Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái.

1.Lý do chọn đề tài1.1.Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, mảng văn học viết về đề tải Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống đóng góp một phần quan trọng. Quan sát quá trình sáng tác của một số cây bút trưởng thành trong lực lượng công an thì không thể không nhắc đến Nguyễn Hồng Thái với những đóng góp đáng kể của ông cho nền văn học nước nhà.Bằng tài năng và sự nỗ lực không ngừng nghỉ, ông đã cho ra đời những đứa con tinh thần rất đa dạng về thể loại: Tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch bản phim, ký sự, thơ... Song trong số đó, truyện ngắn là thể loại được coi là thế mạnh của nhà văn, đã giúp ông khẳng định được vị trí của mình trên văn đàn. Qua những trang viết của Nguyễn Hồng Thái hiện thực cuộc sống hiện lên và được khám khá dưới nhiều góc nhìn khác nhau. Những trang viết ấy hấp dẫn bạn đọc không chỉ bởi cái tài của một người cầm bút mà còn bởi trái tim ấm nóng, giàu tình thương và luôn trắc ẩn với cuộc đời.1.2.Nguyễn Hồng Thái là một nhà văn có những đóng góp đáng ghi nhận trong nền văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt ở mảng đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống, nhưng qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống về Nguyễn Hồng Thái và sáng tác của anh. Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái. Hy vọng với kết quả nghiên cứu sẽ giúp cho bạn đọc có thêm một cái nhìn và sự hiểu biết sâu hơn về các tác giả và những sáng tác văn học trong lực lượng công an.

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1 2

MỞ ĐÀU 2

MỞ ĐÀU

1. Lý do chọn đề tài

1.1. Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, mảng văn học viết về đề

tải Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống đóng góp một phần quan

trọng Quan sát quá trình sáng tác của một số cây bút trưởng thành tronglực lượng công an thì không thể không nhắc đến Nguyễn Hồng Thái vớinhững đóng góp đáng kể của ông cho nền văn học nước nhà

Bằng tài năng và sự nỗ lực không ngừng nghỉ, ông đã cho ra đờinhững đứa con tinh thần rất đa dạng về thể loại: Tiểu thuyết, truyện ngắn,kịch bản phim, ký sự, thơ Song trong số đó, truyện ngắn là thể loại đượccoi là thế mạnh của nhà văn, đã giúp ông khẳng định được vị trí của mìnhtrên văn đàn

Qua những trang viết của Nguyễn Hồng Thái hiện thực cuộc sốnghiện lên và được khám khá dưới nhiều góc nhìn khác nhau Những trangviết ấy hấp dẫn bạn đọc không chỉ bởi cái tài của một người cầm bút màcòn bởi trái tim ấm nóng, giàu tình thương và luôn trắc ẩn với cuộc đời

1.2. Nguyễn Hồng Thái là một nhà văn có những đóng góp đáng ghi

nhận trong nền văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt ở mảng đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống, nhưng qua khảo sát, chúng tôi nhận

thấy cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiêncứu một cách có hệ thống về Nguyễn Hồng Thái và sáng tác của anh

Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái.

Hy vọng với kết quả nghiên cứu sẽ giúp cho bạn đọc có thêm một

cái nhìn và sự hiểu biết sâu hơn về các tác giả và những sáng tác văn họctrong lực lượng công an

2. Lịch sử vấn đề

Là cây bút bước vào đời văn với quan niệm “Bất hồ tinh bất quý hồđa” (coi trọng chất lượng hơn số lượng) Không quá đa dạng về thể loại,không đạt ấn tượng về số lượng nhưng đủ để lại dấu ấn về nội dung tácphẩm Trong hành trình sáng tác của mình, Nguyễn Hồng Thái có nhữngđóng góp đáng ghi nhận đối với nền văn học hiện đại Việt Nam Đã có rấtnhiều kiến bàn luận về những sáng tác của Nguyễn Hồng Thái của các nhàvăn, các nhà nghiên cứu, phê bình của bạn đọc Ở đây xin tập điểm lại các

ý kiến bàn luận về truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái

Tiêu biểu là bài viết của nhà văn Xuân Thiều khi viết về NguyễnHồng Thái và tập truyện đầu tay của anh với nhan đề: “Một cuốn sách đầutay đáng đọc” Bài viết đã giới thiệu khá chi tiết, đầy đủ về chức danh, nơicông tác và hoạt động của nhà văn Nguyễn Hồng Thái Đặc biệt, tập truyện

ngắn Đổi mặt được trao giải Nhất - giải thưởng Cây bút vàng của Bộ Công

an Cả tập truyện có sức lôi cuốn độc giả mạnh mẽ bởi tính hấp dẫn “truyệnNguyễn Hồng Thái viết rất có hồn, câu văn chọn lọc, tạo được hình ảnh vàcảm xúc cao” [28] Trong bài viết nhìn từ góc độ tiếp cận tính đặc thù củaloại truyện vụ án, truyện hình sự, Xuân Thiều đã phát hiện, khẳng định tàinăng và những đặc sắc trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái Trong 14truyện chúng ta sẽ không thấy những pha ly kỳ, những vụ án phức tạp gợitrí tò mò, những cuộc săn đuổi thủ phạm gay cấn mà nhà văn Nguyễn HồngThái tỏ ra cao tay hơn, anh nói về tình đời tình người Đồng thời, XuânThiều cũng khẳng định thành công trong nội dung cốt truyện của NguyễnHồng Thái luôn có sự đan cài tinh tế giữa nhân vật với các địa danh cụ thể,thân quen có thật Chính vì vậy mà bối cảnh truyện sổng động, khiến người

đọc băn khoăn giữa hư và thực để rồi mỗi khi đọc xong lại trầm ngâm suynghĩ về một con người, mẫu người nào đó bước ra từ trang sách của anh.

Bài viết Ấn tượng Nguyễn Hồng Thái của Bùi Việt Thắng cho bạn

đọc nhận thấy một ưu điểm trong nghiệp viết của Nguyễn Hồng Thái làluôn lôi cuốn và chinh phục độc giả bằng câu chuyện tình cảm Có thể nóicái tình là sợi chỉ đỏ xuyên suốt cả 11 truyện ngắn trong tập Ngôi nhà trêntriền sông Truyện ngăn của anh luôn “chắt chiu cái đẹp, dù có thể nó nhỏnhoi, dù nó có thê chăng quan trọng với người đời trong cuộc sống mưusinh hiện nay Vì thê truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái có sức mạnhthanh lọc tâm hồn con người” [27] Ấn tượng khi đọc Nguyễn Hồng Thái làanh rất quan tâm đến việc sáng tạo các tình huống truyện, đó là “tình huống

khó xử” như trong truyện Người không gõ cửa, qua cuộc gặp gỡ bất ngờ

của ông Tịnh (Trưởng thôn vùng đất du lịch nổi tiếng) với Thùy Trang(một Tổng Giám đốc) Những tình huống “đối mặt” như thế từng được tácgiả vận dụng sáng tạo khi viết truyện ngắn mà độc giả từng nhận biết từ

thời anh viết Đổi mặt Đặc biệt, nhân vật truyện ngắn của anh thường gắn

với một miền quê cụ thể nào đó rất đỗi thân thiết, vì thế nên truyện rất gần

gũi với thiên nhiên và thấm đẫm hương quê Bởi vậy, Ngôi nhà trên triền sông luôn "vẹn nguyên một ấn tượng tin tưởng vào những mầm thiện tốt

tươi mà Nguyễn Hồng Thái đã gieo mầm trong từng câu chữ, trên từngtrang sách" [27]

Bên cạnh đó còn có một số bài viết được đăng tải trên báo mạng điện

tử của nhà xuất bản Công an nhân dân như bài Nhà văn Nguyễn Hồng Thái

của Nguyễn Trọng Tạo Bài Thượng tá, Nhà báo Nguyễn Hồng Thái: “Thư

ký tòa soạn như một chiếc nắp cống” của Hà Vân

Các bài viết này đã giúp người đọc hình dung ra hình ảnh người chiến

sĩ công an - nhà văn Nguyễn Hồng Thái rất gần gũi, chân phương, rất yêunghề cũng như rất tâm huyết với nghiệp văn chương

Điểm qua các bài viết, các kiến, phê bình về văn chương NguyễnHồng Thái chúng tôi nhận thấy hầu như chưa có tác giả nào đặt vấn đềnghiên cứu một cách có hệ thống thế giới nhân vật trong truyện ngắn củaNguyễn Hồng Thái Bởi vậy, đây là một hướng nghiên cứu còn để ngỏchưa được tìm hiểu thích đáng Thực tế đó gợi cho chúng tôi đi sâu vào đềtài này Người viết hy vọng đóng góp một phần nhỏ trong quá trình tìmhiểu, khám phá như một cách tiêp cận để tìm hiểu về một cây bút tài năngnhưng khiêm tốn này.

3. Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái, luận vănnhằm tìm hiểu, khám phá thế giới nhân vật phong phú trong các truyệnngắn của ông Từ đó khẳng định vị trí của nhà văn trong mảng văn học viết

về đề tài An ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sổng nói riêng, chỗ đứng của

nhà văn trong văn đàn văn học Việt Nam nói chung

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày những vấn đề lý thuyết về nhân vật.

- Xác định và chỉ ra đặc điểm các loại nhân vật.

- Chỉ ra nét độc đáo, đặc sắc về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong

truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái

5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1. Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái

5.2. Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát, thống kê phân tích toàn bộ truyện ngắn

của Nguyễn Hồng Thái được in trong hai tập Đổi mặt (Nxb Công an nhân dân, 2000) và Ngôi nhà bên triền sông (Nxb Công an nhân dân, 2010).

Để thấy được những nét đặc sắc về nghệ thuật xây dựng nhân vậtkhắc họa chân dung nhân vật, tính cách nhân vật trong truyện ngắn của

Nguyễn Hồng Thái chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát một số tác phẩm tiêu

biểu của những tác giả đi trước, cùng thời viết về đề tài Vĩ an ninh Tổ quốc

và bình yên cuộc sổng như nhà văn: Lê Tri Kỷ, Hữu Ước, Nguyễn Quang

Thiều để làm nổi bật thế giới nhân vật trong truyện ngắn của ông

6. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng phối hợp và linh hoạt các phương pháp nghiên cứukhoa học sau:

+ Phương pháp thống kể - phân loại: Khảo sát thống kê toàn bộ hệthông nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái từ đó tiến hànhphân loại nhân vật theo những tiêu chí riêng

+ Phương pháp phân tích - tổng hợp: Tiến hành phân tích cụ thể cáckhía cạnh thuộc về vấn đề nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Hồng Thái

Từ đó tổng hợp lại rút ra những kết luận cần thiết theo yêu càu của luậnvăn

+ Phương pháp so sánh - đối chiếu: Tiến hành so sánh, đối chiếu giữacác nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái với nhân vật trongmột số truyện ngắn cùng viết về đề tài an ninh và cuộc sống của một số tácgiả cùng thời để thấy được những sáng tạo của nhà văn

+ Phương pháp loại hình: Vận dụng những kiến thức lý luận về thểloại truyện ngắn làm tiền đề cho việc đi vào nghiên cứu các vấn đề cụ thể

về thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái

7. Dự kiến đóng góp của luận văn

- Tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Hồng Thái, luận văn mong muốn tìm

ra những đặc sắc về thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vậttrong truyện ngắn của ông để bước đầu có một cái nhìn tương đối hệ thống,toàn diện về nhà văn và sáng tác của ông

- Đánh giá những đóng góp của nhà văn ở mảng đề tài Vĩ an ninh Tỏ

quốc và bình yên cuộc sống, qua đó khẳng định tài năng và vị trí của

Nguyễn Hồng Thái trong nền văn học Việt Nam hiện đại.

