So sánh luật dân sự của bộ luật Hamurabi và luật dân sự La mã thời cộng koà hậu kỳ

Pháp luật cũng không nằm ngoài dòng chảy của lịch sử, sự ra đời của bộ luật Hamurabi và luật Lã Mã cổ đại là một trong những thành tựu vĩ đại của pháp luật thời kì cổ đại.. Đây là một bộ

A Lời mở đầu

Lịch sử luôn là những bí mật lớn lao mà con người vẫn chưa khám phá hết Suốt chặng đường dài của lịch sử loài người, đã có nhiều triều đại được thiết lập và cũng có nhiều bộ luật được xây dựng nên Tất cả đều là những mốc son trong lịch sử Pháp luật cũng không nằm ngoài dòng chảy của lịch sử, sự ra đời của bộ luật Hamurabi và luật Lã Mã cổ đại là một trong những thành tựu vĩ đại của pháp luật thời kì cổ đại Bài tiểu luận sau xin phép được so sánh giữa luật dân sự của bộ luật Hamurabi và luật Dân

sự La Mã thời cộng hoà hậu kỳ

B Nội dung

1 Giới thiệu về bộ luật Hamurabi và bộ luật La Mã

Bộ luật Hammurabi được xây dựng trên cơ sở pháp điển hoá nhiều văn bản trước

đó và trên cơ sở kế thừa luật lệ của người Xu-me, người Amôrít Bộ luật Hamurabi được phát hiện năm 1901 của đoàn khảo cổ người Pháp, khắc trên đá bazan cao 2,25m

và dựng tại quảng trường thành phố cho nhân dân đọc mà thi hành Bộ luật Hamurabi

là bộ luật tương đối hoàn chỉnh thời kỳ cổ đại, gồm 282 điều (hiện chỉ đọc được 247 điều) bao gồm ba phần: Phần mở đầu, phần nội dung và kết luận Đây là một bộ luật tổng hợp được xây dựng dưới dạng luật hình, bao gồm các qui phạm pháp luật điều chỉnh nhiều lĩnh vực và đều có chế tài, chủ yếu điều chỉnh những quan hệ xã hội liên quan đến lợi ích của giai cấp thống trị

Luật La Mã là hệ thống luật cổ, được xây dựng cách đây khoảng hơn 2000 năm (449 TCN), áp dụng cho thành Roma và sau đó là cả đế quốc La Mã Các nguồn của

Luật La Mã thời Cổ đại được sưu tập trong Corpus Iuris Civilis được tái khám phá

trong thời kỳ trung cổ và mãi cho đến thế kỷ XIX vẫn được xem là nguồn luật pháp quan trọng trong phần lớn các quốc gia châu Âu Vì thế mà người ta cũng có thể gọi các luật lệ có hiệu lực trên lục địa châu Âu trong thời kỳ trung cổ và trong thời gian đầu của thời kỳ hiện đại là Luật La Mã

2 So sánh luật dân sự của bộ luật Hamurabi và luật dân sự La mã thời cộng koà hậu kỳ

2.1 Những vấn đề chung

Về quan hệ pháp luật, các quan hệ pháp luật (QHPL) dân sự trong bộ luật Hamurabi chủ yếu là các quan hệ tài sản giữa cá nhân với cá nhân Các quan hệ nhân thân trong bộ luật này hầu như vắng bóng Trái lại, bộ luật La Mã có nét tiến bộ hơn, QHPLtrong bộ luật này phong phú, rộng lớn hơn, bao gồm cả quan hệ tài sản và quan

hệ nhân thân của các chủ thể tham gia QHPL dân sự

Chủ thể của các QHPL dân sự cũng có sự khác nhau giữa hai bộ luật Chủ thể của QHPL dân sự ở Lưỡng Hà cổ đại gồm có người tự do và nô lệ Năng lực pháp luật của chủ thể phụ thuộc vào độ tuổi và địa vị pháp lý của chủ thể Đối với người tự do, bộ luật quy định người chưa trưởng thành không được tuỳ ý tham gia vào các giao dịch dân sự thông dụng Tuy nhiên, bộ luật chưa quy định rõ người bao nhiêu tuổi thì được coi là trưởng thành, bao nhiêu tuổi được coi là chưa trưởng thành Đây là điểm hạn chế của luật dân sự Hamurabi so với luật dân sự La Mã Đối với nô lệ, về mặt pháp lý

