Hồ chí minh với việc xây dựng nền văn hóa mới việt nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Qua đó một số vấn đề lớn gắn với đề tài như: cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá, công lao to lớn của Hồ Chí Minh trong việc chuẩn bị những tiền đề tư tưởng và thực tiễn cho

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1 VĂN HOÁ VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ THEO

1.2 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về văn

hoá và văn hoá xã hội chủ nghĩa

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN XÂY DỰNG MỘT

NỀN VĂN HOÁ MỚI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

20

2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về khái niệm văn

hoá

20

của nền văn hoá mới

23

2.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về tính dân tộc trong

nền văn hóa mới ở Việt Nam

23

2.2.2 Hồ Chí Minh với việc tiếp thu chủ nghĩa Mác –

Lênin để xây dựng nền văn hoá Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa

27

trưng cơ bản của nền văn hoá Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa

32

một nền văn hoá mới ở Việt Nam

35

CHƯƠNG 3 HỒ CHÍ MINH - NGƯỜI CHỈ ĐẠO TRỰC TIẾP

XÂY DỰNG NỀN VĂN HOÁ MỚI VIỆT NAM

42

mới xã hội chủ nghĩa

42

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cách mạng Tháng Tám 1945 là một sự kiện vĩ đại trong lịch sử của dân tộc Việt Nam Nó đã phá tan hai tầng xiềng xích nô lệ của thực dân Pháp với hơn 80 năm thống trị và phát xít Nhật hiếu chiến, đồng thời lật nhào chế

độ phong kiến tồn tại gần 1000 năm Với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, chúng ta từ một nước thuộc địa đã trở thành một nước độc lập, tự do, nhân dân ta từ thân phận của người nô lệ đã trở thành người làm chủ nước nhà

Một kỷ nguyên mới, một thời đại mới được mở ra, nhưng đằng sau thắng lợi lớn ấy, những khó khăn mới lại tiếp tục xuất hiện Lòng tham và sự ngoan cố của thực dân Pháp và đế quốc Mỹ đã kéo dài cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân của Việt Nam, buộc nhân dân ta phải đứng lên cầm súng chiến đấu suốt 30 năm trời

Với cách nhìn toàn diện về sự vận động của lịch sử và những nhân tố thắng lợi của cách mạng Việt Nam Đảng ta và Hồ Chủ Tịch đặc biệt coi trọng mặt trận tư tưởng văn hoá trong sự hợp đồng tác chiến với các mặt trận khác: kinh tế, chính trị, quân sự Xây dựng một nền văn hoá mới là nhiệm vụ cần thiết và cấp bách của chúng ta khi ấy Với mục tiêu “làm cách mạng để cải tạo

xã hội cũ thành xã hội mới”, nên ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, Hồ Chí Minh đã bắt tay ngay vào việc xây dựng một nền văn hoá mới Nhiều vấn đề văn hoá đã được đặt ra và giải quyết ngay trong những ngày đầu của chính quyền cách mạng như giải quyết nạn dốt, giáo dục lại nhân dân tinh thần cần, kiệm, liêm, chính; cấm hút thuốc phiện, lương giáo đoàn kết và tự do tín ngưỡng… Như vậy, nền văn hoá mới ra đời đã gắn liền

chiến chống thực dân Pháp, và chống Mỹ là nền văn hoá kháng chiến, kiến quốc, nền văn hoá dân chủ mới, một nền văn hoá đã được Hồ Chủ Tịch xác định phải có 3 tính chất: dân tộc, khoa học và đại chúng, một nền văn hoá “vì con người và phải phục vụ con người”

Từ những ý nghĩa, thắng lợi và tầm quan trọng của công tác văn hoá trong giai đoạn mới, cũng như những ảnh hưởng của nó cho tới ngày nay,

chúng tôi xin mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Hồ Chí Minh với việc xây dựng nền

văn hoá mới Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa” làm đề tài nghiên

cứu Qua đó một số vấn đề lớn gắn với đề tài như: cơ sở hình thành tư tưởng

Hồ Chí Minh về văn hoá, công lao to lớn của Hồ Chí Minh trong việc chuẩn

bị những tiền đề tư tưởng và thực tiễn cho sự ra đời nền văn hoá mới Việt Nam, những chỉ đạo trực tiếp của Người trong việc xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam về cơ bản được giải quyết tương đối thoả đáng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tìm hiểu về Hồ Chí Minh với vấn đề xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam đã nhận được nhiều sự quan tâm của một số nhà nghiên cứu Cho đến nay, những công trình nghiên cứu tương đối hệ thống về Hồ Chí Minh và tư tưởng Hồ Chí Minh với việc xây dựng nền văn hoá Việt Nam mà chúng tôi