8. Dự kiến bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chính của luận văndược dự kiến triển khai thành 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề lý luận chung về nhân vật văn học và

hành trình sáng tác truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người và các kiểu nhân

vật trong truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của

Nguyễn Hồng Thái

NỘI DUNG

Chương 1

MỘT SÓ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC

VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN HỒNG THÁI

1.1 Quan niệm chung về nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Điều cốt yếu đối với truyện ngắn là nhân vật Nhân vật là “con ngườihoặc sự vật được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện vănhọc” [1,tr281] Nhân vật truyện ngắn có thể là con người có tên, có thể lànhững người không có tên hay có thể là một đại từ nhân xưng nào đó (nhưtôi, ta, ) Trong nhiều trường hợp, khái niệm nhân vật được sử dụng mộtcách ẩn dụ nhằm chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳnghạn, chiếc quan tài là nhân vật trong tác phẩm “Chiếc quan tài” của NguyễnCông Hoan

Có ý kiến cho rằng nhân vật trong tác phẩm là hình ảnh của tác giả,nhưng cũng có ý kiến ngược lại Theo chúng tôi, quan niệm này cần đượchiểu một cách linh động hơn Nhân vật là con đẻ của nhà văn nên tất nhiênphải là hình bóng, là hiện thân tư tưởng của nhà văn Trong xây dựng nhânvật, nhà văn muốn nhân vật thành nơi chở tư tưởng của mình, gửi gắmnhững ý tưởng của mình về đời người và người đời Nhưng dù nhân vật có

là cái loa phát ngôn cho tư tưởng của nhà văn, thì nhân vật cũng không baogiờ là hình hài của tác giả, là đồng nhất với tác giả Bởi lẽ, khi nhà văn tạo

ra nhân vật, nghĩa là đã cho nhân vật một đời sống riêng, một định mệnhriêng, từ đó nhân vật sẽ định liệu số phận của mình Võ Phiến cho rằng

“Tác giả tạo ra một nhân vật có cá tính hẳn hoi, mở đầu quyển truyện chonhân vật khởi sự cuộc đời, rồi kết cục cuộc đời sẽ ra sao là tùy nhân vật tựđịnh liệu lấy Nhân vật cứ làm chủ lấy định mệnh của mình và tự do hànhđộng theo bản tính” [11,tr15]

Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật có tính ước lệ, cónhững dấu hiệu để nhận biết: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghềnghiệp, những đặc điểm riêng Những dấu hiệu đó thường được giới thiệungay từ đầu và thông thường, sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mậtthiết với những giới thiệu ban đầu đó Nhân vật có thể được miêu tả kỹ hay

sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thườngxuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởngnhiều lắm đối với tác phẩm

Do nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộcsống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quátrình mô tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà

họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộcsống Chính vì vậy, không nên đồng nhất nhân vật văn học với con ngườitrong cuộc đời Khi phân tích, nghiên cứu nhân vật, việc đối chiếu, so sánh

có thể cần thiết để hiểu rõ thêm về nhân vật, nhất là những nhân vật cónguyên mẫu ngoài cuộc đời (anh hùng Núp trong Ðất nước đứng lên; Chị

Sứ trong Hòn Ðất ) nhưng cũng cần nhớ: nhân vật văn học là một sángtạo nghệ thuật độc đáo gắn liền với ý đồ tư tưởng của nhà văn trong việcnêu lên những vấn đề của hiện thực cuộc sống Betông Brecht cho rằng:

"Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những bảndập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc họa phùhợp với ý đồ tư tưởng của tác giả" [11,tr15]

Nhân vật văn học luôn gắn liền với cốt truyện vì nó được miêu tả quacác biến cố, mâu thuẫn, xung đột Đó là những mâu thuẫn nội tâm của nhân

vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này và nhân vật kia,… Nhờ được miêu tả quaxung đột, mâu thuẫn nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhânvật văn học là một chỉnh thể vận động có tính cách được bộc lộ dần trongkhông gian, thời gian và mang tính quá trình.

Nhân vật không chỉ là một hằng số minh họa cho tư tưởng của tác giảtheo luận đề có sẵn mà còn là “một biến số tương hợp với tầm đón đợi củangười đọc” [11,tr16] Do đó sẽ không bao giờ có nhân vật nào là mẫu sốchung cho mọi thời mà nó luôn chuyển hóa theo sự tiếp nhận của ngườiđọc ở mỗi thời Nhân vật phải là một biến số, nghĩa là tự nó phải luôn có sựchuyển hóa để thích nghi với những biến sinh của đời sống thì mới tạođược sức sống trong lòng người

Nhân vật trong truyện ngắn không giống với các nhân vật thuộc cácthể loại văn học khác Ngoài việc được thể hiện bằng chất liệu riêng làngôn từ thì loại nhân vật này còn được xây dựng với đặc thù riêng Nókhông thiên về cảm xúc như trong thơ trữ tình, không chủ yếu là hànhđộng, ngôn ngữ như trong kịch Nhân vật truyện ngắn là tổng hòa của cácyếu tố trên Tuy vậy, tác giả được quyền nhấn mạnh một vài yếu tố hơnnhững cái khác Tuy vậy, dù thế nào, nhân vật truyện ngắn cũng phải thấmđẫm chất vị chân thực và nóng bỏng của đời thực Nhà văn chỉ có thể xâydựng nhân vật bằng chính vốn sống và sự hiểu biết về nhân vật, để nhân vậtluôn có mối liên hệ với cuộc đời Nó là hình bóng của con người, có tácđộng đến lối sống của con người Trong phương thức xây dựng nhân vật,

dù theo quan niệm nào, phương thức nào thì nhân vật cũng bắt nguồn từcuộc đời thực và phải độc lập với tác giả Nhân vật phải có đời sống riêng,

số phận riêng phù hợp với sự phát triển tính cách của nhân vật và logíc củađời sống Có như thế nhân vật mới có sức sống lâu dài trong lòng ngườingười đọc Nếu đem nhân vật kiểm chứng ở ngoài đời sẽ thấy lối sống củanhân vật đã thấm vào người đời, lối sống ấy càng bền bao nhiêu, truyện

càng sống lâu bấy nhiêu, và nhân vật hiện hình ở rất nhiều người ngoài đời.Nhà văn sống với cuộc đời và mỗi nhịp sống như thế là một căn bản sángtạo Khi sáng tác, mỗi nhà văn thường chọn cho mình một thế giới nhân vậtphù hợp với sở thích, cá tính của mình để miêu tả, thể hiện Cuộc sống vẫnluôn là nguồn cảm hứng không bao giờ cạn Nhà văn luôn tìm thấy ở cuộcđời những chất liệu để xây dựng tác phẩm, xây dựng nhân vật Cho nênnhân vật vừa là sản phẩm lại vừa là chủ thể tác động đến cuộc sống Trongcuộc đời không hiếm những con người lấy nhân vật làm khuôn mẫu, làm lẽsống Những nhân vật lý tưởng nhiều khi có sức ám ảnh rất lớn đối với conngười ngoài cuộc đời Nhưng không vì thế mà đồng nhất nhân vật với conngười ngoài cuộc đời Bởi đó là nhân vật của hư cấu và tưởng tượng, lànhân vật có tính chất điển hình được xây dựng theo quan niệm nghệ thuậtcủa nhà văn

Đồng thời, vì truyện ngắn ít nhân vật, nhà văn không thể miêu tả quátrình phát triển tính cách của nhân vật từ trưởng thành, biến đổi, đấu tranhhay dằn vặt như trong tiểu thuyết nên chỉ đi sâu vào một vài khía cạnh, mộtthời điểm trong cuộc đời nhân vật Vì vậy, nhân vật trong truyện ngắn đòihỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại mộtcon người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó và thường ghinhớ nhân vật với một vài điểm nổi bật nhất mà thôi

1.1.2 Chức năng của nhân vật văn học

Dù dưới góc nhìn nào thì các nhà nghiên cứu đều có chung điểmnhìn về nhân vật văn học, đó là sự khẳng định vị trí, vai trò của nhân vậtvăn học trong mỗi một tác phấm nghệ thuật Các nhà phê bình, nghiên cứuvăn học đều tập trung làm sáng tỏ tầm quan trọng của nhân vật văn học đốivới một tác phẩm văn chương “Nhân vật là nơi thử thách nhà văn nhiềunhất Nhà văn phải bồi da đắp thịt thổi sức sống cho nó, bắt nó phục vụ tưtưởng của mình” [14,tr105]

Những nhà phê bình, nghiên cứu cho rằng nhân vật văn học là thành

tố quan trọng trong tác phẩm văn học, là phương tiện để nhà văn giãi bày,phản ánh, soi chiếu hiện thực đời sống vào trong từng trang viết thông quaviệc tạo dựng nên những nhân vật văn học Nhân vật văn học chính là sảnphấm tinh thần của mỗi nhà nghệ sĩ Nhà văn khi xây dựng nhân vật vănhọc đã gửi gắm những suy nghĩ, cảm xúc, tình cảm của mình về con người,

về đời sống, về xã hội Cho nên, nhân vật văn học chính là nơi để tác giảgiãi bày tâm tư của mình Nhân vật văn học có vị trí thiết yếu đảm bảo choviệc miêu tả thế giới của văn học mang tính hình tượng và có chiều sâu

“Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của đời sống conngười, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kỳ vọng về con người”[17,tr25] Nó dẫn độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống, đồngthời còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mĩ của nhà văn vềcon người Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gán liền nó vớinhững vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm Vì vậy, tìmhiểu nhân vật trong tác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cáchcủa nó, cần nhận ra những vấn đề của hiện thực và quan niệm của nhà văn

mà nhân vật muốn thể hiện Chẳng hạn, khi nhắc đến một nhân vật, nhất làcác nhân vật chính, người ta thường nghĩ đến các vấn đề gắn liền với nhânvật đó “Gắn liền với Kiều là thân phận của người phụ nữ có tài sắc trong

xã hội cũ Gắn liền với Kim Trọng là vấn đề tình yêu và ước mơ vươn tớihạnh phúc Gắn liền với Từ Hải là vấn đề đấu tranh để thực hiện khát vọng

tự do, công lí Trong “Chí Phèo” của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo thểhiện quá trình lưu manh hóa của một bộ phận nông dân trong xã hội thựcdân nửa phong kiên Ðằng sau nhiều nhân vật trong truyện cổ tích là vấn đềđấu tranh giữa thiện và ác, tốt và xấu, giàu và nghèo, những ước mơ tốt đẹpcủa con người Như vậy, có thể hiểu nhân vật văn học có chức năng thểhiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về thế giới con người, tạo nên mối

liên kết giữa các sự kiện trong tác phấm Cho nên, nhân vật văn học chính

là một hhình thức khái quát đời sống” [11,tr19] Thông qua mỗi nhân vật,độc giả sẽ thấy được nội dung của đời sống và nội dung tư tưởng thể hiệntrong tác phẩm

