Tài phán hiến pháp một số vấn đề lý luận cơ bản, kinh nghiệm quốc tế và khả năng áp dụng cho việt nam

Tuy nhien, viec bao ve cac quyen noi tren a nuac ta tren thuc te vancon gap phai nhung kho khan ve mat phap ly nhu: - Pham vi bao ho nhung quyen con nguai va quyen ca ban cua cong dan do

VIEN KHOA HOC XA HQI VIET NAM

VIEN NHA NlTdC VA PHAP LUAT• •

TAI PHAN HIEN PHAP - MOT SO VAN DE LY

LUAN CO BAN, KINH NGHIEM QUOC TE VA KHA

Chu nhiem de tai: PGS TS Nguyen Nhir Phat

Vien Nha nuac va Phap luat Thu ky de tai: TS Bui Nguyen Khanh

Vien Nha nuac va Phap luat

Ca quan chu tri de tai: Vien Nha nird’c va Phap luat

Vien Khoa hoc xa hoi Viet Nam

Ha Noi, 12/2009

DANH SACH THANH VIEN THl/C HIEN

DE TAI NGHIEN CUtJ KHOA HOC CAP BQ

“Tai phan hien phdp-Mot so van de ly luan ca ban, kinh nghiem quoc te

va kha nang dp dung cho Viet Nam ”

1 PGS TS Nguyen Nhu* Phat-Vien Nha nirdc va Phap luat.

2 TS Bui Nguyen Khanh -Vien Nha niro’c va Phap luat.

3 GS TS Nguyen Dang Dung - DHQGHN.

4 GS TSKH Dao Trf Uc- Vien Nha nutfc va Phap luat.

5 PGS TS Bui Xuan Du-c -M at tran To Quoc Viet Nam.

6 PGS TS Dinh Ngoc Viroug-Vien Tir Dien hoc va Bach khoa Thtf

7 PGS TS Le Minh Thong-Vien khoa hoc to chirc - Ban TCTW

8 TS Nguyln Dire Minh -Vien Nha nirorc va Phap luat.

9 PGS TS Pham Hiru Nghi -Vien Nha niro’c va Phap luat.

10 PGS TS Tru’O’ng Dac Linh - Dai hoc Luat TP HCM.

11 Ths Bui Ngoc San - DHQGHN.

12 Ths Le Phtnmg Hoa - Vien Nha nirorc va Phap luat

13 CN Nguyen Thj Hirng - Vien Nha niro’c va Phap luat.

M y c L y e

Loi noi dau

Phan thir nhat:

Chu nghTa lap hien va vai tro cua Hien phap trong xa hoi, trong he thong phap luat

I Khai luan ve chu nghla hop hien

1 Khai niem ve chu nghla hap hien

2 Cac yeu to cau thanh cua chu nghTa hop hien tu do

II Qua trinh hinh thanh va phat trien cua chu nghTa hop hien tren the

1 Nguon goc cua chu nghTa hop hien phuang Tay

2 Chu nghTa hop hien phuang Tay hien dai

2.1 Quyen luc toi cao cua hien phap

2.2 Tai phan hien phap (Judicial review)

2.3 Hien phap cuong tinh

2.4 Chu quyen nhan dan va chinh quyen dan chu

2.5 Tu tam quyen phan lap den kim che doi trong (Checks and Balances).2.6 Quyen ca ban

2.7 Tu phap doc lap

3 Chu nghTa hop hien theo quan diem Marxit

III Chu nghTa hop hien cr Viet Nam

1 Sir du nhap chu nghTa hap hien phuang Tay vao Viet Nam truac Cach mang thang Tam

6 Tai phan hien phap va tuang lai cua chu nghTa hop hien a Viet Nam

Phan thir hai:

Phan tfch va nhan dien vai tro cua tai phan Hien phap trong viec xay dyng Nha nirfrc phap quyen va nen dan chu

I Khai niem ve che do tai phan hien phap

II Ljch sir hinh thanh tai phan hien phap cf cac nuac tren the gioi

1 Su hinh thanh va phat trien cua che do bao hien den Chien tranh the giai lan thu nhat

4 Su phat trien cua tai phan hien phap trong thap ky 70 cua the ky XX

5 Mot so mo hinh bao hien tren the giai

5.1 Mo hinh bao hien va giam sat hien phap kieu My

5.2 Mo hinh bao hien va giam sat hien phap doc lap Ao - Due

5.3 Toa an hien phap CHLB Nga

5.4 Toa an hien phap a mot so nuac Chau A

6 Ket luan

III Tai phan hien phap trong moi lien he giira phap luat va chinh tri

1 Phap tri

2 Thieu bien phap dam bao tu cap cao han

3 Ai giai thich Hien phap ?

6 Giai han cua Toa an hien phap bai khuon kho cua phap luat

7 Tai phan hien phap trong su xung dot giua luat hien phap va tinh than thai dai

8 Toa an hien phap la vuang mien cua nha nuac phap quyen - truang hap CHLB Due ?

9 Toa an hien phap la ca quan cua phap luat chu khong phai cua chinh tri - kinh nghiem cua CHLB Due

IV Pham vi thirc thi quyen tai phan hien phap trong Nha nutfc phap quyen

cac tranh chap ve bau cii va trung cau dan y

Phan thu* ba:

1.1 Lich su hinh thanh va phat trien

1.2 Cac dac diem ca ban

2 Mo hinh Toa an hien phap (Constitutional Court) hoac Hoi dong bao hien (Constitutional Council)- Mo hinh luc dia chau Au

2.1 Ca cau, cach thuc thanh lap, va tham quyen cua Toa an hien phap

2.2 VS cach thuc thuc hien quyen giam sat tinh hop hien cua cac van ban luat

2.3 Dac diem cua giam sat hien phap theo mo hinh luc dia chau Au

3 Mo hinh ca quan lap hien dong thai la ca quan bao hien

II Xu hirfrng phat trien cua cac mo hinh tai phan hien phap trong the gioi dinmg dai

1 Tham quyen cua ca quan tai phan hien phap

1.1 Khai quat chung ve tham quyen cua ca quan tai phan Hien phap cua mot

so nuac tren the giai

1.2 Tham quyen tai phan Hien phap a mot so nuac cu the

2 Trinh tu va thu tuc theo tai phan Hien phap

2.1 Cac nguyen tac cua to tung tai phan hien phap

2.2 Trinh tu va thu tuc tai phan hien phap

2.3 Hieu luc cua cac phan quyet cua ca quan tai phan hien phap

2.4 So sanh ve trinh tu thu tuc to tung cua cac ca quan tai phan hien phap

III Mot so mo hinh tai phan hien phap tren the gioi

1 Mo hinh CHLB Due

1.1 Vai net ve lich su

1.2 Vi tri cua Toa an hien phap lien bang trong bo may nha nuac

1.3 To chuc va nhiem vu cua Toa an hien phap lien bang

2 Mo hinh Hoa Ky’

2.1 Lich su hinh thanh ca quan giam sat Hien phap cua Hoa Ky

2.2 Dac diem cua mo hinh giam sat hien phap kieu My

2.3 Toa an toi cao Hoa Ky

_ •> y r

2.4 Tham quyen giam sat Hien phap cua ca quan tu phap

2.5 Trinh tu, thu tuc giai quyet cac vu viec co lien quan den Hien phap2.6 Hau qua phap ly

3 Mo hinh cac nuac SNG

4 Mo hinh cac nuac ASEAN

Phan thu* tir:

Nhu cau va nhirng dieu kien tien de xay dirng che do tai phan hien phap o’ Viet Nam

I Thtrc trang co che giam sat Hien phap o’ Viet Nam hien nay

1 Khai quat ve ca che giam sat Hien phap theo quy dinh cua cac ban Hien phap Viet Nam

1.1 Giam sat Hien phap theo Hien phap nam 1946

1.2 Giam sat Hien phap theo Hien phap nam 1959

1.3 Giam sat Hien phap theo Hien phap nam 1980

1.4 Giam sat Hien phap theo Hien phap nam 1992

2 Nhung bat cap, han che cua ca che giam sat hien phap a Viet Nam hien nay

II Nhu cau xay dirng che do tai phan hien phap a Viet Nam

1 Su can thiet phai doi mai ca che bao hien

2 Su lua chon ca che bao hien thich hap: tien tai thiet lap mot ca quan tai

phan Hien phap doc lap - Toa an Hien phap

III Dieu kien tien d! va mo hinh xay dirng che do tai phan hien phap o’ Viet Nam hien nay

1 Tien de nao cho xay dung che do tai phan hien phap a Viet Nam

r

2 Dinh huang lua chon mo hinh tai phan hien phap a Viet Nam

3 Chuc nang cua ca quan tai phan hien phap a Viet Nam

r

4 Mo hinh tai phan hien phap a Viet Nam

5 Tham quyen cua Toa an Hien phap a Viet Nam

LOfI NOI DAU

1 Tinh cap thiet cua de tai

Be ngan ngira nhung kha nang vi pham cac quyen va tu do cua cong

thanh ra nhung ca che bao ve va khoi phuc trat tu hien dinh

Trong boi canh xay dung mot Nha nuac phap quyen XHCN va xa hoi

dan su a nuac ta hien nay, quyen con nguai va cac quyen cong dan luondugc dat a vi tri trung tarn va dong thai la giai han cho su can thiep cua Nhanuac Tuy nhien, viec bao ve cac quyen noi tren a nuac ta tren thuc te vancon gap phai nhung kho khan ve mat phap ly nhu:

- Pham vi bao ho nhung quyen con nguai va quyen ca ban cua cong dan doi hoi can phai dugc giai thich va ap dung nhat quan,

- Viec xac lap ca sa Hien phap cho su can thiep cua Nha nuac doi vai

cac quyen ca ban cua cong dan chua ro va day du,

- Ca sa Hien phap bien ho cho Nha nuac khi ban hanh cac van ban

phap luat anh huang den cac quyen ca ban cua cong dan cung chua that day du va trong nhieu truang hap can co su giai thich chinh thuc Xuat hien nguy ca thieu dong bo cua Hien phap va cac Dao luat co lien quan den cac quyen cong dan khi viec giai thich Hien phap chua

Dai Hoi X cua Dang da khang dinh phai “Xay dung, hoan thien ca

nhung vi pham Hien phap trong hoat dong lap phap, hanh phap va tu phap”

Nhu vay, co the khang dinh rang, yeu cau bao hien da tra thanh mot

ve ca che thuc thi quyen lire Nha nuac a nuac ta hien nay

Chinh vi vay, xet trong pham vi nhiem vu, chuc nang cua minh, Vien

2 Tinh hinh nghien cihi

2.1 Tinh hinh nghien cim trong nuac

hgc ve linh vuc nay dugc cong bo duai hinh thuc cac bai viet dugc dang tai

1 Dang cong san Viet Nam, Van kien Dai hoi dai bilu toan qu6c lin thu X, NXB Chinh tri qu6c gia, HN,

2006, tr 126, 127.

tren cac tap chi khoa hoc chuyen nganh luat hoac tham luan trong cac Hoi

VTnh Thang, Mo hinh ca quan bao hien a cac nuac tren the giai, Tap chi Luat hoc, so 5, 2004; GS TSKH: Dao Tri Uc, Tai phan Hien phap va xay dung tai phan Hien phap a Viet Nam hien nay, Tap chi Nha nuac va phap

phap tai Cong hoa Ao va Vuang quoc Anh; Tai lieu tham khao ve Hoi thao

ve ca che bao hien a Viet Nam do Ban cong tac lap phap to chuc tai thanh pho Vinh, Nghe An, thang 3 nam 2005

r

Dang chu y la, mot so cong trinh dugc bien soan duai dang sach tham khao ve giam sat hien phap da dugc cong bo trong thai gian gan day song noi dung cua no mai chi dung lai a viec giai thieu va cung cap nhung thong tin ban dau ve kinh nghiem dieu chinh cua phap luat nuac ngoai Ve loai cong trinh nay, co the ke den: TS Nguyen ST Dung (chu bien), Quyen giam

sat cua Quoc hoi- Noi dung va thuc tien tu goc nhin tham chieu, Nha xuat ban tu phap, Ha Noi, 2004; Ban cong tac lap phap - Dang Van Chien (chu bien), Ca che bao hien, Nha xuat ban tu phap, Ha Noi, 2005

Co the noi, cho den nay van chua co cong trinh khoa hoc nao di sau

nghien cuu mot cach ca ban va co he thong ve vai tro cua tai phan hien phap doi vai viec duy tri va bao ve che do Nha nuac va nen dan chu, xu huong phat trien cua chung trong the giai duong dai va dac biet la ve mo hinh ly

r

luan cho viec xay dung tai phan hien phap a nuac ta trong giai doan hien nay

2.2 Tinh hinh nghien cim ngoai nuac

Sau the chien the giai lan thu hai, cung vai su lan manh cua cac trao

ve cac quyen con nguai va cac quyen ca ban cua cong dan, Hien phap tu

than no da doi hoi phai co ca che bao ve Cac yeu cau cua Hien phap phai dugc bao dam thuc hien khong chi trong hoat dong cua bo may hanh phap

ma con trong chinh hoat dong cua ca quan lap phap Cau hoi dugc dat ra la

ca quan nao la nguai chiu trach nhiem duy tri va bao dam viec thuc thi Hien phap da dugc cac quoc gia phuc dap bang nhung phuang an khac nhau Do