được biết đó là: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá” của Ban Tư tưởng – Văn hoá Trung ương (2003); “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển

nền văn hoá mới ở Việt Nam” của Đỗ Huy (2000), Nxb KHXH “Hồ Chí Minh nhà văn hoá kiệt xuất” của Song Thành (1999), Nxb CTQG; “Văn hoá và triết

lý phát triển trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của Đinh Xuân Lâm, Bùi Đình

Phong (2008), Nxb CTQG; “Hồ Chí Minh và văn hoá Việt Nam” của Trường Lưu (1990), Viện Văn hoá xuất bản; “Chủ tịch Hồ Chí Minh với nền văn hoá

Việt Nam” của Lê Xuân Vũ (1989), Nxb CTQG Đặc biệt là công trình “Hồ Chí Minh với nền văn hoá mới Việt Nam trước 1954” của Bùi Đình Phong

(1994), Nxb Lao Động Nhìn chung có thể khái quát thành ba mảng nghiên cứu chính:

Mảng thứ nhất: nghiên cứu về bản thân con người Hồ Chí Minh, qua

đó rút ra những tư tưởng về văn hoá, theo quan niệm rằng bản thân Hồ Chí Minh là một tấm gương tiêu biểu về văn hoá, kết tinh trong cuộc đời và sự nghiệp của Người

Mảng thứ hai: lấy tư tưởng Hồ Chí Minh làm đối tượng nghiên cứu,

mục đích qua các bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh để hệ thống hoá, tìm ra quan điểm của Người về văn hoá và xây dựng nền văn hoá, lấy đó làm thế giới quan và phương pháp luận để nghiên cứu văn hoá Việt Nam hiện nay

Mảng thứ ba: kết hợp giữa hai mảng trên, lấy cuộc đời, sự nghiệp và

tư tưởng Hồ Chí Minh làm đối tượng nghiên cứu, qua đó rút ra những kinh nghiệm về xây dựng văn hoá

Những công trình nói trên đã có những đóng góp nhất định trong việc nghiên cứu về Hồ Chí Minh, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá nói chung và văn hoá mới Việt Nam nói riêng Tuy nhiên chưa một công trình nào nghiên cứu về Hồ Chí Minh với việc xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa, dưới góc độ lịch sử một cách cơ bản hệ thống

Nhìn chung các công trình nói trên với các góc độ và cách tiếp cận khác nhau, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả luận văn tham khảo, trên cơ

sở đó tìm một hướng đi mới, nhằm giải quyết những vấn đề mới mà luận văn đặt ra

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Nghiên cứu về văn hoá và phát triển văn hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa nói chung

- Nghiên cứu một cách tương đối hệ thống về một số vấn đề lý luận trong xây dựng nền văn hoá mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh

- Nghiên cứu về quá trình Hồ Chí Minh trực tiếp chỉ đạo xây dựng nền văn hoá mới

- Xuất phát từ kết quả nghiên cứu và căn cứ vào yêu cầu nhiệm vụ cách mạng hiện nay, đưa ra một số kiến nghị về xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu khái niệm văn hoá, quan điểm của của chủ nghĩa Mác – Lênin về văn hoá nói chung và văn hoá xã hội chủ nghĩa nói riêng

- Trên cơ sở quan điểm của của học thuyết Mác – Lênin về văn hoá trong chế độ xã hội chủ nghĩa, xuất phát từ hoàn cảnh thực tiễn của xã hội Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám 1945 mà Hồ Chí Minh đã đưa ra những định hướng cơ bản cho nền văn hoá Việt Nam trong giai đoạn mới

- Những thành quả ban đầu cho chúng ta khẳng định những giải pháp của Hồ Chí Minh cho nền văn hoá Việt Nam là hoàn toàn đúng đắn và đó cũng là những định hướng cơ bản cho nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn này, tác giả của đề tài sử dụng kết hợp phương pháp lịch sử với phương pháp lôgíc nhằm khai thác triệt để tư liệu hiện có về hoạt động của Hồ Chí Minh trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới Việt Nam, rút ra hệ thống quan điểm có tính lý luận và ý nghĩa thực tiễn đối với việc xây dựng nền văn hoá mới

Đề tài dựa trên cơ sở phương pháp luận Mác – Lênin và chủ yếu dựa vào các tác phẩm của Hồ Chí Minh trong bộ sách Hồ Chí Minh Toàn tập (2000), Nxb CTQG Đồng thời đề tài dựa vào đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta để phân tích những vấn đề được nêu ra về xây dựng nền văn hoá mới