Nhân vật văn học thể hiện quan niệm của nhà văn về con người, cũng

là phương tiện để nhà văn khái quát tính cách số phận con người nên giữanhân vật và con người có mối quan hệ thống nhất với nhau Tuy nhiên,nhân vật văn học bao giờ cũng mang tính ước lệ, không thể đồng nhất nhânvật văn học với con người có thật ngoài đời Hơn nữa: “Nhân vật của tácphẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những bản dập của những conngười sống mà là những hình tượng được khắc họa với ý đồ nghệ thuật củanhà văn” [11,tr16] Như vậy, nhân vật văn học là đối tượng mà thông qua

đó nhà văn chuyển tải được toàn bộ tư tưởng nghệ thuật của mình nhân vậtvăn học chỉ là phương tiện để nhà văn bày tỏ cảm xúc của mình và là cầunối để tác giả đến với độc giả chứ nhân vật văn học không phải là bản chất,

là chính con người nhà văn; “Nó là một hiện tượng, một đơn vị nghệ thuậtđược sáng tạo theo những ước lệ văn học Ngay cả khi nhà văn xây dựngnhân vật dựa khá sát vào nguyên mẫu, thậm chí giữ lại cả danh tính củanguyên mẫu thì ta cũng không thể đồng nhất hai hiện tượng đó với nhau”[11,tr19]

Khi nhận định, đánh giá về vị trí của nhân vật trong tác phấm, cácnhà phê bình, nghiên cứu, các nhà văn còn làm sáng tỏ vai trò của nhân vậttrong tác phẩm truyện ngắn “Cũng như tiểu thuyết, truyện ngắn sống bằngnhân vật Ở một góc độ nào đó mà xét thì nhân vật sáng tạo nên cốt truyện,cốt truyện chính là sự phát triển của tính cách ”.[9,tr232] Nhân vật truyệnngắn có chức năng khái quát tính cách của con người, miêu tả và khái quát,các loại tính cách xã hội Nó có chức năng khái quát những tính cách, hiệnthực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời Trong quá

trình mô tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà

họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộcsống Nhân vật thành công là nhân vật có nét riêng, có sự hư cấu, giúp bộc

lộ quan điểm của nhà văn nhưng lại phù hợp với thời đại, không xa lạ vớingười đọc

1.1.3 Các tiêu chí phân loại nhân vật văn học

Từ những gốc độ khác nhau người ta có thể chia nhân vật văn họcthành nhiều kiểu loại khác nhau:

- Xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật, có thể chiathành các loại nhân vật chính diện (nhân vật tích cực), nhân vật phản diện(nhân vật tiêu cực) Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượngchính nghĩa trong xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ Khi nhân vật chính diệnđược xây dựng với những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu chotinh hoa của một giai cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầmmống lí tưởng trong cuộc sống có thể được coi là nhân vật lí tưởng Ởđây, cũng cần phân biệt nhân vật lí tưởng với nhân vật lí tưởng hóa Loạinhân vật sau là loại nhân vật được tô hồng, hoàn toàn theo chủ quan củanhà văn Ở đây, nhà văn đã vi phạm tính chân thực của sự thể hiện.Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái

ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án

Trong quá trình phát triển của văn học, trong mỗi giai đoạn lịch sửkhác nhau, việc xây dựng các loại nhân vật trên cũng khác nhau Nếu nhưtrong thần thoại chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa nhân vật chính diện vànhân vật phản diện thì trong truyện cổ tích, các truyện thơ Nôm, các nhânvật thường được xây dựng thành 2 tuyến rõ rệt có tính chất đối kháng quyếtliệt Ở đây, hễ là nhân vật chính diện thường tập trung những đức tính tốtđẹp còn nhân vật phản diện thì hoàn toàn ngược lại Trong văn học hiệnđại, nhiều khi khó phân biệt đâu là nhân vật chính diện, đâu là nhân vật

phản diện Việc miêu tả này phù hợp với quan niệm cho rằng hiện thực nóichung và con người nói riêng không phải chỉ mang một phẩm chất thẩm mĩ

mà bao hàm nhiều phẩm chất thẩm mĩ khác nhau, cái nhìn của chủ thể đốivới sự vật nhiều chiều, phức hợp chứ không đơn điệu Những nhân vật nhưChí Phèo, Thị Nỡ, Tám Bính, Năm Sài Gòn là những nhân vật có bản chấttốt nhưng đó không phải là phẩm chất duy nhất của nhân vật Bakhtin chorằng: cần phải thống nhất trong bản thân mình vừa các đặc điểm chính diệnlẫn phản diện, vừa cái tầm thường lẫn cái cao cả, vừa cái buồn cười lẫn cáinghiêm túc Chính vì vậy, ở đây, sự phân biệt chính diện, phản diện chỉ có

ý nghĩa tương đối Khi đặt nhân vật vào loại nào để nghiên cứu, cần phảixét khuynh hướng chủ đạo của nó đồng thời phải chú ý đến các khuynhhướng, phẩm chất thẩm mĩ khác nữa Trong giai đoạn trước, những nhânvật như Kiều, Hoạn Thư, Thúc Sinh cũng được Nguyễn Du miêu tả ở nhiềugóc độ, với nhiều phẩm chất khác nhau chứ không phải chỉ có một phẩmchất chính diện hoặc phản diện

- Xét từ góc độ kết cấu, có thể chia thành các loại nhân vật: nhân vậtchính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ Nhân vật chính là nhân vật giữ vaitrò quan trọng trong việc tổ chức và triển khai tác phẩm Ơí đây, nhà vănthường tập trung miêu tả, khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình, nội tâm, quá trìnhphát triển tính cách của nhân vật Qua nhân vật chính, nhà văn thường nêulên những vấn đề và những mâu thuẫn cơ bản trong tác phẩm và từ đó giảiquyết vấn đề, bộc lộ cảm hứng tư tưởng và tình điệu thẩm mĩ Nhân vậtchính có thể có nhiều hoặc ít tùy theo dung lượng hiện thực và những vấn

đề đặt ra trong tác phẩm Với những tác phẩm lớn có nhiều nhân vật chínhthì nhân vật chính quan trọng nhất xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi lànhân vật trung tâm Trong không ít trường hợp, nhà văn dùng tên nhân vậttrung tâm để đặt tên cho tác phẩm Ví dụ: Ðông Kísốt của Cervantes, AnnaKarênina của L Tônxtôi, A.Q chính truyện của Lỗ Tấn, Truyện Kiều của

Nguyễn Du Trừ một hoặc một số nhân vật chính, những nhân vật còn lạiđều là những nhân vật phụ ở các cấp độ khác nhau Ðó là những nhân vậtgiữ vị trí thứ yếu so với nhân vật chính trong quá trình diễn biến của cốttruyện, của việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Nhân vật phụ phảigóp phần hỗ trợ, bổ sung cho nhân vật chính nhưng không được làm mờnhạt nhân vật chính Có nhiều nhân vật phụ vẫn được các nhà văn miêu tảđậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác tạonên một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh.

- Xét từ góc độ thể loại, có thể phân thành các nhân vật: nhân vật trữtình, nhân vật tự sự và nhân vật kịch Nhân vật trữ nói lên những cảm xúc,

ý nghĩ, tình cảm, tâm trạng, suy tư về lẽ sống và con người được thể hiệntrong tác phẩm Khi đọc một bài thơ, trước mắt chúng ta không chỉ xuấthiện những cảnh thiên nhiên, sinh hoạt, những con người mà còn một hìnhtượng của một ai đó đang ngắm nhìn, rung động, suy tư về chúng, về cuộcsống nói chung Hình tượng ấy chính là nhân vật trữ tình Ðó là tâm hồn,nỗi niềm, tấm lòng mà người đọc cảm nhận được qua tác phẩm thơ ca.Phần lớn nhân vật trữ tình xuất hiện với tư cách là những tình cảm, tâmtrạng, suy tư của chính bản thân nhà thơ Tuy nhiên, có nhiều trường hợpnhân vật trữ tình không phải là hiện thân của tác giả Do tính chất tiêu biểu,khái quát của nhân vật trữ tình nên nhà thơ có thể tưởng tượng, hóa thânvào đối tượng để xây dựng nhân vật trữ tình theo qui luật điển hình hóatrong sáng tạo nghệ thuật Có thể coi đây là những nhân vật trữ tình nhậpvai nhân vật tự sự cũng được khắc họa đầy đặn, nhiều mặt nhất; có thểđược triển khai sâu rộng trong nhiều mối quan hệ đa dạng và phong phú.Nhân vật thường có số phận, con đường đi và quá trình phát triển qua nhiềugiai đoạn khác nhau so với các loại nhân vật khác, nhân vật trong tác phẩm

tự sự được khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình đến nội tâm, cả quá khứ, hiện tại vàtrong xu thế phát triển Tóm lại, nhân vật tự sự được miêu tả nhiều mặt,

toàn diện và sinh động, nhiều màu sắc thẩm mĩ Do tính chất phản ánh rộnglớn và bao quát, hệ thống chi tiết trong tác phẩm tự sự cũng phong phú và

đa dạng, mang chất "văn xuôi" Ở đây, có thể bắt gặp những chi tiết vềchân dung, ngoại hình, tâm sinh lí, phong tục, tập quán, đồ vật, dời sốnglao động sản xuất, tôn giáo, chính trị bao gồm những chi tiết có thực,tưởng tượng, hoang đường hơn tất cả mọi loại tác phẩm khác Nhân vậtkịch là nhân vật thể hiện tính cách bằng lời nói và hành động Nó đượchình thành là do lời lẽ của họ và tuyệt đối chỉ do những lời lẽ ấy mà thôinghĩa là tác giả xây dựng nhân vật bằng ngôn ngữ hội thoại chứ không phảibằng ngôn ngữ miêu tả Do đó, tính cách nhân vật trong kịch tập trung, nổibật và xác định nhằm gây ấn tượng mãnh liệt và sâu sắc cho khán giả Hiểnnhiên sự nổi bật, tập trung đó không có nghĩa là đơn giản, một chiều Xoayquanh một nét tính cách khác, vừa liên đới, vừa biến thái làm cho gươngmăt của nhân vật sinh động và đa dạng Nhân vật của kịch thường chứađựng những cuộc đấu tranh nội tâm Do đặc trưng của kịch là xung đột nênkhi đứng trước những xung đột đó, con người bắt buộc phải hành động và

vì vậy, con người không thể không đắn đo, suy nghĩ, cân nhắc, băn khoăn,dằn vặt Dĩ nhiên đặc trưng này cũng được thể hiện trong các loại văn họckhác nhưng rõ ràng được thể hiện tập trung và phổ biến nhất trong kịch.Chính từ đặc điểm này, nhiều tác giả kịch đã dùng biện pháp lưỡng hóanhân vật nhằm biểu hiện cuộc đấu tranh nội tâm của chính nhân vật đó