Truac nam 1945, tai phan Hien phap chi ton tai a 4 quoc gia tien

phong la Hoa Ky, Thuy ST, Ao va Ailen Sau nam 1945, tai phan Hien phap

phan Hien phap tiep tuc dugc nhan rong trong nhung nam 70 a cac quoc gia

Tay Au vua co nhung cai cach sau rong ve dan chu nhu Tay Ban Nha, Bo

Dao Nha va Hy lap va sau nam 1989 a cac quoc gia chuyen doi a Dong va

Nam Au (nhu Hunggari, Bungari, Ba Lan ) Tai phan Hien phap da nhanh

chong dugc thua nhan la cong cu thich hgp cho viec duy tri sir can bang quyen luc theo Hien phap va la hon da tang cua hoat dong bao hien Tai phan Hien phap dugc tiep tuc lan toa ra cac quoc gia ngoai Chau Au nhu cac

quoc gia cua Khoi Thinh Vugng Chung (nhu Uc, Canada, An Do), cac quoc

gia My la tinh, a Chau Phi va Dong Nam A (nhu Thai Lan, Campuchia )

Mac du dugc suy ton la vuang mien cua Nha nuac phap quyen, song

tai phan hien phap vai ton chi chi tuan theo Hien phap da gop phan quan

trong trong viec giai quyet cac mau thuan Hien phap va giu gin trat tu Hien phap trong Nha nuac phap quyen Co the noi, tai phan Hien phap la dinh cao cua Nha nuac phap quyen vi cac gia tri hien phap chi co the bao ve co hieu qua khi Nha nuac phuc tung hoan toan luat phap va chiu su kiem tra cua luat

3 Muc tieu cua de tai

De tai nham tra lai cho 3 cau hoi nghien cuu sau day:

- Tai phan Hien phap co vai tro gi trong viec duy tri va bao ve che do

Nha nuac phap quyen va nen dan chu ?

PHAN THU* NHAT CHU NGHIA LAP HIEN VA VAI TRO CUA HIEN PHAP TRONG

I Khai luan ve chu nghTa hop hien

1 Khai niem chu nghTa hop hien (Constitutionalism)2

Cuon Tic dien ve chinh quyen va chinh tri Hoa Ky dinh nghla chu nghla

hop hien la: “ Khai niem ve mot chinh quyen huu han ma tham quyen toi hau cua no la tuan theo su dong y cua nhan dan.” Francis D.Wormuth trong

2 Thuat ngir “Constitutionalism” dugc clu tao tu tinh tu “Constitutional” va ti6p vi ngtt “ism” Trong cu6n

“Word formation” (CSu tao tir tiSng Anh), t^c gia Collins Cobuild giai thich: “ism kSt hop vai danh tu va

tinh tir de tao thanh danh tu mai Cac danh tu mai n&y chi niem tin va cach cu xu dua tren nhttng viec, su viec dugc danh tir va tinh tir g6c diin ta.” Xem Collins Cobuild Word formation(CAu tao tir tigng Anh),

Nguyln Thanh Ygn djch va chu giai NXB Thanh ph6 H6 Chi Minh, tr 147 Nhu vay, xet \k mSt ngu

nguyen, Constitutionalism c6 thg dugc hilu la ni6m tin v6 mot chinh quy§n hgp hiSn va viec cu xu, hanh

dong phu hop vai hign phap Chinh vi vay, chung toi dich tir nay 1& chu nghTa hap hien Ngoai ra mot s6 tac gia khac djch la chu nghTa lap hien, chu nghTa hien phap, hien phap tri, hien che chit nghTa.

Jay M Shafritz Tir diln v<§ chinh quySn va chinh tri Hoa Ky NXB Chinh tri qu6c gia, H, 2002, tr.229.

4 Francis D.Wormuth The origins o f modem constitutionalism Copyright, 1949, by Harper&Brothers http://constitution.org

5 Principles o f the rule o f law http://vietnam.usembassv.gov

“Chu nghTa hap hien nghTa la mot he thong cac sap xep ve chinh tri,

theo do co mot dao luat toi cao (thucmg dugc goi la hien phap), toan bo he thong chinh quyen dugc dieu chinh b&i hien phap, chi co y chi cua nhan dan (thuang dugc xac dinh thong qua mot quy trinh dac biet co tu truac, thucmg thong qua ca che bo phieu da so tuyet doi) mai co the huy bo hoac thay doi dao luat toi cao do, su thay doi phai dugc tien hanh theo mot quy trinh kho

nhien, “ mot so tac gia cho rang khong co co mot loai chu nghTa lap hien va

dinh nghTa mot cach gian dan la chu nghTa lap hien la mot che do chinh tri

co hien phap va goi cach dinh nghTa tren ve chu nghTa lap hien tu do.”1

Trong nghien cuu nay, chung toi theo quan niem chu nghTa hop hien

la mot che do chinh tri co hien phap va co cac chu nghTa hop hien khac nhau

Chu nghTa hop hien tu do chung toi goi la chu nghTa hgp hien phuang Tay

Day la chu nghTa hop hien chi phoi da so cac chinh quyen hop hien tren the giai hien nay Ngoai ra, mot chu nghTa hop hien khac co pham vi tac dong

hep han, chu yeu a cac quoc gia xa hoi chu nghTa nhu Trung Quoc, Viet

Nam, Bac Trieu Tien, ma chung toi goi la chu nghTa hgp hien Mac-Lenin.

Francis D.Wormuth da cho rang chu nghTa hop hien bao gom hai bo phan : mot mang tinh dinh che va mot mang tinh luat hoc, nhung bo phan

6 Bo Li What is Constitutionalism ? http://constitution.org

7 Bo Li What is Constitutionalism ? http://constitution.org

8 Francis D.Wormuth The origins o f modem constitutionalism Copyright, 1949, by Harper&Brothers http://constitution.org

hai la he thong cac tu tuong luat hoc ve gioi han chinh quyen bang nhung

khuon kho phap ly Cung khi noi den chu nghla xa hoi, nguai ta thay khai

niem nay cung bao ham viec to chuc xa hoi va he thong cac tu tuong ve chu

nghTa xa hoi

2 Cac yeu to cau thanh cua chu nghTa horp hien phtrang Tay

Y tuong trung tarn cua chu nghTa hop hien phuang Tay la gioi han chinh quyen de bao ve quyen con nguai Du co the co nhung cach dinh

nghTa, cach quan niem khac nhau ve chu nghTa hap hien nhung van de ban

chat cua chu nghTa hop hien tu do van la giai han chinh quyen theo mot quy

trinh phap ly

Mot chinh quyen hop hien truac tien phai la mot chinh quyen co hien

phap thanh van Chinh quyen My chang han dugc giai han trong khuon kho

cua ban Hien phap My Tuy nhien, mot hien phap thanh van khong phai yeu

nghTa vai mot chinh quyen co hien phap thanh van K.C Wheare nhan

manh: “ Chanh quyen hgp hien khong chi co nghTa la chanh quyen hgp vai

dieu khoan hien phap Chanh quyen hgp hien la chanh quyen phap tri, khong

dong Truang hop nhu tren kho co the coi la mot chanh quyen hop hien.”