họ mang hai tư cách Thứ nhất họ là tài sản thuộc sở hữu của chủ nô do chủ nô bỏ tiền mua về Nô lệ được coi như một loại tài sản của chủ nô (điều 118, 147) Trong mối

quan hệ với chủ nô, nô lệ ở địa vị phụ thuộc (điều 18, 282) Ở đây, bộ luật có điểm đồng nhất với luật La Mã cổ đại Thứ hai, họ là chủ thể hạn chế của pháp luật Họ được tham gia vào quan hệ hôn nhân gia đình với người tự do (điều 114, 175) Họ có quyền có tài sản riêng, là chủ sở hữu của tài sản đó (điều 176) và vì vậy họ được phép tham gia vào các giao dịch dân sự, tuy là những giao dịch dân sự có điều kiện Đây là điểm tiến bộ của luật dân sự Hamurabi so với luật La Mã thời cộng hoà hậu kỳ

Chủ thể của quan hệ dân sự La Mã đa dạng hơn so với luật Hamurabi Bao gồm công dân La Mã, người La-tinh, người nước ngoài, trong đó công dân La Mã là những người được sinh ra từ gia đình La Mã, bố mẹ có quan hệ hôn nhân hợp pháp, nô lệ được trả tự do từ công dân La Mã, người nước ngoài được ban tặng danh hiệu công dân La Mã do được đặc ân của Hoàng đế Trong bộ luật La Mã, nô lệ là vật hoàn toàn phụ thuộc vào chủ nô tuy nhiên được phép tham gia một số giao dịch phục vụ cho bản thân và cho chủ nô Đối với công dân La Mã, luật quy định độ tuổi tham gia vào quan

hệ pháp luật Trẻ em dưới 7 tuổi không có năng lực hành vi, không tham gia thực hiện giao dịch dân sự Từ 7-14 tuổi với nam, 12 tuổi với nữ, có năng lực hành vi một phần, tham gia giao dịch dân sự dưới sự giám hộ Nam trên 14 tuổi, nữ trên 12 tuổi, không

có dấu hiệu của bệnh tâm thần được coi là có năng lực hành vi toàn phần Quy định này cho thấy nét tiến bộ của bộ luật La Mã Cho đến ngày này, luật pháp hiện đại vẫn còn sử dụng nguyên tắc quy định độ tuổi này để xác định năng lực hành vi của chủ thể

2.2 Về nội dung của các chế định

2.2.1 Chế định về quyền sở hữu

Theo quan điểm của nhà lập pháp Lưỡng Hà cổ đại, luật Hamurabi quy định: chủ

sở hữu tài sản vẫn có quyền chiếm hữu và định đoạt tài sản ngay cả khi thực tế không còn chi phối được tài sản của mình nữa (điều 9) Chủ sở hữu có toàn quyền định đoạt

số phận thực tế cũng như pháp lý tài sản của mình, khi ông ta còn sống cũng như khi ông ta đã chết (điều 178, 179) Bộ luật cũng quy định về việc quản lý sử dụng tài sản của những người không phải là chủ sở hữu Đó là trường hợp chủ tài sản vắng nhà, tài sản sẽ do vợ anh ta quản lý Nếu người vợ đi lấy chồng mới thì chồng mới có trách nhiệm quản lý tài sản của chồng cũ (điều 177) Điều này được coi là một trong những điểm tiến bộ của bộ luật Hamurabi so với luật La Mã

Như vậy, quyền sở hữu của luật Hamurabi hầu hết chỉ là các quyền về tài sản chứ không có các quyền sở hữu chung Trong khi đó, bộ luật La Mã có sự phân định rõ ràng về quyền tư hữu và quyền sở hữu chung Quyền tư hữu được hiểu là quyền sử dụng và định đoạt tuyệt đối với tài sản đó Tuy nhiên trong một số quyền định đoạt tài sản bị hạn chế, nó không hoàn toàn là tuyệt đối Ví dụ như do yêu cầu canh tác ở nông thôn và sử dụng nước ở thành phố, người ta có thể dẫn nước qua ruộng người khác hoặc đặt ống nước qua sân hàng xóm Đây là điểm khác biệt với luật Hamurabi khi cho rằng quyền định đoạt tài sản là tuyệt đối Đối với sở hữu chung, nguyên tắc để thực hiện quyền sở hữu này dựa trên cơ sở cùng nhau thoả thuận Phần quyền sở hữu

có thể bằng nhau hoặc không bằng nhau Không chỉ quy định về quyền sở hữu, luật La