- Xét từ góc độ chất lượng miêu tả, có thể phân thành các loại: nhânvật, tính cách, điển hình Nhân vật là những con người nói chung đượcmiêu tả trong tác phẩm Ơí đây, nhà văn có thể chỉ mới nêu lên một vài chitiết về ngôn ngữ, cử chỉ, hành động cũng có thể miêu tả kĩ và đậm nét.Tính cách là nhân vật được khắc họa với một chiều sâu bên trong Nó nhưmột điểm qui tụ mà từ đó có thể giải thích được mọi biểu hiện muôn màu,muôn vẻ sinh động bên ngoài của nhân vật Ðiển hình là tính cách đã đạt

đến độ thực sự sâu sắc, là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, cáikhái quát và cái cá thể Nói một cách nghiêm ngặt, thuật ngữ này chỉ được

áp dụng từ chủ nghĩa hiện thực phê phán trở về sau

Ngoài những loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số kháiniệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau chẳng hạn, kháiniệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhânvật-con vật người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật-phi nhân vật trong cáctrào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây

1.1.4 Vài nét về đặc điểm nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam thời kỳđổi mới

Tiến trình lịch sử văn học viết Việt Nam cho thấy; văn học trung đại

ưa xây dựng con người vô ngã Văn học 1930 – 1945 thích con người bảnngã Văn học 1945-1975 do chiến tranh nên văn học quan tâm đến conngười quần chúng, sử thi và anh hùng ca Văn học đương đại quay trở lạicon người bản ngã, con người đời tư, con người với vô số bi kịch, nó tiếpnối văn học 1930-1945 Sau 1975, đất nước chuyển đổi trên nhiều phươngdiện trong đó có đời sống văn hoá, tư tưởng Chiến tranh kết thúc, văn họccựa mình thay đổi, nhất sau Nghị quyết của Đại hội VI của Đảng và tiếptheo nghị quyết 05 của Bộ chính trị, cuộc gặp của Tổng bí thư Nguyễn VănLinh với đại diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm 1987, tất cả những điều đó

đã thổi một luồng gió mới ào ạt vào đời sống văn học nước nhà

Bên cạnh tiểu thuyết, thơ, kí, kịch…truyện ngắn trở thành một thể

loại rực rỡ của văn học Việt Nam sau 1975 Nó được xem là một “cú hích”

mạnh mẽ và khả quan, tạo nên một phản ứng dây chuyền, có tác dụng

“kích nổ” sự phát triển truyện ngắn với rất nhiều gương mặt tiêu biểu như:

Vũ Thị Thường, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài,

Hồ Anh Thái, Y Ban, Võ Thị Hảo, Trần Thuỳ Mai, Dạ Ngân, Tạ Duy Anh,Nguyễn Thị Ấm, Lê Minh Khuê, Thái Bá Tân, Phạm Thị Thu Huệ, Phan

Thị Vàng Anh, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Thế Hùng, Phùng Văn Khai, ĐỗBích Thủy, Đỗ Hoàng Diệu, Bích Ngân, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn ThịDiệp Mai, Trầm Nguyên Ý Anh, Nguyễn Vĩnh Nguyên, Nguyễn NgọcTư…Ngòi bút của các nhà văn thay đổi trên nhiều phương diện, trong đóđặc biệt chú ý nhất là thay đổi về con người và cách xây dựng nhân vật.Đây là một bước chuyển quan trọng cho truyện ngắn

Ứng với mỗi giai đoạn văn học có một cách cách xây dựng nhân vậtkhác nhau Văn học chống Pháp và chống Mỹ gắn với cảm hứng ngợi ca,con người xã thân vì quê hương đất nước, ý nghĩa cuộc đời gắn bó với cộng

đồng, con người sống với cái “Ta” to lớn, không hoặc ít đối diện với cái

“Tôi” nhỏ bé của chính mình, không gian cộng đồng chiếm ưu việt hơn hết

cả Sau 1975, con người bắt đầu có ý thức nhìn ngắm lại chính mình Văn

học không còn hô hào, nói về cái lớn lao mà đào sâu vào cái “Tôi”, cái lẫn

khuất bên trong được khui mở Bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau, cácnhà văn đã hướng vào thế giới nội cảm, khám phá chiều sâu tâm linh, thấyđược ở mỗi cá nhân những cung bậc tình cảm Chính vì vậy, truyện ngắn

đã nhanh nhạy trong cách tiếp cận và phản ánh cuộc sống con người dướicái nhìn đa chiều kích Milan Kundra nói rằng; “con người là hiền minhcủa lưỡng lự…con người qủa là đa dạng, phong phú” [2,tr311] Vì thế, nhàvăn thể hiện con người ở nhiều chiều kích khác nhau Nhà văn chuyểnhướng cách nhìn nhận, cách cảm và cách đánh giá con người đựơc coi tựlàm mới mình về mặt nhận thức, tư duy bản thể con người Con người luônphải tự đấu tranh, tự dò dẫm trong muôn ngàn ngã rẽ của xã hội hiện đại,hậu hiện đại Nhà văn là người đau đời nhất, vì thiên chức của nhà văn làmcho con người trở nên người hơn, bởi trong mỗi con người bao giờ cũngtồn tại hai mặt: đẹp – xấu, thiện – ác, cao cả - thấp hèn, yêu – ghét, vui –buồn, trong sáng – tối tăm, hạnh phúc – khổ đau, tự nhiên – xã hội Ở đó,con người đứng trên ranh giới nhỏ nhoi nếu không khéo sẽ bị ngã về phía

con người tự nhiên, ngược lại con người sẽ hướng về phía con người xã

hội “Đò ơi” của Nguyễn Quang Lập, “Biển cứu rỗi” của Võ Thị Hảo,

“Cánh đồng bất tận”của Nguyễn Ngọc Tư…

Nguyễn Minh Châu, nhà văn quân đội, người từ trong cuộc chiến đi

ra, một trong những tác giả tiên phong thay đổi cách xây dựng nhân vật.

Ông không còn xây dựng nhân vật một chiều mà nhìn nhân vật trong nhiềumối quan hệ bộn bề phức tạp Nhân vật của ông rất đa dạng, với việc dùngnhân vật miêu tả con người tự thú, con người thức tỉnh, con người sám hối

và cả con người bản năng tính dục Con người luôn khát khao vươn tới cái

chân - thiện - mỹ, tiêu biểu: Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Phiên chợ Giát, Dấu chân người lính, Khách ở quê ra…

Nhắc tới văn học đương đại không quên nhắc đến tên tuổi Nguyễn

Huy Thiệp, một cây bút độc đáo, một hiện tượng văn học đã làm “vang bóng một thời”, đến nay ông vẫn được bình chọn là người viết truyện ngắn

xuất sắc nhất Với giọng văn sắc lạnh, gai góc, xương xẩu đến tàn nhẫn đãđào bới xới tung lên những mảng tối, những góc khuất của mỗi thời, củacuộc đời và của xã hội Nguyễn Huy Thiệp trăn trở nhiều về đời tư và thế

sự, tình yêu và thù hận, sự sống và cái chết, nhưng bao giờ cũng để ngõ kếtthúc Chính vì vậy nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp luônluôn sống trong ốc đảo cô đơn, đau khổ đến tột cùng, đến bất tận, đó làcách thể hiện độc đáo con người trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Ngoài việc đổi mới nội dung nhà văn còn làm mới hình thức nghệthuật bằng cách chuyển từ ngôn ngữ một giọng sang ngôn ngữ đối thoại,nhiều giọng, có sự tác động, hòa trộn giữa ngôn ngữ tác giả, ngôn ngữngười kể, ngôn ngữ nhân vật Đặc biệt do dung lượng nên ngôn ngữ truyệnngắn khác hơn ngôn ngữ tiểu thuyết ở chổ; ngôn ngữ truyện ngắn cô động,hàm súc, dồn nén, kiệm lời làm nên đặc trưng phong cách truyện ngắn hômnay Thêm vào đó, truyện ngắn đương đại tạo ra sức hấp dẫn, tính bất ngờ,

ấn tượng đều do đi lạc kiểu kết thúc có hậu, tạo ra các kiểu kết thúc mới:

loại truyện có bắt đầu mà không có kết thúc: “Mê lộ” của Phạm Thị Hoài Loại truyện kết thúc có nhiều đoạn kết: “Vàng lửa” của Nguyễn Huy Thiệp, “Nhân sứ” của Hòa Vang, “Dịch quỷ sứ” của Tạ Duy Anh, Nguyệt cầm của Nguyễn Thị Ấm Loại truyện kết thúc để ngõ: “Mùa hoa cải bên sông” của Nguyễn Quang Thiều, “Hiu hiu gió bấc”, “Biển người mênh mông”,…của Nguyễn Ngọc Tư, “Vàng Lửa”, “Con gái thủy thần”,… của Nguyễn Huy Thiệp, “Phiên chợ Giát” của Nguyễn Minh Châu Loại truyện kết thúc đối nghịch: “Trương Chi”, “Tướng về hưu” của Nguyễn Huy Thiệp, “Bảo lạc mùa” của Ngô Tự Lập.v.v Nguyễn Huy Thiệp phát biểu:

“Trong truyện cổ người ta kể rằng khi hát xong câu hát cuối cùng…TrươngChi đã nhảy xuống sông tự trẫm;…Tôi – người viết truyện này – căm ghétsâu sắc cái kết thúc truyền thống ấy Qủa thực cái kết ấy là tuyệt diệu vàcảm động, trí tuệ dân gian đã nhọc lòng làm hết sức mình Còn tôi, tôi có

cách kết thúc khác Đây chính là bí mật của riêng tôi” (Trương Chi)