Han nua, mot chinh quyen khong co hien phap thanh van cung co the tra

thanh mot chinh quyen van hanh tren cac nguyen ly cua chu nghTa hgp hien

Nuac Anh la dien hinh cho trucmg hgp nay Nuac Anh khong co mot hien

phap thanh van dan hanh nhung nguai ta deu thua nhan rang chinh quyen

cua nuac Anh la mot chinh quyen hgp hien Mac du Anh khong co mot hien

phap thanh van dan ban nhung co nhieu van ban co sue manh cua hien phap

1 K.C Wheare Hien phap tan ti§n ( Ban dich cua Nguyen Quang), 1967, tr.186.

nhu Dai hien chuang Magna Carta ( 1215), Luat ve quyen (Bill of Right)(1689), Luat cu tru (1701), va nhung dao luat dac biet cua Nghi vien Anh.

ve co hay khong mot van kien dac biet dan hanh ma chung ta quan tam den

Chu nghla hgp hien tu do bat nguon tu nhung tu tuong chinh tri tu do

a Tay Au va My De bao dam cac quyen va tu do cua con nguai, nhung

nguai soan thao hien phap da nhan manh den kiem soat doi vai nhung linh vuc cua quyen luc nha nuac Chinh vi vay chu nghla hgp hien tir do co the dugc coi la su dinh che hoa chu nghTa tu do Chu nghTa hgp hien tu do la sir

thanh van, dugc goi la hien phap; 2) co che do tai phan hien phap; 3) co mot

he thong tu phap doc lap gom cac tham phan doc lap trong viec giai quyet

cua Anh-My cua chu nghTa hgp hien

Louis Henkin dinh nghTa chu nghTa hgp hien nhu la su to chuc cua cac

yeu to sau day: 1) chinh quyen dugc dieu chinh bai hien phap; 2) phan chia

10 Mahler, Gregory Comparative Politics: An Institutional and Cross-National Approach Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 2000, p28.

11 Sartori, Giovanni The Theory o f Democracy Revisited Chatham, N ew Jersey: Chatham House, 1987, p.309.

quyen luc; 3) chu quyen nhan dan va chinh quyen dan chu; 4)tai phan hien phap; 5) tu phap doc lap; 6) gioi han chinh quyen bai luat ve cac quyen con nguai; 7)Kiem soat canh sat; 8) su kiem soat cua dan sir doi vai quan sir; 9) khong co ca quan nha nuac hoac quyen lire dugc giai han nao co quyen dinh chi thi hanh mot phan hay toan bo hien phap.

Moi hgc gia, tuy vao goc do xem xet cua minh, tuy vao nen hoc thuat cua quoc gia co the liet ke cac yeu to khac nhau cua chu nghTa lap hien

Nhung, nhin chung, nhung yeu to cua chu nghTa hgp hien theo cac tac gia deu de cap den cac van de quyen luc cua hien phap va noi dung cua hien phap

Ve quyen lire cua hien phap, chu nghTa hgp hien tu do yeu cau hien phap phai co hieu lire toi cao De bao dam tinh toi cao cua hien phap, phai co mot che do tai phan hien phap hay che do bao hien de xet xu nhung hanh vi

vi pham hien phap cua cong quyen, va khong mot ca quan nao cua chinh quyen dugc dinh chi thi hanh hien phap hay dan phuang sua doi hien phap

Ve noi dung cua hien phap, tinh than chung cua chu nghTa nghTa hgp hien tu do la giai han chinh quyen va bao ve quyen con nguai Hien phap

lam nhiem vu an dinh ca cau cua cong quyen va vach ra nhung quyen cua con nguai Theo chu nghTa hgp hien tu do, hien phap khi an dinh ca cau cua cong quyen trong hien phap, de co the giai han dugc cong quyen, phai theo

dung, chu nghTa hgp hien tu do co 4 yeu to sau: chu quyen nhan dan va

12 Henkin, Louis "Elements o f Constitutionalism." Unpublished Manuscript, 2000.

chinh quySn dan chu; phan quyen va kim che doi trong quyen luc; tu phap

doc lap; cac quyen ca ban cua con nguai trong hien phap

II- Qua trinh hinh thanh va phat trien cua chu nghTa hop hien tren

the gioi

1 Nguon goc cua chu nghTa hop hien phwmg Tay

Cac y&u to cua chu nghTa hop hien phuang Tay noi tren khong phai la

kSt qua cua mot nguai, trong mot thai dai ma la san pham cua nhieu tac gia,

trai qua mot qua trinh hinh thanh va phat trien phuc tap, co gian doan, tu

thai c6 dai Hy Lap, La Ma cho den thai hien dai a phuang Tay

Truyen thong cua chu nghTa hop hien da bat dau tu then co dai Aten

va trai qua mot qua trinh lich su phat trien dai, gian doan va khong theo quy

luat nao cho den ngay nay Chu nghTa hop hien, vai ca hai bo phan cua no

(he tu tuong ve tu do va sir dinh che hoa he tu tuong do) da xuat hien dau

tien tu thai co dai a phuang Tay

Trong the giai co dai, vai cac dinh che cong hoa, giai cap co cua cong

khai bao ve minh truac nhung nguai ngheo Trong xa hoi trung co, khi che

do quan chu la che do chinh tri chinh, giai cap co cua lai phoi hop vai vuang

quyen Nhung chu nghTa hop hien cung dugc su dung de bao ve quyen lgi

cua nhung nguai khac C) Aten vao the ky thu IV Tr.CN, co nhung djnh che

hoat dong lap phap cua Solon a Aten: “ Vai mong muon loai bo quyen lire

trong tay cua nhung nguai thugng luu, nhung de cho nhung nguai binh dan

chia se cac chuc vu trong chinh quyen ma tu truac den nay ho bi tuac di,

Solon tien hanh dinh gia tai san cua cong dan.” Nang lire tai san la co sa cho

13 Francis D.Wormuth The origins o f modern constitutionalism Copyright, 1949, by Harper&Brothers

http://constitution.org

viec nam gift cac chuc vu trong chinh quyen, nhung khong phai cho quyen

bau cu, mot cong cu de bao ve quyen lgi cua ca hai giai cap

Mot mo hinh luong vien la mot cong cu co dien khac Toa an toi cao a Aten va Thuong vien Roman, vao ngay no dugc thanh lap, dieu hanh cac chinh sach ngoai giao va chia se quyen luc doi noi cho Vien binh dan

Ciceron tim thay a Thuong vien Roman mot su ket hop giua che do quy toe

va che do dan chu thoa man cho ca hai che do

Vao thai trung dai co nhung quan niem khac biet vai thai co dai

Nhung gi ma thai co dai va thai hien dai hieu ve nha nuac khong giong vai thai trung dai Jelliek cho rang y tuong thuoc thai trung dai la la nhung y tuong co nguon goc thuoc dan toe Due : ‘’Trong khi nha nuac thai co dai xuat hien trong buoi dau cua lich su nhu la chinh tri (polls) hay cong dan (civita), mot cong dong khong phan chia cua cong dan, nha nuac quan chu cua dan toe Ta - tong, bat dau tir hinh thuc nhi nguyen- vuang quyen va dan

chung khong phai la mot thuc the thong nhat, ngugc lai con doi lap vai nhau Vao thai trung co, nha vua quan trong han nguai dan Trong mot pham vi nhat dinh, ong ta so huu nhung than dan cua minh vai mot quyen

no la y tuang ve ‘’double majesty” ^ van keo dai dai dang trong luat cua nguai Anh.15

Tam dich: “Vuang quyen nhj nguyen.’