Mã còn xác lập một quyền đặc biệt - quyền chiếm hữu Quyền chiếm hữu được hiểu là quyền sử dụng và ý muốn thực hiện quyền đó đối với tài sản của người khác trao cho

mình chiếm giữ, để phục vụ cho bản thân mình Có nhiều hình thức chiếm hữu; chiếm hữu hợp pháp (chính là chủ sở hữu của tài sản) và chiếm hữu bất hợp pháp Chiếm hữu bất hợp pháp lại bao gồm chiếm hữu bất hợp pháp ngay thẳng (mua vật từ một người không phải là chủ sở hữu) và chiếm hữu bất hợp pháp không ngay thẳng (tài sản trộm cắp, mua vật mà biết đó là đồ gian) Ngoài ra còn một loại chiếm hữu đặc biệt: chiếm hữu phát sinh từ quyền sở hữu, khi đó người chiếm hữu có quyền tự mình bảo vệ vật chiếm hữu mà không cần thông qua chủ sở hữu

2.2.2 Chế định về hợp đồng

Bộ luật Hamurabi có chia thành nhiều loại hợp đồng: hợp đồng mua bán, hợp đồng lĩnh canh ruộng đất và hợp đồng vay mượn Hợp đồng mua bán được xác lập khi có các điều kiện: tài sản đó phải là tài sản hợp pháp (điều 9, 10), người tham gia mua bán phải có năng lực chủ thể và phải là người chủ sở hữu hoặc người được chủ sở hữu uỷ quyền (điều 7, 177), hợp đồng phải được thể hiện dưới hình thức thích hợp (phải thành văn bản và có người làm chứng) Về hợp đồng lĩnh canh ruộng đất được chia thành hai loại: lĩnh canh thu tô trước và lĩnh canh thu tô sau vụ mùa (điều 45) Trong hợp đồng vay mượn, để đảm bảo khoản vay, chủ nô buộc con nợ cầm cố ruộng đất (điều 49) vì ruộng đất là tài sản quan trọng của con nợ và có thể sinh lời thường xuyên Ngoài ra, bộ luật còn quy định nhiều quyền lợi của con nợ (điều 48, 51) Mức lãi quy định trong bộ luật rất cao, đói với vay tiền là 1/5 gốc, vay thóc là 1/3 gốc Qua

đó càng cho thấy rõ hơn tính hà khắc của bộ luật Hamurabi

Trong bộ luật La Mã, chế định hợp đồng cũng được điều chỉnh khá cụ thể và phát triển hơn so với luật Hamurabi Ở chỗ, nhà làm luật đưa ra khái niệm và điều kiện về hình thành hợp đồng thể hiện sự tự do ý chí của các bên tham gia hợp đồng Hợp đồng dân sự có hiệu lực khi có hai điều kiện: Hợp đồng phải do sự thoả thuận của cả hai bên không được lừa dối, dùng vũ lực Và hợp đồng phải phù hợp với quy định của luật pháp Sự phân loại hợp đồng cũng rất tỉ mỉ Hợp đồng chia thành hai loại: hợp đồng thực tại (nghĩa vụ thực hiện và trách nhiệm nảy sinh từ thời điểm trao vật), trong đó có hợp đồng bảo quản và hợp đồng vay mượn và loại thứ hai là hợp đồng thoả thuận, thời điểm phát sinh quyền và nghĩa vụ của loại hợp đồng này bắt đầu ngay sau khi ký hợp đồng Sở dĩ có sự phân loại vì các nhà làm luật xác định căn cứ phân chia là thời điểm phát sinh quan hệ quyền và nghĩa vụ Bộ luật Hamurabi không được phân loại tỉ mỉ, không quy định thời điểm phát sinh quyền và nghĩa vụ triệt để Về chế tài hợp đồng, tất cả các hợp đồng đều có chế tài dân luật Không như vậy, bộ luật Hamurabi không phải hợp đồng nào cũng là chế tài dân luật mà phần nhiều là chế tài hình sự