6 Giới hạn phạm vi của Luận văn

- Luận văn nghiên cứu về vai trò của Hồ Chí Minh trong công tác xây dựng nền văn hoá Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám 1945 Tìm hiểu những tư tưởng của Người trong việc xác định những mục tiêu, nhiệm vụ

cũng như vai trò của công tác văn hoá trong giai đoạn mới Từ những thành tựu trên mặt trận văn hoá trong kháng chiến chống Pháp và giai đoạn đầu của kháng chiến chống Mỹ đã khẳng định giá trị to lớn của tư tưởng văn hoá xã hội chủ nghĩa của Hồ Chí Minh

7 Đóng góp của Luận văn

- Đóng góp lý luận: Những kết quả nghiên cứu của Luận văn một lần

nữa lại khẳng định vai trò, và công lao to lớn của Người anh hùng dân tộc – danh nhân văn hoá thế giới – Hồ Chí Minh, đặc biệt là những cống hiến vĩ đại của Người nhằm xây dựng một nền văn hoá Việt Nam hiện đại trên tàn dư của

chế độ cũ để lại

- Đóng góp thực tiễn: Từ kết quả nghiên cứu cho ta thấy được thành

quả văn hoá ban đầu của Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám 1945, và thành quả ấy chính là sự gợi mở, định hướng cho nền văn hoá mới Việt Nam Đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi văn hoá Việt Nam đang xuất hiện những yếu tố ngoại lai thì tìm hiểu lại những thành quả văn hoá để khẳng định những giá trị của nó là việc làm hết sức cần thiết

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương, 10 tiết

Chương 1: Văn hoá và phát triển văn hoá theo định hướng xã hội chủ

nghĩa

Chương 2: Một số vấn đề lý luận xây dựng nền văn hoá theo định

hướng xã hội chủ nghĩa trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Chương 3: Hồ Chí Minh - Người chỉ đạo trực tiếp xây dựng nền văn

hoá mới Việt Nam

Chương 1

VĂN HOÁ VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ THEO ĐỊNH

HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1.1 Văn hoá và phạm trù văn hoá

Văn hoá là đề tài rộng lớn nên từ xa xưa, từ các bậc hiền triết đến những người bình thường đã bàn luận khá nhiều về nó và đưa ra những định nghĩa khác nhau về văn hoá

Loài người từ khi hình thành mang nhiều tư chất khác hẳn các loài động vật, trong đó nổi lên ba tư chất chính: trí tuệ, ngôn ngữ và lao động Trong quá trình thích ứng và chinh phục tự nhiên để tồn tại và phát triển, con người đã sử dụng ba tư chất đó để tạo nên hàng loạt công cụ sản xuất, thức ăn, vật dụng thường ngày: quần áo, nhà ở,… cũng như tạo nên hàng loạt các nguyên tắc ứng xử, quan hệ với nhau,… để tạo nên xã hội loài người , cái “thiên nhiên” thứ hai của họ Và dần dần, trong cái thiên nhiên thứ hai đó, do nhu cầu phát triển không ngừng của sản xuất, trao đổi, không ngừng nâng cao cuộc sống, phát huy những tài sản quý giá vốn có của mình, duy trì xã hội ngày càng ổn định, con người đã tạo nên những chuẩn mực đạo đức, những tục lệ, những truyền thống, những phương thức để giữ gìn và nâng cao kiến thức thu nhận được thông qua lao động sản xuất, phát minh, sáng chế, thích nghi, cải tạo tự nhiên để phục vụ bản thân mình, cũng như các hình thức quan hệ giữa các cộng đồng, giữa các lớp người khác nhau Tất cả những gì do con người tạo ra như vậy, ít hay nhiều đều có tác dụng (tích cực hoặc tiêu cực) đối với cuộc sống của họ - ngoại trừ những hành vi vô thức,… nghĩa là ít hay nhiều đều có những giá trị nhất định, hoặc vật chất, hoặc tinh thần

Như vậy, văn hoá chính là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình phát triển của lịch sử

Văn hoá là vấn đề rất lớn, nó bao gồm cả văn học nghệ thuật, khoa học, triết học, phong tục, tôn giáo,… Thậm chí khi xã hội phát triển thì nó còn xuất

hiện thêm một số thuật ngữ: văn hoá gia đình, văn hoá ngôn ngữ, văn hoá giao tiếp, văn hoá dịch vụ, văn hoá quản lý,… Những khái niệm gắn liền “văn hoá” với một lĩnh vực, một mặt nào đó trong hoạt động của con người ngày càng nhiều, và được sử dụng rộng rãi trong ngôn ngữ xã hội như là một yêu cầu bức thiết đòi hỏi về chất lượng, về sự hoàn thiện, về tính nhân văn trong mọii hoạt động của con người, và ở ngay bản thân con người