15 Francis D.Wormuth sdd

thuong thay rang nhung sir ngau hung dat ra cac quy tac ca biet trong nhung truang hap ca biet la rat Ion Tuong tu nhu vay, cung khong thich hop neu

nganh lap phap co chuc nang lap ra cac quy tac tong quat cho tuong lai

2 Chu nghTa hop hien phmmg Tay hien dai.

Ban chat cua chu nghTa hgp hien la sir giai han phap ly doi vai cong

2.1 Quyen lire toi cao cua hien phap

Chu nghTa hgp hien truac tien doi hoi chinh quyen phai dugc to chuc va

dieu hanh tren ca so cua hien phap Tuy nhien, nhu da noi khong phai cu co

hien phap la co chu nghTa hgp hien Ban hien phap phai dieu tiet chinh

phap ly, tuc la dung tren tat ca cac van ban phap luat do chinh quyen ban hanh.

Quan niem ve Hien phap nhu mot dao luat toi cao la su dong gop cua nguai My vao sir phat trien cua chu nghTa hap hien Quan niem nay gan ket

chat che vai truyen thong ve luat tu nhien dugc coi nhu “luat cua cac luat”,

“luat bat bien” a Anh trong cac tac pham cua Locke va Coke Trong he th6ng phap luat cua Anh, truac the ky 17, cac dao luat dugc xem nhu la

nhung khiem khuyet cua no.”

Nhung quy pham cua thong luat ma Coke de cap den doi khi la ca ban,

bat bien, tom lai la luat toi cao rang buoc Nghi vien va cac toa an tu phap

thuong Mot trong nhung luat co ban nay, theo Coke, la Dai hien chuang

Hoc thuyet ve tinh toi cao cua hien phap dugc neu ra lan dau tien bao

nam 1788 a My bai Alexander Hamilton trong tap Nguai lien bang Trong

danh tac nay, Hamilton da coi hien phap la “luat ca ban” Hien phap co uu

quyen so vai luat cua nganh lap phap bai le hien phap do dan chung lam ra

\con luat do nguai uy quyen cua dan chung, dai dien cua dan chung lam ra:

17 Xem: Allan R.Brewer- Carias Judicial review in comparative law Cambridge University press, p.98.

18 Allan R.Brewer- Carias Tldd, p98.

“Co mot nguyen tac ro rang la mot quyen luc uy nhiem thi hanh trai ngugc vai nhiem vu thi se bi coi nhu la vo hieu luc Nhu vay khong co mot

luat binh thuong Lien quan den dieu nay, Marshall noi:

“Giua hai su lua chon do khong co mot su lira chon trung gian Hien

phap hoac la luat toi cao, khong the thay doi bang nhung phuang thuc binh

1 Hamiton, Jay, Madison The Federalist No.80.

thuong hoac no a mot he cap nhu cac dao luat binh thuong cua nganh lap phap va giong nhu cac dao luat khac, no co the bi nganh lap phap thay doi

cua nganh lap phap bat hgp hien se khong co hieu luc.”

Mot he luat dugc Marshall rut ra tu do la: “bon phan tat yeu cua tu

ban chat cua hien phap va quyen tu phap ma khong dugc ghi nhan mot cach

ro rang trong hien phap Nhieu hien phap thanh van khac cung thiet lap nhung nguyen tac do va tuyen bo mot cach ro rang trong hien phap Vi du Dieu 1 cua Hien phap Czechoslovakia nam 1920 tuyen bo ro: “ Tat ca nhung dao luat trai vai ban Dai hien phap, trai vai nhung bo phan cua no cung nhu nhung Luat sua doi, bo sung no, deu khong co hieu luc.”

Cach thuc tuyen bo nhu vay dugc hgc gia Hien phap hoc nguai Ao, Hans Kelsen coi nhu mot su bao dam khach quan doi voi hien phap va cung

dugc xem nhu mot xu huong pho bien chu chu nghTa hgp hien hien dai, dac

biet la cac hien phap cua Chau My Latinh va Chau Phi Con Chau Au, mai

tan den the ky 20 mai chap nhan thuyet hien phap toi cao Sir chap nhan cua

20 Nhttng trich din l&i cua Marshall liy tu ngufin: Allan R.Brewer- Carias Judicial review in comparative law Cambridge University press, p l01-102.

Chau Au dien ra sau the chien thu I, chu yeu phan anh he thong hien phap

va thong qua sir anh huong cua no, a nhieu quoc gia Chau Au khac

2.2 Tai phan hien phap (judicial review)

vi xam pham vao hien phap Chinh vi vay, ta da thay rang cung voi lap luan

ve tinh toi cao cua hien phap, Hamilton da di den thuyet tai phan hien phap,

Sau nay, a Chau Au, Kelsen, cung xay dung nen ly thuyet tai phan hien phap

cua rieng minh, sau tro thanh mo hinh dac trung cua Chau Au, tren ca sa

thuyet hien phap toi cao Tom lai, tai phan hien phap la he qua tat yeu cua

hien do la ca quan lap hien Tuy nhien cac nuac do co phan biet giua quyen

lap hien va quyen lap phap Ca quan da lam ra hien phap dugc quan niem la

co quan a vi tri thuan lai de giai thich y nghTa cua hien phap va biet dugc

21 : Allan R.Brewer- Carias Judicial review in comparative law Cambridge University press, p i 03

khi nao hien phap bi vi pham, dong thai no lai a vi the cao han ca quan lap phap.

Lap phap va hanh phap la nhung canh quyen lire manh va do do de co

nguy ca lam quyen Lap phap co quyen an dinh cach hanh xu cua ca xa hoi

r

Hanh phap hanh ngay, hanh gia tac dong vao dai song cua con nguai, hay

noi nhu Hegel la hanh phap “ quan he mot cach true tiep han vai cai dac thu

trong xa hoi cong dan va thuc hien lai ich pho bien a ben trong nhung muc dich dac thu do ”24 Hamiton nhan xet rang: “Nganh hanh phap khong nhung

co quyen phan phoi cac vinh du ma lai co quyen su dung vu luc Nganh lap

phap khong nhung kiem soat tai chinh ma lai con co quyen quy dinh cac luat

le chi phoi sir sinh hoat cua cac cong dan.” Chinh nhung uu the nay cua

22 Nguyen Van B6ng Luat hi6n phap va chinh tri hoc Sai gon, 1967, tr.68.

23 Le Dinh Chan Luat Hi§n phap va cac dinh chS chinh tri, cu6n I, Sai G6n 1974, tr 294.

24 C.Mac-Ph.Angghen To^n tap,Tap l.N X B Chinh tri qu6c gia,H, 1995,tr367.

25 Hamiton, Jay, Madison The Federalist No.80.

lap phap va hanh phap tao cho chung de co nguy co lam quyen, xam phamden cac quyen, tu do cua con nguai.