Làm nên sự phong phú đa dạng trong quan niệm về con người và cách

xây dựng nhân vật, văn học sau 1975 phải kể đến đội ngũ sáng tác đôngđảo nữ giới Sự đóng góp của các cây bút nữ vô cùng to lớn, làm hệ thốngnhân vật của truyện ngắn thêm phong phú, nói được tiếng nói riêng củagiới nữ Nhìn lại văn học viết Việt Nam, thời trung đại, các nhà văn dù có

cố gắng xây dựng hình ảnh nhân vật mang nét riêng song vẫn ít khi thoáthỏi cái nhìn của chế độ phong kiến hà khắc, với bốn chữ: “công, dung,ngôn, hạnh”, “trọng nam khinh nữ” Cách mạng tháng Tám thành công,lịch sử dân tộc lật sang trang mới Giai đoạn 1945 – 1975, trong xu thếchung của thời đại, phụ nữ được giải phóng hoàn toàn và là lực lượngkhông thể thiếu trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ Sau 1975,hoàn cảnh xã hội thay đổi, lực lượng sáng tác nữ cũng có sự chuyển biến

cả về số và chất, điều đó dẫn tới hình ảnh nhân vật trong truyện ngắn của

họ mang tính hiện đại rõ rệt, nhất là nhân vật nữ Ta có thể ví dụ trongtruyện ngắn của các gương mặt tiêu biểu: Phạm Thị Hoài, Y Ban, Võ ThịHảo, Nguyễn Thị Ấm, Dạ Ngân, Trần Thùy Mai, Nguyễn Thị Thu Huệ,Phan Thị Vàng Anh, Đỗ Bích Thủy, Võ Thị Xuân Hà, Trầm Nguyên ÝAnh, Nguyễn Thị Diệp Mai, Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Ngọc Tư… Nhiềutác phẩm của các nhà văn nữ đã có giải thưởng cao trong các cuộc thitruyện ngắn Đạt danh hiệu “thủ khoa” và “á khoa” trong lĩnh vực văn học

như: “Hậu thiên đường” của Nguyễn Thị Thu Huệ, “Bức thư gửi mẹ Âu Cơ” của Y Ban, “Người sót lại rừng cười” của Võ Thị Hảo, “Thị trấn hoa quỳ vàng” của Trần Thùy Mai, “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân, “Bóng đè” của Đỗ Hoàng Diệu, “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư…Hệ

thống nhân vật của các nhà văn trở nên phong phú đa dạng và độc đáo Ở

đó vừa có cái chung của thời đại vừa có cái riêng, cái cá biệt của mỗi tácgiả trong cảm thụ cuộc sống, tạo ra lối đi riêng trên con đường sáng tạonghệ thuật Nhân vật đại đa số thể hiện vấn đề đời thường, thế sự và đạođức với sự khai thác sâu, toàn diện vào số phận cá nhân Nó bắt kịp hơi thởnóng hổi của cuộc sống, khai thác những vấn đề gay gắt, gai góc nhất củacuộc sống, trong số phận mỗi cá nhân con người Trong xây dựng nhân vậtcủa các nhà văn, nhân vật được nhìn nhận mọi thứ từ nhiều góc độ, trongcác mối quan hệ vô cùng phức tạp, cái xấu, cái tốt đan xen trong con ngờimột cách lẫn lộn Nhưng đó mới chính là sự hiện hữu khuôn mặt thực củacuộc sống hiện nay Chính vì vậy mà văn học lúc này thực hơn và đờihơn Hình thức truyện ngắn cũng đa dạng hơn với truyền kì hiện đại, giả

cổ tích, truyện ngắn – kịch, truyện cực ngắn, truyện ngắn triết luận Vềngôn ngữ và phương thức trần thuật cũng có nhiều thủ pháp mới như: tăngcường đối thoại, độc thoại nội tâm, miêu tả theo dòng ý thức, đồng hiện.Tất cả những điều đó đã làm tăng thêm sức hấp dẫn cho nhân vật trongtruyện ngắn

1.2 Hành trình sáng tác của Nguyễn Hồng Thái

1.2.1 Tiểu sử Nguyễn Hồng Thái

Tác giả Nguyễn Hồng Thái có các bút danh là: Nguyễn Thái Hồng,Nguyễn Thái Hưng Ông sinh ngày 12-12-1961 Quê gốc: Làng Cung, XãDiễn Hồng, Diễn Châu, Nghệ An

Ông từng là học sinh hệ chuyên Văn trường chuyên Phan Bội Châu,Nghệ An, đoạt giải học sinh giỏi văn toàn quốc, là sinh viên khoa Ngữ văn,trường Đại học Tổng hợp, Hà Nội, sau đó vào công tác trong lực lượngCAND Trong thời gian công tác ở lực lượng CAND, ông đã từng làmcông tác cơ mật và tham gia viết báo, viết văn rồi chuyển sang làm sỹ quan

An ninh thuộc Cục An ninh Văn hoá tư tưởng, Bộ Công an Trong thờigian này, ông vẫn viết báo và sáng tác truyện

Sau khi đoạt giải cao về báo chí và văn học, ông chuyển hẳn làm báochuyên nghiệp tại báo Công an Nhân dân-chuyên đề An ninh Thế giới Ôngvào hội Nhà văn Việt Nam ngày 12-01-2006 Sáng ngày 24/10/2014, tại HàNội, tổng cục Xây dựng Lực lượng Công an nhân dân đã điều động và bổnhiệm đồng chí Nguyễn Hồng Thái giữ chức tổng biên tập Nhà xuất bảnCông an nhân dân Trên cương vị công tác mới, đồng chí Nguyễn HồngThái tiếp tục phát huy những thành tích đã đạt được, không ngừng nỗ lựcphấn đấu, rèn luyện, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, xứng đáng với niềm tincủa Bộ trưởng, các đồng chí lãnh đạo trong Tổng cục III cũng toàn thể cán

bộ, chiến sỹ trong Nhà xuất bản Công an nhân dân

1.2.2 Hành trình sáng tác

Nguyễn Hồng Thái là một nhà văn công tác trong lực lượng công an đãlâu nhưng thật ra, trước khi được tuyển dụng vào Công an, ông là sinh viênkhoa Ngữ văn trường đại học Tổng hợp Hà Nội Trước nữa, anh là học sinh

chuyên văn của trường chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An) và từng đoạt giảihọc sinh giỏi văn toàn quốc Vì vậy, ông đến với văn chương hoàn toàn là

do sự đam mê bẩm sinh chứ không phải bất ngờ quay sang cầm bút Hànhtrình sáng tác của Nguyễn Hồng Thái khá thuận lợi Có nền tảng vănchương từ bé lại thêm tài năng bẩm sinh vốn có trong người, ngay từ khicòn làm trong lực lượng CAND, ông đã sáng tác Nguyễn Hồng Thái làphóng viên báo CAND Làm báo bù đầu, tối mắt, nhưng được đi nhiều nơi,tiếp xúc nhiều chuyện, được chứng kiến nhiều cảnh đời, anh lại viết thêmđược nhiều truyện Những yếu tố đó đã làm ông cho ra đời những đứa continh thần rất đa dạng về thể loại: Tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch bản phim,

ký sự, thơ Nói về hành trình viết văn của mình, ông tâm sự: “Tôi khôngbiết làm nghề gì ngoài làm báo và viết văn Làm báo để kiếm sống, còn viếtvăn vì thấy thích thú, muốn để lại những cuốn sách riêng của mình Tôi viếtvăn chậm chạp và vất vả, nhưng nghĩ rằng mọi sự cố gắng sẽ đem lại mộtkết quả nào đó, nên rất kỹ khi viết một câu văn Hoàn thành một tác phẩm,cảm giác như mình vừa kiệt sức, cô đơn bơi qua một khúc sông rộng, bỗngthấy thăng hoa, yêu mình hơn Tôi không đặt cho mình một mục đích to tátnào về sáng tạo văn chương, nhưng rất hạnh phúc khi viết được một câuvăn hay Tuy vậy, mỗi tác phẩm của tôi đều mong muốn đưa đến một ýtưởng mới lạ, gợi mở hay giải đáp một câu hỏi nhân sinh cho mình, chobạn bè…” [25] Tác giả cũng thể hiện quan niệm về sáng tác rất đúng đắn:

“Tôi quan niệm rằng, bất cứ những ai cầm bút viết văn cũng đều mangtrong mình một sứ mệnh nào đó Sứ mệnh ấy chẳng có gì quá lớn lao, cókhi đó chỉ là sứ mệnh đối với làng xóm, quê hương, hay chỉ đơn giản là sứmệnh đối với gia đình, bè bạn, thậm chí, đó chỉ là sứ mệnh đối với những

ký ức đã qua của mình trong những khoảnh khắc của hoài niệm, của nhungnhớ.” [25] Qua những trang viết của Nguyễn Hồng Thái hiện thực cuộcsống hiện lên và được khám khá dưới nhiều góc nhìn khác nhau Những

trang viết ấy hấp dẫn bạn đọc không chỉ bởi cái tài của một người cầm bút

mà còn bởi trái tim ấm nóng, giàu tình thương và luôn trắc ẩn với cuộc đời Tác phẩm văn học đầu tiên được công bố của ông là truyện ngắn

“Quà tặng của thời gian khổ”, in trên báo Người Hà Nội, năm 1991.

Truyện viết về một nữ liệt sĩ cơ yếu và chuyện một bà má miền Nam suốtnhiều năm trời đã gìn giữ tài liệu mật mã cho người liệt sĩ này Câu truyệnlấy từ đề tài chiến tranh với chị Hà - hình ảnh người lính hi sinh hết mình vìđất nước và sống trong sự yêu thương của nhân dân Sống ở địa đạo CủChi, Đồng Tháp Mười, chị đã phải ăn cả cóc, nhái, lá rừng để tiếp tục sống,chiến đấu và mã dịch điện Có thời kỳ lũ lụt, sông nước mênh mông, chịphải leo lên cây sống đến 6 tháng trời Lúc nước rút, chị leo xống đất màchân đi không vững nữa Có lúc địch đánh rát quá, chị và cơ quan phảichạy dạt sang đất bạn Campuchia, chị vừa chạy vừa mã dịch điện Hình ảnhcủa chị người liệt sĩ như còn sống mãi qua bức tranh của con gái chị Hàtặng người bác sĩ Nó nhắc ta về niềm hạnh phúc của một thời gian khổchắt chiu lại, nhắc nhở ta về cuộc đời ta đang sống như lời nhân vật của tôiđộc thoại Câu truyện còn đậm sắc thái trinh thám với việc xây dựng nhiềutình huống gây cấn Tuy nhiên, tác phẩm đầu tay này của tác giả có đề tàiquá quen thuộc nên chưa được chú ý nhiều

Sau đó, ông tiếp tục sáng tác như một sở thích Vì công tác trongngành công an nên tác phẩm của ông lấy đề tài chủ yếu ở mảng an ninh trật

tự Hiện nay, ông là một trong những nhà văn có đóng góp lớn cho mảng

văn học viết về đề tải Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống Trong số

đó, truyện ngắn là thể loại được coi là thế mạnh của nhà văn, giúp ôngkhẳng định được vị trí của mình trên văn đàn Năm 1996, ông nhận đượcgiải Nhất, giải Cây bút vàng 1996-1998 do Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ

Công an tổ chức với truyện ngắn “Đối mặt” Sau đó, tập truyện ngắn “Đối mặt” (NXB Công an nhân dân 2000) đoạt “Giải thưởng Văn học” do Hội

Nhà văn Việt Nam và Bộ Công an tổ chức dành cho các tác phẩm văn họcviết về đề tài “Vì ANTQ và Bình yên cuộc sống” 10 năm 1995-2005.Thông thường một cuốn sách đầu ta ít làm bạn đọc để ý Bởi vì nó là tácphẩm của tác giả mới ra mắt lần đầu, tên tuổi còn lẫn vào đám đông Tácphẩm chưa được thử thách qua dư luận bạn đọc, qua các nhà phê bình.Nhưng cũng có trường hợp tác phẩm mới xuất hiện đã gây được tiếngvang Tập truyện “ Đối mặt” là vậy Nhà văn Xuân Thiều đã thể hiện sự bấtngờ trước tập truyện đầu tay của Nguyễn Hồng Thái: “Thực ra, trước đâytôi chỉ đọc của anh có hai truyện ấy, nhưng nay đọc cả tập, mới thấy hếtsức ngạc nhiên Tập truyện có 14 truyện ngắn, dày 263 trang, nhưng tôi đọcmột mạch, càng đọc càng ham Đọc xong, tôi phải đọc lại lần nữa, bởitruyện của anh có một ma lực hấp dẫn, hấp dẫn kỳ lạ Tôi bỗng nhớ đếnnhà văn quá cố Lê Tri Kỷ, một nhà văn lão thành thuộc ngành Công an,một cây viết truyện ngắn rất hay Đọc Lê Tri Kỷ tôi luôn có ám ảnh phảiđọc lại Đọc lại mới thấy được cái hay của truyện.” [28]