Văn hoá là một khái niệm được hình thành, khái quát thực tiễn xã hội

và gắn liền với sự phát triển của thực tiễn xã hội Từ cội nguồn, văn hoá đã khẳng định năng lực sáng tạo của con người, quyền uy của con người cho tự nhiên và nó còn được quan niệm, xác định tuỳ thuộc vào năng lực, trình độ sáng tạo, cả yêu cầu, định hướng xã hội cho sự sáng tạo của con người trong những xã hội khác nhau, trong những thời đại khác nhau, trong những quy mô giao tiếp xã hội rộng hẹp khác nhau

Ở châu Âu, tuy khái niệm văn hoá ra đời tương đối muộn (từ thế kỷ XVII), thời mà người ta gọi đó là thế kỷ Ánh sáng chói lọi trong lịch sử văn hoá của nhân loại Khái niệm văn hoá không còn bó hẹp chỉ gắn với việc cày xới, chăm bón đất đai để trồng trọt, và cả giáo dục, giáo hoá con người, mà lúc này, khái niệm văn hoá đã được “nâng cấp” nhằm chỉ toàn bộ những thành tựu của con người một cách phong phú, đa dạng, đối lập với tự nhiên Và con người chính là đấng tạo hoá của những sáng tạo đó

Quá trình tích luỹ tri thức đã đưa đến những phát kiến to lớn trong khoa học kỹ thuật, lực lượng sản xuất phát triển, một mạng lưới thương nghiệp rộng lớn, những dòng giao thương hàng hoá sôi động giữa các quốc gia được mở

ra Trên cơ sở thực tiễn xã hội đó, đã khẳng định sự phát triên nhanh, mạnh của khoa học, văn chương, hội hoạ,… trong đó đã công nhận năng lực, tư duy, tìm tòi, phát hiện, nhận thức của con người đối với tự nhiên, đối với xã hội Qua đó, cũng khẳng định những thành tựu con người đạt được là thành quả của hoạt động tinh thần và công sức lao động của chính mình

Như vậy là, dưới ánh sáng của chủ nghĩa nhân văn, con người bừng tỉnh sau thời kỳ Trung cổ, họ đã tự nhận thức được năng lực, vai trò và vị trí của mình trong thế giới Con người chứ không phải là một đấng sáng thế nào mang vầng hào quang sáng tạo “Con người chính là chủ thể của văn hoá, là một sinh thể hữu hạn (về mặt thể xác) nhưng có thể vượt qua tính hữu hạn đó bằng hoạt động nhận thức và sự sáng tạo của chính mình”

Ngoài ý nghĩa là “phát hiện ra con người” thì đến giai đoạn sau, yếu tố được nhận thức là yếu tố quyết định của văn hoá đó là khoa học Sản phẩm của trí tuệ đã được sử dụng hiển nhiên trong việc hợp lý hoá sản xuất, tăng sức mạnh của con người trong việc khai thác tài nguyên, nắm bắt và chinh phục tự nhiên Và khi đó, khái niệm văn hoá còn gắn liền với khái niệm phát triển Văn hoá là những thành tựu vật chất và tinh thần do con người tạo nên Những thành tựu đó luôn luôn thay đổi theo chiều hướng tích cực, đa dạng hơn, phong phú hơn, đẹp đẽ hơn Trên cơ sở những thành tựu đã đạt được, con người lại sáng tạo nên những thành tựu mới đáp ứng những nhu cầu to lớn của

xã hội, của con người Khi đó con người muốn trở thành chủ thể của cái mới, của những sáng tạo mới thì cần phải trải qua một quá trình giáo dục, được đón nhận và tiếp thu những tri thức cơ bản, được đào tạo và phải tham gia vào quá trình văn hoá xã hội của cộng đồng Thực chất của văn hoá là bồi dưỡng, phát triển, hoàn thiện những khả năng bẩm sinh trở thành những năng lực sáng tạo thực của con người, phát triển con người chính là để phát triển văn hoá