Han nua, trong mot che do dan chu thira nhan sir phan cong quyen lire

giua lap phap, hanh phap va tu phap, thi nganh tu phap dugc thiet ke doc lap

co trach nhiem bao ve hien phap vai tu cach la dao luat toi cao cua mot dat nuac, bao ve tu do dan chu bang cach chong lai su tap trung quyen lire vao

nha nuac Neu nhu lap phap, hanh phap la nhung nganh quyen luc dai dien

cho cong quyen thi tu phap lai dai dien cho cong ly de bao ve cac quyen tu nhien von co ma moi nguai sinh ra phai dugc huang Cho nen co tac gia cho

rang: “Giai han quyen lire nha nuac va bao ve quyen ca nhan se khong co y

nghTa gi nen khong co nhung dinh che kim che quyen lire cua da so Do do,

tu phap la mot cong cu huu hieu de bao ve quyen cua thieu so trong khi hai

soat dugc hanh vi cua lap phap va hanh phap Nguyen tac nay doi hoi phai

co su phan cap hieu luc phap ly giua nhung loai van ban phap luat khac nhau, theo do: hien phap co hieu lire phap ly toi cao, tat ca cac van ban khac

r

phai phu hgp vai hien phap, cac van ban do hanh phap ban hanh phai phu

hgp vai hien phap, va luat- san pham cua lap phap Vai vai tro la nguai bao

ve phap luat, toa an co chuc nang duy tri trat tu hieu luc phap ly Toa an se

co the vo hieu hoa nhung van ban phap luat khong dugc ban hanh dung trat

tu hieu lire phap ly, chang han co the huy bo luat cua quoc hoi vi pham hienphap, hay nghi dinh cua chinh phu trai vai luat cua quoc hoi

Nhu vay, viec trao cho tu phap vai tro kiem soat lap phap va hanhphap xuat phap tir nguyen ly to chuc quyen luc Chinh vi vay, tren the giai

chiu trach nhiem truac phap luat va de giai thich va buoc phai thi hanh cac

2.3 Hien phap ctro’ng tinh.28

hien phap cuang tinh

Trong mot che do hien phap cuang tinh, co sir phan biet giua quyen

hien Do do, viec ban hanh va sua doi hien phap dugc tien hanh bai nhung

ca quan va theo nhung thu tuc dac biet khac vai ca quan va thu tuc dugc ap dung cho thucmg luat Nhung su phan biet nay dat hien phap a mot he cap phap ly toi cao Thucmg luat khong the sua doi dugc hien phap va cung

khong the mau thuan voi hien phap

2.4 Chu quyen nhan dan va chinh quyen dan chu

27 Ngan hanh th§ giai Nha nude trong mot thS giai dang chuygn d6i NXB Chinh tri qu6c gia, H, 1998,

tr.127.

28 C3n cu vao tinh chat cua thu tuc tu chinh, Lord Brace la nguai dSu tien phan loai hidn phap thanh hi§n phap cuong tinh va hiSn phap nhu tinh Hi6n phap nhu tinh la hiSn phap dugc sua d6i bai chinh ca quan lap phap thuimg, theo nhung thu tyc sua d6i thutog luat Do do khong co sir phan biet hieu lire phap

ly giua hi6n phap va thuong luat, nen khong c6 tinh cach dac biet trong viec sua d6i hien phap so vai cac dao luat thuong.

La mot ban van giai han chinh quyen theo y muon cua dan chung, xet

ve mat noi dung hien phap truac tien la ban van khang dinh chu quyen nhan

xu quyen luc theo y chi cua nhan dan

Hien nay, da so Hien phap thuong danh nhung dieu khoan dau tien de

co ban trong chinh the dan chu".

29 Montesquieu Tinh tMn phap luat NXB Gao due, H, 1996, tr48.

Che do dan chu khong phai chi la thira nhan quyen bau cu ma con la viec thua nhan nhung cach thuc bau cu cong bang, tu do Montesquieu viet:"

Luat ve cach bau cu cung la mot luat ca ban trong nen dan chu."30 Nhung

thuc trong viec dem nhung la phieu

Hinh thuc nhan dan thuc hien quyen luc thong qua nhung nguai daidien do nhan dan bau len dugc goi la hinh thuc dan chu dai dien hay dan chugian tiep Khong co mot hinh thuc dan chu dai dien thuan tuy Trong cac nen

nhan dan true tiep thuc hien vi nam trong pham vi kha nang co the thuc hien dugc cua nhan dan va dac biet la do nhu mot ca che chong lai khuynh huang tha hoa quyen luc nha nuac

Bau cu la cach thuc nhan dan kiem soat chinh quyen Madison coi bau

cu la cach thuc han che quyen luc cua nha cam quyen:" Phuang phap bau

cu de tuyen chon nha lang dao la dac tinh cua mot chinh the cong hoa vay Phuang tien phdng ngua de duy tri chinh the cong hoa co rat nhieu va khac

nhau, nhung trong so do, phuang tien co hieu qua nhat la han che nhiem ky

30 Montesquieu Tinh thSn phap luat NXB Gao due, H, 1996, tr51.

cua cac nha lanh dao khien cho ho ludn giu dung trach nhiem cua ho doi vai

cu vien thuong tuyen bo cong khai va long trgng la neu dac cu se het longphuc vu nhan dan, vi quyen lgi cua nhan dan Han nua, nhan dan co the baunhung nha cam quyen thi cung co the bai mien ho neu hg khong con su tinnhiem cua nhan dan Che tai nay se lam cho nha cam quyen can trong va dan

> \chu trong hoat dong cua minh Ngoai ra, cac nha cam quyen con phai tai cu trong nhiem ky sau, nen viec thuc hien quyen luc cua ho phai huang ve dan chung

Khai niem dan chu trong tien trinh phat trien cua no da dirac hieu mot cach sau xa han: dan chu khong nhung dugc hieu la mot che do nha nuac

2.5 Tit tarn quyen phan lap den klm che va doi trong

Tam quyen phan lap

Be giai han chinh quyen, khi trao quyen cho nha nuac thong qua ban

Aristotle Ong da quan niem rang trong bat ky nha nuac nao cung can phai

31 Haminton, Madison, Jay Luan ve Hien phap Hoa Ky Ban dich cua Nguyen Hung Vuang NXB Nhu

co nhung yeu to bat buoc: co quan lam ra luat co trach nhiem trong coi viec nuac, cac ca quan thuc thi phap luat va cac toa an.32 Tuy nhien, tu tuang cua Aristotle mai chi dung a viec phan biet cac linh vuc hoat dong cua nha nuac.

ba quyen do la ba ca quan: ca quan lap phap la Quoc hoi, ca quan hanh phap

la Chinh phu, ca quan tu phap la toa an

Phan chia quyen han thoi chua du, ma phai co su doc lap giua cac ca quan NghTa la cac ca quan khong co hanh dong ho trg nao Vi du, quyen

12 Vien thong tin khoa hoc xa h6i Thuyet " Tam quyen phan lap" va bo may nha nuac tu san hien dai, H,

1992, tr7

33 Le Dinh Chan Luat hien phap S&i gon, 1966, tr220

hanh phap khong co quyen trinh cac sang kien lap phap len co quan lap phap.

su di nhien Mot chinh phu on hoa la mot chinh phu trong do su lam quyen

34 Le Dinh Chan Luat hien phap va cac dinh che chinh tri Sai gon, 1974, tr212.

35 Vedel Introduction aux Etudes politiques, 1958, p.429 Dan theo Le Dinh Chan Luat hien phap va cac dinh che chinh tri Sai gon, 1974.