2.2.3 Chế định về hôn nhân gia đình

Trong bộ luật Hamurabi, việc kết hôn giữa một người đàn ông và một người đàn

bà được thực hiện trên cơ sở sự thoả thuận của hai bên gia đình, nhà trai đến nhà gái hỏi cưới (điều 155, 156) Nếu một người đàn ông phá bỏ hôn ước, anh ta sẽ mất toàn

bộ tài sản đã đem đến nhà cô gái (điều 159) Nhưng nếu hôn nhân không thành do lỗi nhà gái, bố cô gái có trách nhiệm bồi thường cho nhà trai (điều 160) Trong quan hệ

vợ chồng, pháp luật Lưỡng Hà thừa nhận chế độ đa thê, người đàn ông được phép lấy nhiều vợ nhưng người phụ nữ chỉ có thể lấy một chồng Hành vi ngoại tình của người phụ nữ được coi là trọng tội Về việc li hôn, cả người chồng và người vợ đều có quyền

li hôn, nhưng điều kiện li hôn có sự khác nhau Người chồng có thể bỏ vợ khi người

vợ có một trong ba lý do sau: người vợ không sinh được con, người vợ không chu đáo với chồng, người vợ ngoại tình Tuy nhiên, bộ luật cũng quy định một trường hợp hạn chế yêu cầu ly hôn của người chồng, đó là trường hợp người vợ bị bệnh nặng (điều 148) Người vợ được phép ly hôn chồng khi có ba điều kiện sau: người chồng đối xử

tệ bạc với mình (điều 142), người chồng là kẻ “phản bội”, đã “bỏ trốn khỏi quê hương” (điều 136) và người vợ bị chồng vu cáo phạm tội ngoại tình mà không bắt được quả tang

Luật La Mã có nhiều điểm tiến bộ hơn so với luật Hamurabi Hôn nhân theo quy định của pháp luật là một vợ một chồng và phải do sự tự nguyện đồng ý của hai người Luật La Mã cũng quy định về điều kiện kết hôn một cách rõ ràng hơn: nam từ

14 tuổi, nữ từ 12 tuổi, cô dâu chú rể phải là người chưa chồng, chưa vợ hoặc hôn nhân trước đã chấm dứt Nam nữ không cùng huyết thống, cấm chị em của chồng kết hôn với người vợ goá và ngược lại Việc chấm dứt hôn nhân trong pháp luật La Mã xảy ra khi một trong hai người chết, một trong hai người mất quyền tự do rơi vào địa vị nô lệ

và ly hôn Ly hôn của luật La Mã theo hai hình thức: thuận tình ly hôn và theo yêu cầu của một bên trong trường hợp hôn nhân theo chồng Về quan hệ vợ chồng, đối với hôn nhân theo chồng: người vợ phải sống ở nhà chồng, phải chung thuỷ với chồng, ngoại tình có thể bị xử tử, quyền lực của người chồng được áp đặt đối với người vợ hầu như tuyệt đối Trông hôn nhân theo vợ: người vợ là một cá nhân độc lập, tài sản không phụ thuộc vào chồng không có quyền áp đặt quyền lực đối với vợ

Trong quan hệ cha mẹ với con cái, hầu như có điểm tương đồng giữa luật Hamurabi và luật La Mã thời cộng hoà hậu kỳ, đều chú trọng đến bảo tồn tính bền vững của gia đình và đạo đức xã hội, con cái phải kính trọng cha mẹ, không được hành hung cha mẹ Tuy nhiên, vẫn có những điểm khác biệt, trong luật Hamurabi, quyền và địa vị của người cha trong gia đình là tối thượng, người cha là chủ gia đình Nhưng trong luật La Mã, quan hệ giữa vợ chồng có sự bình đẳng hơn, nhất là trong quan hệ hôn nhân theo vợ, địa vị của người cha trong gia đình không phải là cao nhất tuy nhiên tư tưởng quyền cha trong quan hệ giữa cha mẹ và con cái vẫn được xác lập

2.2.4 Chế định về thừa kế

Về chế định này, cả bộ luật Hamurabi và bộ luật La mã đều xác lập hai loại thừa kế

là thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc Nhưng với từng bộ luật nội dung của chế định này cũng có nhiều khác biệt

Trong bộ luật La Mã, hiệu lực của di chúc được xác định khi có điều kiện: người lập di chúc phải có năng lực lập di chúc Điều này đỏi hỏi vào thời điểm lập di chúc người lập di chúc phải có năng lực hành vi đầy đủ Di chúc có thể chia làm hai loại: di chúc miệng và di chúc văn bản Luật La Mã cũng quy định trong di chúc phải có một phần tài sản sẽ được chia cho người thân thích gọi là kỷ phần bắt buộc Người lập di chúc chỉ trao tài sản cho những người phụ thuộc vào mình (các con) và trong di chúc phải chỉ rõ họ được hưởng hoặc trực tiếp truất quyền thừa kế của họ Loại thứ hai là thừa kế theo pháp luật Trình tự thừa kế được thực hiện đối với tài sản mang tính chất chung của gia đình và đối với những người có quan hệ huyết thống trực hệ, được chia theo thứ tự thứ bậc nhất định Hàng thứ nhất bao gồm các con, các cháu Trong trường