Như vậy, ta có thể thấy khái niệm văn hoá có nội hàm sâu rộng với những ý nghĩa tích hợp toàn bộ hoạt động của con người với tư cách là chủ thể hoạt động trong mọi lĩnh vực của thực tiễn xã hội Hạt nhân trung tâm của khái niệm văn hoá là hoạt động sáng tạo, hoạt động hướng đích khẳng định nhân tính của con người với tư cách là chủ thể có ý thức, có trí tuệ, và nó được thể hiện trong cả ba quan hệ tương tác cơ bản: văn hoá và tự nhiên; văn hoá và

xã hội; văn hoá và con người Với cách hiểu về văn hoá như trên thì mới thấy được vai trò, ý nghĩa to lớn của văn hoá cho sự phát triển

1.2 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hoá và văn hoá xã hội chủ nghĩa

1.2.1 Quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hoá

Các Mác, Ăng-ghen, Lênin đã khẳng định văn hoá là một trong những hình thái ý thức của xã hội, phản ánh thực trạng của xã hội và những quan hệ

xã hội Cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, văn hoá có tác động tích cực trở lại đời sống xã hội Từ đó, các ông cho rằng “lao động được tiến hành trong xã hội và do xã hội” là nguồn gốc của văn hoá

Trong các tác phẩm của mình, Mác, Ăng-ghen, Lênin đã khẳng định văn hoá là phương thức sản xuất tinh thần, nó phản ánh và chịu sự quyết định của sản xuất vật chất Bên cạnh đó, những sinh hoạt vật chất của những giai cấp khác nhau trong xã hội đã làm nảy sinh những tư tưởng tình cảm khác nhau Chính vì vậy, trong xã hội có giai cấp, văn hoá luôn mang tính chất giai cấp Tư tưởng thống trị trong xã hội là tư tưởng của giai cấp thống trị Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, Mác và Ăng-ghen đã chỉ rõ, trong mọi thời đại, những tư tưởng của giai cấp thống trị là những tư tưởng thống trị Điều đó có nghĩa là giai cấp nào là lực lượng vật chất thống trị trong xã hội thì cũng là lực lượng tinh thần thống trị trong xã hội Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuất vật chất thì cũng chi phối luôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần Các giai cấp cầm quyền đều sử dụng văn hoá như một vũ khí quan trọng để phục

vụ và bảo vệ quyền lợi cho họ Việc phát triển văn hoá gắn với những lợi ích giai cấp thường bị quy định bởi hệ tư tưởng của giai cấp đó Do vậy, tính giai cấp của văn hoá luôn gắn với tính đảng Theo các ông thì tính đảng của văn hoá là ở lập trường tư tưởng, sự nhiệt tình cách mạng ở mối liên hệ mật thiết với quần chúng, mức độ thấm nhuần đường lối của đảng, tinh thần cách mạng tiến công vào hệ tư tưởng tư sản, bảo vệ chủ nghĩa Mác - Lênin

Bên cạnh việc khẳng định những tính chất cơ bản của văn hoá, chủ nghĩa Mác - Lênin cũng đề cập đến chức năng xã hội hoá của văn hoá Những

chức năng đó là: chức năng giáo dục, chức năng nhận thức, chức năng thẩm

mỹ, chức năng dự báo Trong đó, chức năng bao trùm và quan trọng nhất của văn hoá là chức năng giáo dục Bởi thông qua chức năng này, văn hoá sẽ định hướng cho con người hành động phù hợp với lý tưởng, đạo đức và chuẩn mực của xã hội Nhờ đó, văn hoá thoả mãn nhu cầu tồn tại và phát triển của xã hội Sức mạnh và hiệu quả của văn hoá sẽ được thể hiện ở chỗ nó có thể tác động, huy động được tất cả năng lực, tinh thần của con người hay không

Trong tự nhiên có muôn vàn cái đẹp, con vật cũng biết tạo nên vẻ đẹp Nhưng con vật chỉ tạo ra vẻ đẹp bằng bản năng, nó được di truyền bằng con đường sinh học Con vật cũng chỉ tạo ra những sản phẩm theo kích thước và nhu cầu của bản thân nó, còn con người thì có thể tạo ra những sản phẩm theo kích thước của bất kỳ giống loài nào và ở đâu cũng biết vận dụng bản chất cố hữu của mình vào đối tượng, đó là khả năng thẩm mỹ của con người và nó được di truyền bằng con đường xã hội Chỉ có con người mới chủ động tác động vào tự nhiên và biến nó thành cái đẹp theo theo nhu cầu thẩm mỹ của mình Chính vì vậy, văn hoá là cái để phân biệt con người với con vật Chính cái đẹp, cái hay của văn hoá đã làm con người đẩy lùi bản năng để ngày càng trở nên “Người” hơn Do vậy, “mắt chim đại bàng nhìn thấy xa hơn mắt người rất nhiều nhưng mắt người nhận thấy trong sự vật được nhiều hơn mắt chim đại bàng rất nhiều”

