ…Tiếp

đó giáo viên phải dự kiến và xác định phương pháp sẽ sử dụng chúng trongtừng bài cụ thể

Phương pháp thường hay sử dụng trong dạy học đối với loại kênh hìnhnày là giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát (đầu tiên là quan sát tổng thể rồimới quan sát chi tiết) kết hợp với miêu tả, phân tích, đàm thoại thông qua hệthống câu hỏi gợi mở của giáo viên để học sinh tự rút ra được những kết luận.Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm.2.3 Phương pháp thực hiện:

Kênh hình trong SGK lịch sử- lớp 9, phần lịch sử thế giới gồm hai loại

đó là: Lược đồ và tranh ảnh Có thể khai thác, sử dụng trong trình bày kiếnthức mới, củng cố kiến thức đã học, ra bài tập về nhà và trong kiểm tra đánhgiá kết quả học tập của học sinh

3 Phương pháp khai thác, sử dụng kênh hình là lược đồ hình 2,9,14-SGK

3.1 Hình 2: Lược đồ "Các nước dân chủ nhân dân Đông Âu" SGK trang 6

Hình 2 Lược đồ các nước dân chủ nhân dân ĐôngÂu

GV sử dụng lược đồ để dạy mục II-1 Sự ra đời của các nước dân chủ

nhân dân Đông Âu, trong bài một " Liên Xô và các nước Đông Âu từ năm

1945 đến giữa những năm 70 của thế kỷ XX "- GV phóng to hoặc sử dụng bản

đồ khổ lớn có màu sắc

Trước tiên GV yêu cầu HS quan sát toàn diện lược đồ, hướng dẫn các

em hiểu kí hiệu cơ bản trên lược đồ, xác định vị trí của các nước dân chủ nhânĐông Âu

Sau đó GV kết hợp vừa chỉ lược đồ, vừa giới thiệu tám nước dân chủnhân dân Đông Âu theo một số câu hỏi phụ

Có bao nhiêu nước dân chủ nhân dân Đông Âu?

Nêu tên của các nước này?

Giải thích tên gọi các nước này là các nước dân chủ nhân dân ĐôngÂu?

Tại sao năm 1949 lại có hai nước Đức ra đời?

Qua kênh hình, giúp các em có biểu tượng chân thực, sinh động về tên,các các nước dân chủ nhân dân Đông Âu Riêng nước Đức, năm 1949 có hainước Đức ra đời, đó là Tây Đức (Cộng hòa liên bang Đức) và Đông Đức( Cộng hòa dân chủ Đức) Qua đó giáo dục cho các em tinh thần vượt khó,lòng ham hiểu biết, khám phá những điều mới trong cuộc sống Ngoài ra, các

em được rèn luyện kỹ năng quan sát, đọc lược đồ, phát huy trí tưởng tượngphong phú, làm cơ sở cho tư duy lý tính phát triển

3.2 Hình 9: "Lược đồ các nước Đông Nam Á"- SGK trang 22

Hình 9 Lược đồ các nước Đông Nam Á

GV sử dụng lược đồ để dạy bài: Các nước Đông Nam Á, qua đó giúp

HS có được biểu tượng về các nước này GV giúp HS cách xác định tên các

nước Đông Nam Á (ASEAN) trong bài, mục I- Tình hình Đông Nam Á trước

và sau năm 1945.

Trước khi sử dụng, GV yêu cầu HS quan sát toàn bộ lược đồ, gợi mởbằng một số câu hỏi để tập trung sự chú ý của các em vào chủ đề cần khaithác:

Đông Nam Á hiện nay có bao nhiêu quốc gia?

Quá trình giành độc lập của các quốc gia diễn ra như thế nào? Kết quả?

HS trả lời câu hỏi, sau đó GV khai thác các nội dung kênh hình kết hợpvới kiến thức của mục I để các em hiểu bài Cuối cùng GV có thể gọi HS lên bảng chỉ trên lược đồ các nước Đông Nam Á để các bạn cùng theo dõi Qua kênh hình 9, giúp HS nhận thức được các nước ASEAN, từ đó các em có biểutượng địa lý về khu vực này.

3.3 Hình 14: "Lược đồ khu vực Mĩ La tinh sau năm 1945" SGK trang 30

Hình 14: Lược đồ khu vực Mĩ La-tinh sau năm 1945

GV sử dụng lược đồ để dạy mục I- Những nét chung, trong bài

bẩy-Các nước Mĩ La tinh, GV sử dụng lược đồ khổ lớn có màu sắc để dạy.

Trước tiên GV giới thiệu khái quát về vị trí địa lí và tình hình khu vực

Mĩ La-tinh sau chiến tranh thế giới thứ hai; sau đó yêu cầu HS quan sát toàndiện lược đồ, hướng dẫn các em khai thác nội dung kênh hình để hiểu đượccác vùng, các khu vực trên lược đồ của châu Mĩ nói chung và khu vực Mĩ La-tinh nói riêng GV kết hợp vừa chỉ lược đồ, vừa giới thiệu một số nước tiêubiểu ở khu vực này theo một số câu hỏi phụ như sau:

Trước năm 1945 các nước Mĩ La tinh có điểm gì khác biệt so với châu

Á và châu Phi?

Sau năm 1945 khu vực này có những chuyển biến như thế nào?

Tại sao khu vực này được ví như " Lục địa bùng cháy"?

Nêu tên một số nước nổ ra phong trào cách mạng sớm nhất và nhữngnước thu được nhiều thành tựu quan trọng?

HS lên xác định vị trí của một số nước tiêu biểu trên lược đồ?

Qua kênh hình, giúp các em có biểu tượng chân thực, sinh động về tên, một

số nước tiêu biểu ở khu vực này Đồng thời giáo dục cho các em tinh thần biếtvượt khó, vươn lên, khám phá những điều mới trong cuộc sống

4 Phương pháp khai thác, sử dụng kênh hình là tranh ảnh hình 1,5,7,16, 20- SGK.

4.1 Hình 1: Vệ tinh nhân tạo đầu tiên của Liên Xô SGK trang 5