“Đối mặt” là một truyện ngắn truyện hình sự kể về tên cướp là Cung

cùng đường làm bảo vệ cho một lâm trường Hắn bị bọn lâm tặc ve vãnmãi, nhưng vẫn làm việc hết sức nghiêm túc Không một cây gỗ nào lọtkhỏi cửa rừng Chúng quay ra mua hẳn giám đốc Giám đốc ra lệnh xuất

gỗ, tiền vào túi tên giám đốc tham lam Quá chua xót, cay đắng, Cung cãinhau với giám đốc vì việc phải mở cổng cho xe ô tô từng đoàn vào ra nhảkhói vào mặt hắn nhưng hắn chỉ nhận được những câu chửi bới thậm tệ Đãthế thằng Cung viết đơn kiện Giám đốc bảo: cho mày nghỉ 3 tháng ănnguyên lương đi kiện, sau 3 tháng ai thua kiện thì đi khỏi xí nghiệp này.Máu nóng bốc lên Cung đánh giám đốc vỡ đầu, toé máu rồi chạy biến.Buổi tối hắn mò vào nhà giám đốc, tuyên bố: tôi sẽ chơi luật khác, buộcông phải khuynh gia bại sản Đã đến bước đường cùng Cung quyết địnhtrở thành tên cướp Cung cùng đường với kiểu Cướp có “phép tắc riêng”,

không lèm nhèm từ đấy Hai tháng sau hắn dẫn quân về cuỗm sạch tiền củanhà giám đốc Tưởng đã trả xong mối thù rồi, nhưng tay thằng Cung đãnhúng chàm, tay kia phải trượt dài vào máu Với lịch sử như thế, toán cướpcủa Cung cùng đường phát triển lên tới hàng trăm tên, trở thành thổ phỉ, chỉcướp của kẻ giàu có bất chính và đám cán bộ đi công tác bằng xe lẻ Nhưng

đã trở thành hiểm hoạ cho một vùng đất phía tây Nghệ An, trở thành sựthách thức với công an tỉnh Nhiệm vụ của Bộ giao phải bắt sống đượcthằng Cung, mới có thể bóc dỡ được hết tay chân của nó Muốn vậy phảitìm được tay giám đốc cũ, nhử thằng Cung đến mà bắt Nghe nói tay giámđốc mang cả gia đình trốn vào Nam, rồi bỏ vợ con trong đó, ra Hà Nội sốngvới bồ nhí; Cung tìm cho bằng được Nhưng đây là một cái bẫy Công anNghệ An cũng đã ra Hà Nội phục sẵn Trong đám CA Hà Nội có một ngườitên Đinh, dân Nghệ An Trong lúc truy lùng , Đinh phát hiện tên Cungcùng đường chính là thằng Nguyễn Văn Bôn, con Giáo học, xóm Dàn, làngYên, bạn học cùng làng với mình Khi được tin thằng Cung bị vây đã túmmột bé gái chạy ra bãi sông Hồng, Công an kêu gọi hắn đầu hàng nhưngchỉ được trả lời bằng một phát đạn Đinh đề nghị với chỉ huy cho Đinh rađối mặt với thằng Bôn Ai cũng can, nhưng Đinh quyết tâm Đinh cầm loagọi đúng tên Nguyễn Văn Bôn, tự xưng tên mình, rồi mới kêu gọi hắn đầuhàng Nhà nước, đừng chết uổng Trong một khoảng cách đêm tối ngoài bờsông lầy lội, hai bên đã nhận ra nhau Và khi Công an hợp vây chỉ túmđược đứa trẻ và Đinh ướt sũng, còn thằng Cung thì đã biến, không biếtbằng cách nào Mấy hôm sau, Đinh nhận được thư không dán tem củathằng Bôn: “…Mấy chục năm gặp lại, mày được lắm Tao tự đến nhà giam

vì hiểu lẽ đời có vay có trả Việc tao tự thú chẳng liên quan gì đến mày,cũng chẳng liên quan tới thằng đếch nào cả Mày không nên nói với ai về láthư này Thôi, vĩnh biệt.”[21,tr19] Truyên viết đúng chất trinh thám với

câu văn chọn lọc, như hư như thực gây sự tò mò, tạo được hình ảnh và cảmxúc cao về tình đời tình người.

Ngoài những truyện ngắn viết về chiến sỹ công an, trong “ Đối mặt”

còn có 4 truyện viết về những quan hệ xã hội trong đời thường Đấy là “

Chị ấy bỏ làng đi”, “ Mảnh trăng dễ vỡ”, “ Nơi tình yêu đi qua”, “ Hai người ở núi về” Những truyện này đều hay, cảm động và khá sâu sắc Đọc

xong không dễ gì bỏ qua Vì tác phẩm đã khơi dậy một nỗi buồn hơi lạ, nỗibuồn trong nhân tình thế thái, nỗi buồn của quá khứ không phải chỉ tìnhcảm giữa các nhân vật trong truyện, mà là sự kiện quá khứ, nhữn g nét ấutrĩ của thời đã qua Một nỗi buồn buộc ta phải trả lời chính xác về cácnguồn gốc của xã hội, nguồn gốc của tính cách Việt Nam

Bên cạnh truyện ngắn, ông cũng viết cả tiểu thuyết và kịch bản văn

học Năm 2005, ông cho xuất bản tiểu thuyết “Đất nóng” (NXB Thanh niên

năm 2005, tái bản năm 2006) Cuốn tiểu thuyết nói về hai tuyến nhân vậtchính: một bên là các cán bộ, chiến sĩ công an bản lĩnh dũng cảm, khoandung, sáng tạo, nhân ái luôn xả thân để làm tốt nhiệm vụ và một bên là tộiphạm nhạy cảm từng phục vụ cho chế độ Mỹ Ngụy cũ với những oái oăm

mà chiến tranh gây ra Bằng lối kể chuyện sinh động, dí dỏm chen lẫnnhững câu thoại ngộ nghĩnh; có lúc chỉn chu chừng mực như một chỉ huygià răn dạy đầy khích lệ; có khi, lối kể chuyện như một chàng thanh niênđang yêu lúc nhiệt thành Tác giả đặt nhân vật có nét tính cách điển hìnhvào hoàn cảnh điển hình nhất Người chiến sĩ công an tên Đức rất hiền hậu,khuôn phép, tốt bụng và rất đáng yêu nhưng anh thuộc típ người càng yêucàng khiến Thu phát bực Rồi họ chấp nhận xa nhau, chấp nhận hi sinhhạnh phúc riêng tư một phần nào đó vì sự nghiệp mang lại bình yên chonhân dân và Tổ quốc

Ở mỗi con người trong “Đất nóng” luôn có một sự đan bện giữa cái

tốt và cái xấu, giữa sự thật và giả dối tạo nên những cá thể rất “đời thực”

Tâc giả đặt họ văo những tình huống điển hình để bộc lộ rõ nĩt tính câchđiển hình nhằm khu biệt từng nhđn vật Như Đức, chiến sĩ công an trẻ tuổi,người thực thi công việc của một giâm thị trại giam, anh lă nhđn vật trungtđm mă tâc giả Nguyễn Hồng Thâi dụng công khắc họa Nĩt cuốn hút trongtính câch của anh lă chiều sđu thế giới nội tđm Đặt anh trong những hoăncảnh một mất một còn buộc phải lựa chọn giữa: hoăn thănh công việcnhưng vô cảm trước tù nhđn mang trọng bệnh vă phâ nguyín tắc công việc

để cứu chữa tù nhđn rồi bị kỉ luật, nhđn vật Đức đê chọn cho mình “nguyíntắc tình thương” Người chiến sĩ công an Đức lại được đặt văo thử thâchnhưng mỗi lần thử thâch sau lại nặng nề hơn lần trước Anh đê phấn đấulín đến chức Phó giâm đốc trại giam 53 Từ anh, việc trại giam liín doanhvới nước ngoăi xđy dựng đập nước cho dđn tưới tiíu đê rơi văo bế tắc nợnần lín đến mười lăm tỉ đồng Cđu chuyện về người yíu cũ anh lă Thu nay

lă cân bộ công an cấp Bộ xuống trại giam 53 thu thập tăi liệu trở nín hấpdẫn, có lúc đến ngạt thở Cđu chuyện tình yíu đê rĩo rắt nay lại thím rốirắm đan xen yíu, giận; công việc với tình yíu Niềm tin ở Thu về bản lĩnhnghề nghiệp của Đức khiến cô luôn hết mình đi tìm sự thật để chứng minhrằng Đức đang cống hiến hết mình cho lý tưởng sâng tạo vì dđn vì nước Ởvăn chương Nguyễn Hồng Thâi luôn toât lín một đức tin thânh thiện văo

vẻ đẹp tđm hồn, tđm tính, tình người vă sự lương thiện của Con người, vẵng đê đúng

Nữ chiến sĩ công an Thu chính lă mẫu hình lí tưởng của người phụ nữhiện đại: xinh đẹp, có học vấn vă tăi năng Cô có một tuổi trẻ đầy nhiệthuyết với tình yíu vă công việc, dâm sống dâm ước mơ Tình yíu của côvới Đức thật đẹp Cô có đam mí lí tưởng nghề nghiệp được cống hiến chođất nước vă nhđn dđn Nhă văn Nguyễn Hồng Thâi đê cho nhđn vật củamình nói lín tư tưởng cao đẹp vă mối tình thđn bền chặt giữa công an vănhđn dđn Công an dựa văo dđn vă bảo vệ dđn; nhđn dđn đâp lại bằng tình

cưu mang cả khi chiến tranh lẫn khi hòa bình Cũng chính mối quan hệ gắn

bó huyết mạch và tình cảm tốt đẹp mà nhân dân dành cho các chiến sĩ công

an đã trở thành nguồn động lực lớn tiếp thêm sức mạnh và sự sáng suốt,giúp họ hoàn thành nhiệm vụ, vững lòng khi có điểm tựa tinh thần tin cậy.Ngay cả khi người yêu cũ bị nghi liên quan đến tham nhũng và làm thấtthoát tài sản nhà nước, Thu vẫn hết sức bình tĩnh và tỉnh táo để luôn tin vàoĐức, tin vào chính nghĩa Nguyễn Hồng Thái đã xây dựng một nhân vật nữtrí thức với đầy đủ vẻ đẹp tâm hồn và thể chất đáng ước ao Dường nhưtrong văn chương Nguyễn Hồng Thái, phụ nữ luôn đẹp và thật đáng yêu dùmỗi nhân vật mang một sắc thái riêng

Phía bên kia là Huỳnh Tung, một tội phạm bị giam tại trại 53 Tungtừng là một bác sĩ lịch thiệp dưới chế độ Mỹ Ngụy phản động Anh có vợđẹp con ngoan, lịch sử đã vô tình lấy đi của anh tất cả Nhờ được cải tạo về

tư tưởng, rèn luyện về thể chất Tung đã yêu nước vững vàng và biết vượtlên số phận trở thành một Việt kiều yêu nước Tài tình của Nguyễn HồngThái là anh đặt nhân vật vốn đã khốn khổ của mình vào một hoàn cảnh oáioăm: đi tù, bị ốm đau đến nỗi vô sinh nhưng … vợ đi thăm chồng về lại cóbầu Tung gây ấn tượng mạnh mẽ và được miêu tả qua các hướng soi rọicho nhau để thấy cái nhìn đa chiều của tác giả về một nhân vật Cũng từđiểm nhìn đa chiều ấy đã tạo ra xung đột và giải quyết xung đột một cáchngoạn mục nhất trong cuộc đời Tung

Nói tóm lại, tiểu thuyết “Đất nóng” của Nguyễn Hồng Thái cho thấy

cái nhìn đa chiều về hiện thực cuộc sống trong mảng vì an ninh Tổ quốc vàbình yên cuộc sống Nhà văn gợi mở cho bạn đọc những ẩn ức trong tư duytình cảm, cái rối rắm của những ngẫu nhiên, cái oái oăm khôn lường củanhững bí ẩn Cuốn tiểu thuyết sẽ sống trong lòng độc giả bởi sức lan tỏa,khả năng dẫn người đọc bước vào tác phẩm, họ cùng giải quyết xung đột

với nhân vật Chắc chắn đây sẽ là cuốn sách được đọc nhiều lần vì sứcmạnh nhân cách và giá trị to lớn đối với cộng đồng xã hội.