Đối với Mác – Ăngghen, văn hoá mà loài người sẽ vươn tới là một nền văn hoá đầy tính nhân văn, xã hội mà loài người sẽ dựng xây là một xã hội không có giai cấp đối kháng, không phân chia giai cấp, không có tình trạng người bóc lột người Trong xã hội đó, con người có đủ điều kiện để phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần, và sự phát triển tự do của mỗi con người

sẽ là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người

1.2.2 Quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin về văn hoá xã hội chủ nghĩa

Trước khi đề cập đến một nền văn hoá trong chế độ xã hội chủ nghĩa, Mác – Ăngghen cũng quan tâm nghiên cứu đến nền văn hoá trong chế độ tư bản chủ nghĩa, từ đó hai ông so sánh và thấy được tính ưu việt của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

Trong các tác phẩm của Mác – Ăngghen, văn hoá trong chủ nghĩa tư bản đã được phân tích một cách sâu sắc trên hầu hết mọi mặt của đời sống xã hội nhằm mục đích chỉ ra cho được con đường phát triển tất yếu khách quan của văn hoá trong chủ nghĩa tư bản chính là đi tới cuộc cách mạng vô sản toàn thế giới để xây dựng nền văn hoá vô sản

Nếu chia văn hoá một cách tương đối thành hai lĩnh vực là văn hoá trong lĩnh vực sản xuất vật chất và văn hoá trong lĩnh vực tinh thần thì chính chủ nghĩa tư bản đã tạo nhiều điều kiện để văn hoá trong lĩnh vực sản xuất vật chất phát triển nhanh chóng Điều này được thể hiện một cách sinh động trên thực tế đời sống xã hội của các nước tư bản lúc bấy giờ Các sản phẩm văn hoá vật chất vô cùng phong phú đa dạng đã được bày bán, mang đi trao đổi với tư cách là những hàng hoá trong thị trường của chủ nghĩa tư bản Những hàng hoá này lại là một chất xúc tác mạnh tác động tới sự sáng tạo của con người, kích thích con người làm ra những của cải nhiều hơn, phong phú hơn phục vụ mọi nhu cầu khác nhau của con người và xã hội loài người

Nhưng còn trong lĩnh vực văn hoá tinh thần, trong các mối quan hệ giữa người với người trong chủ nghĩa tư bản thì ra sao? Mác - Ăngghen cho rằng

“Giai cấp tư sản đã xé toang tấm màn tình cảm bao phủ những quan hệ gia đình và làm cho những quan hệ ấy chỉ còn là những quan hệ tiền nong đơn thuần” [22, tr 600]

Như vậy, chúng ta có thể nhận thấy, trong chủ nghĩa tư bản, những tiến

bộ trong sản xuất vật chất, trong khoa học kỹ thuật được phát triển theo chiều hướng tích cực thì ngược lại những giá trị đạo đức xã hội lại bị suy thoái Đời

sống tinh thần của con người lại trở nên bó hẹp hơn, con người trở nên cô đơn trong một môi trường xã hội vật chất ngày càng mở rộng

Từ việc phân tích đời sống văn hoá trong chủ nghĩa tư bản như vậy, Mác - Ăngghen đưa ra quan điểm về xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Trong các tác phẩm của mình, Mác - Ăngghen không dành riêng một tác phẩm nào để trình bày hệ thống các quan điểm của các ông về văn hoá, văn hoá không được thể hiện như một lĩnh vực nghiên cứu riêng Nhưng toàn bộ

tư tưởng của Mác - Ăngghen về vấn đề này được thể hiện rất sâu sắc thông qua hệ thống các quan điểm duy vật biện chứng về con người và xã hội Kế thừa và phát triển quan niệm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác về văn hoá

và vai trò của văn hóa trong công cuộc xây dựng xã hội mới, thông qua thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga, Lênin tiếp tục bổ sung và phát triển những vấn đề lý luận về xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