/ \ '

Thuyet tam quyen phan lap cua Mongtesquieu co anh huong sau sacdin din nhung quan niem sau nay ve to chuc nha nuac cung nhu thuc tien to chuc nha nuac cua cac nuac tu ban Hoc thuyet nay la mot nguon quan trong cua chu nghla lap hien Da so Hien phap cua cac nuac tu ban hien nay deu tuyen bo phan quyen la mot nguyen tac ca ban cua viec to chuc quyen luc

nha nuac Vi du, dieu 3 Hien phap Dan Mach quy dinh: " Quyen lap phap thuoc ve Nha vua va Nghi vien Quyen hanh phap dugc trao cho nha vua Quyen tu phap dugc trao cho cac toa an tu phap." Trong Hien phap cua Bi, dieu 36 khing dinh quyen lap phap thuoc ve nghi vien; dieu 40 khang dinh quyen hanh phap thuoc ve nha vua; va Dieu 39 trao quyen tu phap cho cac

toa an Dieu 10 Hien phap Ha Lan quy dinh: " He thong chinh quyen cua Cong hoa Ha Lan se dua tren su phan chia va can bang quyen luc giua quyen lap phap, hanh phap va tu phap." Dieu 6 vai ten goi " Phan chia

dong cua Nghi vien, Tong thong cong hoa, Chinh phu cong hoa, va cac toa

an dugc to chuc theo nguyen tac phan chia va can bang quyen luc." Dieu 8

cua Hien phap Bungary vai ten goi "Ba quyen luc" xac nhan: "Quyen luc cua nha nuac dugc phan chia giua cac nganh lap phap, hanh phap va tu phap" Quy dinh ve to chuc quyen luc theo ca che phan quyen lap phap,

hanh phap, va tu phap la mot noi dung chinh yeu cua Hien phap Hien phap

se quy dinh ve ca cau to chuc, tham quyen cung phuang thuc hoat dong cua nganh lap phap (nghi vien), nganh hanh phap (Chinh phu), va nganh tu phap (toa an)

Theo ca che phan quyen, cac nganh quyen luc doc lap nen su lam quyen dugc kiem soat Han nua, vai ca che phan quyen, khong mot nganh

phuang dien tu phap Do do, khong mot ca quan nao co the thao tung dugc toan bo quyen luc cua dan chung.

r

Hien nay, cac chinh phu hgp hien co nhung cach thuc khac nhau trong

viec ap dung hgc thuyet phan quyen Cac nuac theo mo hinh dai nghj nhu da

so cac nuac a Chau Au phan quyen mot cach mem deo trong khi cac nuac

theo mo hinh tong thong che theo kieu cua My lai phan quyen mot cach

r

cung ran

Kim che va doi trong (Checks and Balances)

Dieu dang noi a day la nguai My khong chi bam sat hoc thuyet phan

and balances) la hgc thuyet ve quyen luc va chuc nang cua chinh quyen theo

do moi mot nganh quyen luc cua chinh quyen co kha nang chong lai hoat

dong cua bat cu nganh quyen luc nao khac de khong mot nganh quyen luc

nao co the kiem soat toan bo chinh quyen.”

Hoc thuyet phan quyen cua Montesquieu da de cap mot cach sa bo

“Trong tat ca cac doan the chinh tri, nhung moi quan tam va nhung dang phai khac nhau thuong phat sinh tir ban chat cua su vat, va nghe thuat lan nhat cua chinh tri gia nam a cho lam sao cho chung kiem soat va doi trong

36 Black’ Law Dictionary West publishing, 1966, p.95.

nhau.” (National Gazette, ngay 23-1-1792) Tong thong Franklin D

Roosevelt trong buoi phat bieu than mat voi nhan dan qua dai phat thanh

ngay 9-3-1937 da mieu ta he thong chinh quyen My nhu la “mot dan ngua

ba con ma Hien phap cung cap cho nhan dan My de canh dong cua ho co the

dugc cay xoi Nhung nguai cho rang Tong thong My dang dieu khien bay

ngua nay da khong nhin thay su that don gian rang Tong thong My, voi tu

cach la nguoi dung dau co quan hanh phap, ban than ong la mot con ngua.”

Than phan Atonin Scalia da noi voi Uy ban tu phap Thugng vien ngay

1986 trong buoi dieu tran ong: “Dieu lam cho no (Hien phap My) hoat dong,

cai bao dam rang nhung lai do khong phai la nhung lai hua rong tuech,

chinh la cau true cua chinh quyen ma Hien phap My dau tien dugc thiet lap,

la co che kiem soat va doi trong giua ba nhanh cua chinh quyen sao cho

khong mot nhanh nao trong do co the cha dap len tir do cua nhan dan.”

Hien phap My thuong dugc phan tich nhu mot he thong kim che, doi

trgng quyen lire giua cac nganh lap phap, hanh phap, va tu phap Ba nganh

nay nganh nao cung co nhung cong cu kim che nganh khac va cung bi doi

trong ngugc lai tu cac nganh khac

Nhu vay, chinh quyen hgp hien cua My da phat trien mot ca che kim

che doi trong quyen luc kha hieu qua trong viec gioi han quyen lire Day la

mot dong gop quan trgng cua nguai My vao su phat trien cua chu nghTa hgp

hien tren phuang Tay

2.6 Cac quyen car ban

Nguai dan se khong giai han chinh mot mot cach hieu qua nen hien

nghTa la Hien phap tao ra cac quyen cua cong dan Cac quyen cua cong dan

xuat phat tir cac quyen cua con nguai, la cac quyen tu nhien do Tao hoa ban

r

cho con nguai chu khong phai Hien phap hay Nha nuac ban cho con nguai

Viec ghi nhan quyen cong dan trong Hien phap co nghla rang Hien phap ton

37 Nhung trich din cac lai noi tren lly tir ngu6n: Jay M Shafritz Tir di6n v6 chinh quySn va chinh tri Hoa

Ky NXB Chinh trj qu6c gia, H, 2002, tr.154-155.

trong cac quyen tu nhien cua con nguoi; Hien phap gioi han nha nuac de khong xam pham vao cac quyen con nguoi; va Hien phap buoc nha nuac