hợp bố mẹ mất trước ông bà thì cháu thay thế vị trí của bố, mẹ hưởng di sản của ông

bà (thừa kế thế vị) Hàng thứ hai gồm bố, mẹ (ông, bà) anh chị em ruột…Hàng thứ ba

là anh chị em cùng mẹ khác cha, cùng cha khác mẹ Hàng thứ tư là những người huyết thống theo bàng hệ đến hàng thứ sáu trong đó nếu còn hàng gần sẽ loại hàng xa hơn Khác với luật La Mã, quyền thừa kế tài sản bên cạnh một phần kỷ yêu bắt buộc, người lập di chúc có thể trao tài sản cho môt cá nhân khác theo nguyện vọng, luật Hamurabi chỉ xác lập thừa kế tài sản với các thành viên trong gia đình Nếu một người khi chết không để lại di chúc thì tài sản của ngưòi đó sẽ chuyển đến những người có quyền đối với tài sản đó theo pháp luật Trong thừa kế di chúc quyền của người lập di chúc bị hạn chế nhiều (điều 169, 170) Luật Hamurabi không quy định rõ ràng việc lập

di chúc nhưng thông qua điều 165, có thể nhận thấy văn bản tặng cho của người cha lập lúc còn sống cho một trong các con trai của ông ta là di chúc vì nó chỉ thực hiện khi ông ta chết Thừa kế theo pháp luật của bộ luật này có thể thấy phổ biến hơn Đối với gia chủ của gia đình, tài sản được chia cho các con trai (điều 167), con gái của gia chủ không được chia tài sản vì cô ta được nhận hồi môn lúc về nhà chồng Nếu người cha chết khi con gái chưa lấy chồng hoặc hành nghề tôn giáo thì được một phần tài sản từ di sản của người cha (điều 180) Đối với tài sản của vợ gia chủ, người chồng không được thừa kế tài sản của vợ, hàng thừa kế thứ nhất là các con của bà ta (điều 162), và hàng thừa kế thứ hai, trong trường hợp bà ta không có con là anh em ruột của

bà ta, tài sản được trả về cho nhà bố đẻ của bà ta (điều 163, 164) Có thể thấy, so với luật La Mã, luật Hamurabi có những điểm hạn chế, kém tỉ mỉ hơn đặc biệt trong việc quy định các hàng thừa kế, và sự bình đẳng trong việc phân chia tài sản

3 Đánh giá chung

Do sự khác biệt về vị trí địa lý cũng như các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khác, bộ luật Hamurabi và luật La Mã có nhiều những điểm khác biệt Mỗi bộ luật hình thành đều có những điểm tiến bộ và những điểm hạn chế, tùy vào quan điểm của những nhà làm luật và điều kiện kinh tế xã hội, những chuẩn mực đạo đức của từng quốc gia Nhìn chung, cả hai bộ luật đều có phạm vi điều chỉnh rộng trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và có một vài điểm thống nhất tương đồng Tuy vậy, bộ luật

La Mã vẫn được đánh giá là hoàn thiện hơn về kĩ thuật lập pháp cũng như nội dung của từng chế định, điều luật Riêng về ngành luật dân sự, luật La Mã có sự tiến bộ hơn

về nhiều mặt, quy định chặt chẽ và tỉ mỉ hơn so với luật Hamurabi Nhưng không thể hoàn toàn phủ nhận tính tiến bộ của luật Hamurabi, trong một số trường hợp luật Hamurabi cụ thể và đầy đủ hơn

C Kết luận

Trong lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới, bộ luật Hamurabi và bộ luật La Mã

cổ đại vẫn được coi là những bộ luật có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của pháp luật Sự so sánh trên đây chỉ đơn giản là một vài những ý kiến chủ quan góp phần nhận thức một cách rõ ràng hơn về hai bộ luật cũng như điểm tiến bộ và hạn chế của hai bộ luật này và những đóng góp của nó vào pháp luật ngày nay

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới NXB Công an nhân dân, năm 2008

2 Khảo lược bộ luật Hamurabi của nhà nước Lưỡng Hà cổ đại NXB Chính trị quốc gia, năm 2008

3 Giáo trình luật La Mã NXB Công an nhân dân, năm 2003

4 Một số trang web

MỤC LỤC