Trước hết, là những nét chung nhất về nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, bản chất của văn hoá là sáng tạo, là sự kết tinh “năng lực bản chất người” trong thế giới các sản phẩm

do chính hoạt động của con người tạo ra, là cái quy định bản chất con người với tư cách là thực thể sinh học – xã hội Văn hoá là phương thức bộc lộ, phát huy những năng lực bản chất con người gắn với những hoạt động sống của họ, làm cho con người trở nên tốt đẹp hơn, hoàn thiện hơn, trở thành “người” hơn trong mỗi giai đoạn phát triển của mình Những nội dung đó cũng là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, một kiểu tổ chức xã hội mà nhân loại đang hướng tới Hiểu theo góc độ này thì chủ nghĩa xã hội là chế độ xã hội mang những đặc trưng của văn hoá Mác đã khái quát: mỗi bước mà con người tiến đến văn hoá là mỗi bước con người tiến đến tự do Đến Lênin, tư tưởng đó đã được diễn đạt một cách cụ thể hơn khi ông đưa ra luận điểm về nền văn hoá xã hội chủ nghĩa hay văn hoá vô sản, nền văn hoá mới do nhân dân lao động xây dựng

Như vậy xét trên phương diện chung nhất, văn hoá xã hội chủ nghĩa là văn hoá của nhân dân lao động, chứa đựng những giá trị nhân văn cao cả Còn

về phương diện lịch sử, chủ nghĩa Mác – Lênin quan niệm văn hoá xã hội chủ nghĩa là kết quả sự phát triển liên tục của các nền văn hoá, nó không phải tự nhiên mà có hoặc do những người vô sản phát minh ra mà là “sự phát triển hợp quy luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã tích luỹ được” Do

đó, có thể nói, nền văn hoá xã hội chủ nghĩa thể hiện trình độ phát triển cao của xã hội loài người

Từ những đặc trưng của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa và những điểm xuất phát để xây dựng nền văn hoá đó, các nhà kinh điển sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin đã xác định những mục tiêu và nhiệm vụ của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

1.2.2.1 Về mục tiêu của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

Trước hết, mục tiêu của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là xây dựng nền văn hoá của quảng đại nhân dân lao động Nền văn hoá đó vì lợi ích của nhân dân lao động và do chính họ sáng tạo ra Trong các xã hội có mâu thuẫn đối kháng giai cấp, giai cấp thống trị chỉ muốn phát triển văn hoá đáp ứng quyền lợi của chúng Văn hoá xã hội chủ nghĩa phải là văn hoá của nhân dân, toàn bộ những thành quả của nền văn hoá đó, giáo dục, khoa học, nghệ thuật… đều biến thành tài sản của toàn thể nhân dân Nhân dân lao động xứng đáng được hưởng những giá trị tốt đẹp nhất của nền văn hoá mới Nền văn hoá mới sẽ là kết quả sáng tạo của nhân dân và trở lại phục vụ nhân dân Văn hoá xã hội chủ nghĩa sẽ loại bỏ tình trạng độc quyền hoạt động tinh thần của bất cứ nhóm xã hội nào, khắc phục sự khác biệt giữa lao động chân tay và lao động trí óc, tạo

cơ hội bình đẳng cho tất cả mọi người hưởng thụ những giá trị văn hoá và khả năng tham gia tích cực vào các lĩnh vực khác nhau của hoạt động sáng tạo

Bên cạnh đó, mục tiêu phát triển toàn diện và giải phóng năng lực sáng tạo của mọi thành viên trong xã hội Trong xã hội cũ tồn tại tư hữu tư bản chủ

nghĩa về tư liệu sản xuất và sự phân công lao động có mâu thuẫn đối kháng, con người là “một cá thể phiến diện” Nội dung hoạt động của cá thể ấy không

do năng lực bản thân quyết định, mà bị phụ thuộc vào một nghề nghiệp nào

đó Ngược lại, chủ nghĩa xã hội dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, không có sự phân công lao động đối kháng nên người lao động có khả năng thực tế để phát triển toàn diện C.Mác chỉ ra mối quan hệ này: “Sự chiếm lĩnh toàn bộ công cụ sản xuất cũng tương đương với sự phát triển năng khiếu ở bản thân các cá thể” [04, tr 100] Khi cách mạng Tháng Mười thành công, khi tài sản đã về tay nhân dân lao động, Lênin đã xác định mục tiêu của xã hội mới phải có các lĩnh vực hoạt động để con người phát triển toàn diện “có thể phát huy hết khả năng của mình, có thể uốn lại cái lưng, có thể đứng thẳng, có thể cảm thấy mình là một con người” [18, tr 144]

Trong quá trình xây dựng nền văn hoá mới sẽ giải phóng nhân dân lao động thoát khỏi cảnh tối tăm, thức tỉnh trí óc của hàng triệu người lâm vào cảnh “ngu dốt”, lạc hậu, nâng quần chúng đông đảo lên đến “tinh thần sáng tạo lớn lao có tính chất lịch sử” Khả năng sáng tạo của quần chúng nhân dân

là vô hạn Nhưng nền văn hoá tư sản với tính phi nhân đạo của nó đã giày xéo,

đè nén, bóp nghẹt mất hàng nghìn, hàng triệu nhân tài trong nhân dân Chỉ có nền văn hoá xã hội chủ nghĩa mới khơi dậy sức sáng tạo mãnh mẽ bị đè nén