Gần đây, ông tiếp tục cho ra mắt tập truyện “Ngôi nhà trên triền sông” gồm 11 truyện ngắn, đã in báo, nay được đưa vào trong một tập sách.

Đây là một tập truyện tình cảm, chan chứa tình người, ăm ắp cái đẹp giản

dị, đời thường trong cuộc sống mưu sinh hiện nay Cái tình của người viết

đã khiến cho những câu chuyện được kể ra dẫu có bóng dáng của chuyện

hình sự, vụ án thì cũng vẫn chan chứa ‘lòng nhân’, như truyện “Bà mẹ Cao Lan”, “Nơi ngã tư chật hẹp”, “Nơi bình yên trở lại”, “Người không gõ cửa”,…

Tập trruyện này của Nguyễn Hồng Thái còn gây ấn tượng bởi đầy ắpnhững kỷ niệm dẫu vui, dẫu buồn nhưng đều đẹp, đều có sức mạnh thanhlọc tâm hồn con người: “Ở đời các cậu ạ, có ít thôi những kỷ niệm đẹp, hãy

giữ cho nó trong trẻo để mà tin, mà sống cho lương thiện’ (Người không gõ cửa) Đó là tinh thần trân trọng quá khứ chứ không phải là hoài cổ, đó là

những hoài niệm thiêng liêng chứ không phải là tinh thần phục cổ như có ai

đó hay lên tiếng một cách vô lối

Ấn tượng thứ ba khi đọc tập truyện này là Nguyễn Hồng Thái rấtquan tâm đến việc sáng tạo các tình huống truyện, đó là “tình huống khó

xử” như trong truyện “Người không gõ cửa”, qua cuộc gặp gỡ bất ngờ của

ông Tịnh (Trưởng thôn vùng đất du lịch nổi tiếng) với Thùy Trang (mộtTổng Giám đốc) cuộc gặp gỡ bất ngờ của ông Tịnh (trưởng thôn vùng đất

du lịch nổi tiếng) với Thùy Trang ( một Tổng giám đốc) khá thú vị vì trước

đó nhiều năm khi còn là một CSKV ở một thành phố vừa giải phóng, chínhông Tịnh là người được lệnh của cấp trên giữ Thùy Trang tại đồn công anmột đêm và không biết cô là con của một cán bộ ‘cốp’ của thành phố, và làmột con tin mà bọn tội phạm đang muốn bắt giữ Cuộc ‘đối mặt’ này lúcđầu rơi vào tình trạng khó xử, nhưng sau nhờ kinh nghiệm của ông trưởng

thôn mà mọi việc xuôi chèo mát mái Mô-tip ‘đối mặt’ này được vận dụng

khá triệt để và hiệu quả để tạo ra’ tình huống bất ngờ’ như trong “Nơi ngã

tư chật hẹp” (Chiêu – sĩ quan CSGT gặp lại hai thanh niên từng bị mình lập

biên bản vi phạm Luật Giao thông lại chính là hai người đã kịp thời đưacon gái anh vào cấp cứu ở bệnh viện trong một vụ tai nạn giao thông); hoặc

đó là ‘tình huống hợp – tan’ khi hai người bạn cũ bất ngờ gặp lại nhautrong bệnh viện trong một ca cấp cứu, người này nhận được sự giúp đỡ kịpthời của người kia; sau đó do hoàn cảnh xô đẩy, họ trở thành đồng phạm

trong một vụ án ma túy (Người vắng mặt ở phiên tòa)… Những tình huống

‘đối mặt’ như thế từng được tác giả vận dụng sáng tạo khi viết truyện ngắn

mà độc giả đã từng nhận biết từ thời anh viết “Đối mặt” (tập truyện ngắn,

2000 – Giải thưởng văn học 1995 – 2005 của Bộ Công an và Hội Nhà vănViệt Nam)

Đặc biệt, nhân vật truyện ngắn của anh thường gắn với một miền quê

cụ thể nào đó rất đỗi thân thiết, vì thế nên truyện rất gần gũi với thiên nhiên

và thấm đẫm hương quê Đặc điểm này khiến không khí truyện của anh lúcnào cũng thấm đẫm hương quê: nhân vật cô gái Thơm quê ở Mù Cang Chảithì gắn với vùng quê núi rừng trập trùng, nơi cảnh sắc lung linh: “Nhữngđốm nắng xuyên qua rừng cây nhả những giọt sáng sóng sánh trên vai áothổ cẩm và chiếc khăn đỏ tươi nguyên (…) Bầu trời xanh cao thăm thẳm,mênh mang là mây trắng nhẹ bay” (Bức tranh bị đánh cắp) Nhân vật Tôiquê ở làng Cung (miền trung) trong một lần trở về nhà đã ngẩn ngơ nhận ra

vẻ đẹp quyến rũ của nơi chôn rau cắt rốn “Lâu lắm tôi mới có một tinh mơnhư thế này Chỉ có tôi với cánh đồng bao la đã trơ gốc rạ, chỉ có gió thổi ù

ù và vài tiếng chim kêu, nghe mà ái ngại Hồi còn nhỏ, những buổi như thếnày tôi thường đi đến những cánh đồng xa bắt cá, sức khỏe hồi bé như thế

đấy, chẳng có ốm đau bao giờ…” (Một chuyện kể qua đêm) Vẻ đẹp của

thiên nhiên bao giờ cũng trinh nguyên, con người nếu gắn bó với thiên

nhiên chắc chắn tâm hồn sẽ được thanh lọc, sẽ trở nên thánh thiện hơn Haynói cách khác, thiên nhiên cũng chính là mảnh đất thiêng ươm mầm thiệntrong con người

“Nguyễn Hồng Thái trong “Ngôi nhà bên triền sông” đã thể hiện một

bước tiến xa, một sự chín muồi cả về sáng tạo và nghệ thuật thể hiện so với

“Đối mặt” (2000) và tiểu thuyết “Đất nóng” (2005)” [27] Cũng là tất nhiênbởi cái khoảng cách thời gian giữa các tác phẩm, giữa đó nhà văn đã trưởngthành (Bùi Việt Thắng, nhà phê bình văn học (Đăng báo Nhân dân) Bởi

vậy, “Ngôi nhà trên triền sông luôn” "vẹn nguyên một ấn tượng tin tưởng

vào những mầm thiện tốt tươi mà Nguyễn Hồng Thái đã gieo mầm trongtừng câu chữ, trên từng trang sách" [27]

Ngoài viết truyện, ông còn tham gia viết báo và đạt nhiều giải thưởnglớn Ông có quan niệm rất nghiêm túc về nghề báo: “Ngoài “mắt sáng, lòngtrong, bút sắc” thì quan trọng nhất vẫn là tính trung thực Nếu ko trungthực, đưa sai sự thật thì hậu quả là khôn lường, không chỉ có hại cho những

số phận, những con người mà mình phản ánh mà còn có hại cho nhiềungười đọc Nhà báo công an có lợi thế là được tiếp xúc nhanh nhất vớinguồn thông tin của cơ quan điều tra, có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếpxúc với các nhân vật, các bị can; nhưng nếu chỉ phụ thuộc và quá tin vàocác kết luận điều tra, không có sự kiểm định thì đó chưa hẳn là một nhà báosắc sảo Những kết luận điều tra bước đầu mới chỉ là một nguồn tư liệuthẩm định để viết tác phẩm và nguồn tư liệu ấy có thể sẽ bị phủ nhận khiqua viện kiểm sát hoặc tòa án Phẩm chất thứ ba của nhà báo công an theotôi là phải biết lăn lộn với rất nhiều số phận, lăn lộn với cơ quan điều tra,trinh sát, lăn lộn với cả bị can và những người tử tù, có như vậy bài viếtmới không chủ quan, mới có được góc nhìn toàn diện” [30] Gần 10 nămgắn bó với Báo Công an Nhân dân, nhà báo, nhà văn Nguyễn Hồng Thái đã

có nhiều đóng góp cho nền báo chí cách mạng với những tác phẩm đạt các

giải thưởng lớn như “Ký sự một công dân tí hon ở trại tù”, “Bộ mặt thật của ông Lê Quang Liêm”, “Sự thật về vụ chống người thi hành công vụ ở Tây Nguyên”… Năm 2012, với “Những kẻ cuồng vọng”, Nguyễn Hồng

Thái là một trong 41 tác giả nhận giải khuyến khích của Giải Báo chí quốcgia lần thứ 2 Tác phẩm viết về hai luật sư Việt Nam là Nguyễn Văn Đài và

Lê Thị Công Nhân đã có những hành vi phát tán tài liệu tuyên truyền xấu,chống đối Nhà nước Việt Nam, bị kết án tù sau khi đã xử ở 2 cấp sở thẩm

và phúc thẩm Tác giả qua bài viết muốn cảnh báo với thế hệ trẻ để họkhông bị kích động, bị mắc lừa âm mưu của các thế lực phản động trongviệc bị biến thành những kẻ chống đối lại chính nhân dân của mình, đấtnước của mình, tổ quốc của mình

Các giải thưởng Văn học ông được nhận là:

• Giải A ký sự “Một công dân tí hon ở trại tù” – Giải báo chí viết về

đề tài An ninh trật tự 5 năm 1991-1995 do Hội Nhà báo Việt Nam và

Bộ Công an tổ chức năm 1995

• Truyện ngắn “Đối mặt”, Giải Nhất, Giải Cây bút vàng 1996-1998 do

Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Công an tổ chức

• Tập truyện ngắn “Đối mặt” (NXB Công an nhân dân 2000) đoạt

“Giải thưởng Văn học” do Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Công an tổchức dành cho các tác phẩm văn học viết về đề tài “Vì ANTQ vàBình yên cuộc sống” 10 năm 1995-2005

• Bài báo “Những kẻ cuồng vọng”, Nguyễn Hồng Thái đạt giải khuyến

khích của Giải Báo chí quốc gia lần thứ 2, 2012

Các tác phẩm chính đã xuất bản của ông là:

• Tập truyện ngắn “Đối mặt” (NXB CAND Hà Nội, 2000)

• Tiểu thuyết “Đất nóng” (NXB Thanh niên năm 2005, tái bản năm

2006)

• Kịch bản văn học phim truyền hình “Những người trở về” (viết

chung với nhà văn Lê Lựu), điện ảnh CAND thực hiện 2005

• Tập truyện ngắn “Ngôi nhà bên triền sông” (Nxb Công an nhân dân,

2010)

Hiện giờ, viết về mảng đề tài “An ninh Tổ quốc” có rất nhiều cây bútnhư nhà văn Tôn Ái Nhân, Phan Quế, Nguyễn Hiếu, Phạm Quang Đẩu,Nguyễn Khắc Trường, Ngô Vĩnh Bình, Đào Thắng, Chu Thị Thơm…Songcách viết hấp dẫn của Nguyễn Hồng Thái vẫn làm tên tuổi ông vượt hẳntrên văn đàn Việt Nam

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi đi vào tìm hiểu các vấn đề chung của luậnvăn Từ đó, chúng tôi thấy Nguyễn Hồng Thái cũng là một nhà văn đươngđại với nhiều truyện ngắn nổi tiếng, đã đạt các giải thưởng lớn và đượcđánh giá cao Ông đã có đóng góp lớn cho mảng văn học của lực lượngCAND Vì công tác trong ngành công an nên tác phẩm của ông lấy đề tàichủ yếu ở mảng an ninh trật tự Hiện nay, ông là một trong những nhà văn

có đóng góp lớn cho mảng văn học viết về đề tải Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống Đọc truyện của ông, ta dễ dàng nhận thấy sự hướng

thiện chính là tinh thần chủ đạo, xuyên suốt Nhân vật chính trong cáctruyện đều là những người tốt và giàu lòng trắc ẩn Cách suy nghĩ, nhìnnhận việc đời của họ cũng ấm áp, thường được tác giả chăm chút điểm tôbằng những câu nói dí dỏm Bên cạnh đó, việc tác giả chăm chút chonhững câu văn trở nên mềm mại, trữ tình hơn trong những ca thể hiện thếgiới nội tâm đầy day trở của nhân vật cũng như những nét đẹp mê mị củacảnh trí khiến truyện ngắn của Nguyễn Hồng Thái gây được ấn tượng đẹpnơi bạn đọc Từ những nhận định trên về nhân vật và tác giả Nguyễn HồngThái, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu hình ảnh các nhân vật trong truyện ngắncủa tác giả để làm rõ phong cách đặc trưng này Phần này sẽ làm làm rõ ởchương 2

Chương 2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VÈ CON NGƯỜI

VÀ CÁC KIẺU NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA

NGUYỄN HỒNG THÁI

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của

Nguyễn Hồng Thái

2.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật là cách thức nhìn nhận phản ánh thế giới kháchquan của chủ thể theo cái nhìn nghệ thuật Theo Trần Đình Sử, quan niệmnghệ thuật: “là một khái niệm về chủ thể, khái niệm về hệ quy chiếu thểhiện tầm lý giải, tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầmcảm, nói tổng quát là tầm hoạt động của chủ thể Quan niệm cung cấp mộtmặt bằng để từ đó diễn ra sự lựa chọn khái quát nhào nặn, tạo ra hình tượngnghệ thuật thậm chí có thể biến đổi hình dạng sự vật hoặc miêu tả khôngchính xác về đời sống” [31,tr10].Văn học nghệ thuật là một sự ý thức vềđời sống nên có tính quan niệm rất cụ thể Trong khi đó con người là “đốitượng trung tâm, chủ yếu của văn học, cái đích để sáng tạo văn học hướngtới” Con người cũng là một trong những đối tượng phản ánh của nghệthuật Văn học nghệ thuật chính là sự phơi trải cái nhìn về con người Nhàvăn có thể viết một tác phẩm không có hình bóng con người nhưng suy đếncùng lại nói về con người con người vừa là chủ thể sáng tạo nhưng đồngthời cũng là đối tượng của sự sáng tạo nghệ thuật Điều này đã được cácnhà nghiên cứu khẳng định: “Con người là đối tượng miêu tả chủ yếu củavăn học Dù là tác phẩm trữ tình, tự sự, kịch, dù là trực tiếp hay gián tiếpthì văn học đều miêu tả con người” [15,tr16] Thật vậy, tác giả khi đặt bútxuống một trang viết để cho ra đời một tác phẩm thì luôn hướng tới con

người, hướng đến một con người cá nhân hay một tập thể nào đó trong xãhội để rồi thông qua đó mà hướng đến con người trong xã hội Vì vậy, quanniệm nghệ thuật về con người là một khái niệm mới có nhiều cách lí giải.

“Từ điển thuật ngữ văn học” của nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình

Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật

về thế giới và con người thể hiện ở điểm nhìn nghệ thuật, ở chủ đề cảmnhận đời sống được hiểu như những hằng số tâm lí của chủ thể, ở kiểu nhânvật và biến cố mà tác phẩm cung cấp, ở cách xử lý các biến cố và quan hệnhân vật” [12,tr274] Với cách hiểu như vậy, quan niệm về thế giới và conngười là một trong những điểm xuất phát để từ đó có thể đi vào tìm hiểunội dung của tác phẩm

Lê Thị Dục Tú trong “Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn” cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người là

cách hiểu cách cắt nghĩa về con người Quan niệm đó quyết định chiều sâucủa việc miêu tả cũng như việc giải quyết chủ đề, đề tài trong sáng tác”[31,tr14]

Trong bài viết “Con người Việt Nam sau năm 1975”, Trần Đình Sử

lại khẳng định: “Con người trong văn học thực chất là sự cắt nghĩa và quanniệm về con người được thể hiện bằng hình tượng nghệ thuật, trong cácbình diện con người được miêu tả, trong hệ thống các hình ảnh tượngtrưng, trong tương quan với không gian và thời gian và trong cách miêu tảcác tính cách tâm lí,… Người ta gọi đó là quan niệm nghệ thuật về conngười” [31,tr15]

Và trong “Giáo trình dẫn luận thi pháp học”, Trần Đình Sử đã đưa

ra một khái niệm khá rõ hơn: “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lýgiải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người được hóa thân thành các nguyên tắc,phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học tạo nên giá trị

nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật đó” [31,tr15] Có thểnói, nhân vật là hình thức miêu tả con người trong đời sống văn học

Như vậy, quan niệm về nghệ thuật con người rất phong phú, đa chiều.Mỗi thời đại sinh ra một kiểu quan niệm nghê thuật về con người, mỗi nhàvăn lại có một cách quan niệm riêng về con người Từ buổi sơ khai hoang

dã, con người đã có mặt trong văn học qua hình tượng các vị thần khaithiên lập địa, các hình tượng người anh hùng văn hóa Tuy nhiên, trongbuổi đầu của lịch sử, yếu tố sơ khai còn hiện rõ do sự chi phối của lối tưduy nguyên thủy Do đó, quan niệm về con người còn hết sức đơn giản.Đặc điểm này có thể nhắc đến qua các thể loại như thần thoại, truyền thuyết

và truyện cổ tích Nhân vật được nhắc đến trong các tác phẩm này thườngmang tính biểu trưng Xã hội dần phát triển và số phận con người cũngngày càng được quan tâm hơn thì đã đến lúc con người cần được đề cao,tôn vinh hơn nữa trước những hành động cao cả Trong văn học, điều đóđược thể hiện qua việc xây dựng hình tượng nhân vật, thông qua cách nhàvăn biểu hiện tình cảm mà nhà văn dành cho nhân vật Thời kỳ trung đạivới quan niệm “văn dĩ tải đạo” và “thi dĩ ngôn chí”, con người xuất hiệntrong văn học thông qua hình tượng văn học mang cái ta chung Con người

ít hướng đến bản thân mà hướng đến các mối quan hệ khác như quốc gia,dân tộc Đó là quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện qua những cảmxúc mang nét riêng của lớp người thời trung đại Qua đó, các tác giả đãgián tiếp ca ngợi những phẩm chất thanh cao, thánh thiện của con người.Càng về sau, quan niệm nghệ thuật về con người càng có sự đổi mới vềchất Quan niệm con người vũ trụ, con người tỏ chí, tỏ lòng trong văn họctrung đại tỏ ra không còn phù hợp nữa mà thay vào đó là con người xã hộihết sức phong phú và đa dạng của văn học thời kỳ hiện đại Trong giaiđoạn văn học này quan niệm về con người cá nhân đã bắt đầu hình thành.Dưới ngòi bút của các nhà văn, con người hiện ra như một cá thể phức tạp,

có số phận riêng với tất cả thế giới tinh thần, nội tâm, tiềm thức, bản năng,

… Con người là tổng hòa các mối quan hệ của nó, vừa gần gũi dễ hiểu vừamênh mông đầy bí ẩn Nếu như văn học lãng mạn ta bắt gặp con người cánhân với những suy tư, mộng tưởng thì trong văn xuôi hiện thực con ngườihiện lên với tất cả các sắc màu Đó là bức tranh toàn cảnh về xã hội loàingười Điểm mới của quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học lúcbấy giờ là xem xét con người gắn với hoàn cảnh

Đồng thời, có bao nhiêu nghệ sĩ thì có bấy nhiêu cách cắt nghĩa lý giải

về con người Mỗi nhà văn khám phá con người một cách khác nhau và đặt

ra những câu hỏi đại loại như: Con người đến từ đâu? Con người đi về đâu?Con người như thế nào được gọi là chân - thiện - mỹ? Con người như thế

nào mới xứng danh con - người? Cho nên, khi nghiên cứu tác giả, tác

phẩm, nhân vật… cần soi chiếu và bắt nguồn từ quan niệm của nhà văn đó

về con người Ví dụ: “Hăm- lét” của Sếch - xpia vừa ca ngợi con người “là

tinh hoa của trời đất”, “là chúa tể của muôn loài”,…nhưng sau đó, hiệnthực phũ phàng xảy ra, cha bị sát hại, mẹ tái giá nhanh đến mức: “thịt quaytrong đám tang được làm thức ăn nguội trong tiệc cưới”; thì cách nhìn nhậncủa Hăm – lét về con người lại là: “đời chỉ là một cái vườn hoang, mọc lên

từ những hạt giống độc” Hăm – lét nhận thức được sự phức tạp, tráo trởcủa con người Đây chính là sự hoài nghi của văn học phục Hưng và cũng

là của chính chúng ta Con người vừa là chủ thể sáng tạo vừa là đối tượngchiếm lĩnh đời sống Con người luôn luôn vận động, suy nghĩ, cảm nhận vàtrăn trở vì trách nhiệm mà nó chuyên chở, mang vác cái xã hội nó đangsống và giải thích đời sống xã hội đó

Quan niệm nghệ thuật của con người trong văn học cũng là tiêu chuẩn

để đánh giá giá trị của văn học Bởi trong quan niệm nghệ thuật về conngười không chỉ mang dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ là cái chung củanền văn học và cả thời đại Người sáng tạo nghệ thuật càng đi sâu khám