Vai nhung truyen thong da dugc xac lap tu truac, da so cac chinh quyen hgp hien hien nay deu danh mot phan rieng, thuong la mot chuang cua hien phap quy dinh ve cac quyen co ban Vi du, Chuang 2 cua Hien phap Thuy Dien ve “Cac tir do va cac quyen ca ban”; Chuang 3 cua Hien phap Nhat Ban ve “quyen lgi va nhiem vu cua nhan dan”; Chuang 2 cua

tu phap doc lap, se khong co nguai gin giu su toi cao cua hien phap Khong

co mot he thong tu phap doc lap, se khong co ai gin giu cong cuoc phan

Tuy nhien nhtrng mam mong, khat vong ve tu phap doc lap phai doi den thoi khai sang mai tra thanh hoc thuyet va dan dan dugc hien thuc hoa

trong cac chinh quyen hgp hien

0 cac nen dan chu, doc lap khong chiu nhung ap lire chinh tri tir cacquan chuc va co quan lap phap dam bao sir vo tu cua cac tham phan Nhung

ky keo dai (cac tham phan cua toa an toi cao lien bang My co nhiem ky suot dai Lai phai co ca che de hg khong phu thuoc hay bi quyen ru ve cac lgi ich vat chat tir cac ben tham gia vu an, chang han nhu cho ho huang mot khoan

Tren day chung toi da phan tich ve ban chat, nguon goc va cac yeu to cau thanh cua chu nghTa hop hien phuang Tay Cung can luu y rang do la chu nghTa hop hien tu do, hay chu nghTa hop hien phuang Tay dugc ap dung

pho bien a cac quoc gia Phuang Tay va ca cac quoc gia phuang Dong theo khuynh huang phuang Tay nhu Nhat Ban, Han Quoc

3 Chu nghTa hop hien theo quan diem Marxit.

Chu nghTa Mac-Lenin la mot he thong triet hgc va trong do co mot bo

Hien phap la van ban to chuc nha nuac nen quan niem ve hien phap

gan lien vai quan niem ve nha nuac Van de nguon goc nha nuac da dugc

Ang-ghen phan tich trong tac pham “Nguon goc cua gia dinh, cua so hieu tu

nhan va cua nha nude" xuat ban lan dau tien vao nam 1884 Theo lap luan

cua Angghen, su phat trien cua luc lugng san xuat dan de tu huu ra dai; sir phat trien cua tu huu dan den su phan chia xa hoi thanh cac giai cap doi khang; trong boi canh do quyen lire thi toe khong con du kha nang de dieu hanh xa hoi; no bi quyen lire nha nuac thay the Nha nuac thuoc thugng ting

ich, thi can phai co mot lire lugng can thiet, mot lire lugng tua ho nhu dung tren xa hoi, co nhiem vu lam dip sir xung dot va giu cho su xung dot do nam trong vung “trat tu”; va luc lugng do, nay sinh tu xa hoi, nhung lai dung len tren xa hoi va ngay cang xa roi xa hoi, chinh la nha nuac.”40

Nha nuac dugc quan niem nhu mot cong cu cua giai cap nay de tran

Bao ve quan niem cua Ang-ghen, trong tac pham Nha nuac va cach

mang, Lenin cung viet: “Nha nuac la san pham va bieu hien cua nhung mau

thuan giai cap khong the dieu hoa dugc.”42 Mot he luan rut ra tu luan diem

nay la nha nuac chi ton tai trong mot xa hoi co giai cap nen khi giai cap bi xoa bo nha nuac se tieu vong Theo chu nghTa Mac-Lenin, trong tuang lai cua chu nghTa cong san, khi khong con mau thuan giai cap, nha nuac cung

se khong con Ang-ghen viet: “Nhung giai cap do nhat dinh se bien mat cung nhu xua kia, chung nhat dinh phai xuat hien Giai cap tieu vong thi nha nuac cung khong tranh khoi tieu vong theo Xa hoi se to chuc lai nen san xuat tren ca sa lien hiep tu do va binh dang giua nhung nguai san xuat, se

40 C.Mac, P.Ang-ghen Tuyln tap, tap VI NXB Sir that, 1983, tr 260-261.

41 C.Mac, P.Ang-ghen Tuyln tap, tap VI NXB Sir that, 1983, tr 263.

42 Lenin toan tap tap 33 NXB Ti§n bo Mac-xca-va 1976, tr.9.

43 C.Mac, P.Ang-ghen Tuyen tap, tap VI NXB Sir that, 1983, tr 266.

co the thuc hien dugc bang con duong “tieu vong” thoi.”44 Chuyen chinh vo

Quan niem tren ve nha nuac dan den quan niem ve hien phap Mac cho

co lien quan den phuang thuc bau cu vao cac ca quan dai nghi do the hien

so sanh thuc chat cac luc lugng trong cuoc dau tranh giai cap

Nhu vay, trong quan niem cua chu nghTa Mac, hien phap tu san chi la cong cu trong tay giai cap tu san, the hien y chi cua giai cap tu san, la mot

Trong tac pham “Nhung nguyen ly cua chu nghTa cong san” dugc viet

theo loi Hoi-Dap, tra lai cua Ang-ghen cho cau hoi “Nhung nguai cong san

se co thai do nhu the nao doi vai cac chinh dang khac trong thai dai cua chung ta ?” co doan:

“O My la noi da co hien phap dan chu, nguoi cong san se can phai ung

ho chinh dang muon quay ban hien phap do chong lai giai cap tu san va

44 Lenin toan tap tap 33 NXB Ti6n bo Mac-xca-va 1976, tr.28.

45 DSn theo: D6 N goc Hai Hien phap n&m 1946 ban hien phap dat nln mong cho nen lap hiln Nha nuac Viet Nam, NXB Chinh trj quoc gia, H, 2006, tr 18-19.

muon dung ban hien phap do de muu lai cho giai cap vo san, tuc la ung ho

chinh dang cua nhung nguai ung ho cai cach ruong dat trong n u a c ”

Chu nghTa Mac khong quan niem hien phap la mot cong cu gioi han quyen luc nha nuac nhu quan niem cua chu nghTa hop hien tu do a phuang Tay; ngugc lai hien phap la mot cong cu to chuc viec cai tri Do de cao chuyen chinh vo san, chu nghTa Mac de cao quyen luc cua nha nuac; va do

do hiln phap khong dugc xem nhu mot cong cu tiet che quyen luc nha nuac

Vai tu cach la mot hinh thuc to chuc chinh quyen chuyen chinh vo san, hien phap xa hoi chu nghTa phai dat trong muc tieu chung cua giai cap

vo san la tien len chu nghTa xa hoi Do do, hien phap la mot hinh thuc dinh huang cho nha nuac va xa hoi tien len chu nghTa xa hoi Hien phap phai phuc vu cho viec xay dung chu nghTa xa hoi Dieu nay rat khac biet vai cac

hien phap a cac nuac tu san theo chu nghTa hap hien tu do “Nhung dinh che

chinh tri cua cac quoc gia tu do deu trung lap (neutres), do chi la nhung ca

46 C.Mac, P.Ang-ghen Tuyln tap, tap I NXB Sir that, 1980, tr.465.

47

Le Dinh Chan Luat Hien ph£p va cac djnh che chinh tri Tu sach dai hoc, 1966, tr.600.