đó và những khả năng sáng tạo vốn đang tiềm tàng trong nhân dân Chỉ có thế mới sáng tạo nên những giá trị văn hoá mới cho một xã hội mới – xã hội cộng sản Một xã hội mà để trở thành hiện thực đòi hỏi phát huy tính tự giác cao độ

và tinh thần sáng tạo không ngừng của giai cấp vô sản và nhân dân lao động

1.2.2.2 Về nhiệm vụ để xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

Vấn đề đầu tiên mà các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin quan tâm

là xác định tính chất lâu dài, khó khăn, phức tạp của nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa - một nền văn hoá khác hẳn về chất so với các nền văn hoá trước đó Nhưng dù khó khăn thế nào, các nhà kinh điển vẫn đặt niềm

tin vào giai cấp vô sản sẽ xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa cũng như thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình là đi tới xã hội cộng sản

Nhiệm vụ thứ nhất để xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là phải kế thừa, tiếp thu những di sản của những nền văn hoá cũ mà trực tiếp là văn hoá

tư sản Lênin đã tiến hành cuộc đấu tranh quyết liệt chống lại những quan điểm sai lầm của những người chủ trương phủ nhận sạch trơn những di sản văn hoá của dân tộc và nhân loại, kêu gọi tự tay giai cấp vô sản xây dựng nền văn hoá của riêng mình Lênin cho rằng, ý nghĩa lịch sử của chủ nghĩa Mác đối với toàn thế giới là do Mác đã không vứt bỏ những thành quả quý báu nhất của các thời đại trước đó mà tiếp thu bằng cách cải tạo tất cả những tinh hoa của loài người trong vòng hơn hai nghìn năm trước đó Từ đó, Lênin đã nêu lên một nguyên tắc đối với những người Mácxít là trong những công việc sau này phải “không phải là nghĩ ra một thứ văn hoá vô sản mới, mà là phát triển những kiểu mẫu ưu tú, những kết quả tốt nhất của nền văn hoá hiện tồn” [17,

tr 548] và chỉ có vậy mới được gọi là làm phát triển một nền văn hoá thực sự

vô sản

Như vậy, rõ ràng trong tư tưởng của các nhà kinh điển, nền văn hoá xã hội chủ nghĩa với tư cách là mục tiêu, là phương tiện, là vật liệu không thể thiếu được trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội phải được xây dựng trên cơ sở kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những giá trị của văn hoá dân tộc cũng như của nhân loại, đặc biệt là những thành quả của chủ nghĩa tư bản đã tạo ra Nhiệm vụ mà các nhà kinh điển đặt ra cho giai cấp vô sản là phải tiếp thu có chọn lọc những giá trị của văn hoá dân tộc cũng như của nhân loại, đặc biệt là những thành quả mà chủ nghĩa tư bản đã tạo ra Đó là điều kiện tiên quyết để tạo nên những giá trị văn hoá mới trong nền văn hoá xã hội chủ nghĩa và chính những giá trị mới đó là cơ sở, động lực để thúc đẩy xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội

Nhiệm vụ thứ hai được các nhà kinh điển đặc biệt quan tâm trong quá

sớm nhận thấy vai trò của giáo dục trong việc cải tạo chế độ cũ và xây dựng

xã hội mới Chủ nghĩa xã hội chỉ có thể khẳng định được vị trí của mình khi

có năng suất lao động cao hơn chủ nghĩa tư bản, mà điều đó chỉ có được khi

lực lượng sản xuất phát triển mạnh hơn, trong đó yếu tố con người - người lao

động là quan trọng hàng đầu Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở

trình độ thấp kém thì nhiệm vụ giáo dục hết sức quan trọng và có ý nghĩa

quyết định tới sự thành công của quá trình xây dựng văn hoá xã hội chủ nghĩa

và chủ nghĩa xã hội Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, C.Mác và

Ph Ăngghen đề cập đến giáo dục là một nhiệm vụ hàng đầu trong quá trình

giai cấp vô sản làm cách mạng, thực hiện sứ mênh lịch sử của mình, đó là

“giáo dục công cộng và không mất tiền cho tất cả các trẻ em” Đưa

ra nhiệm vụ này, các ông đồng thời phác hoạ nên mô hình của một nền giáo

dục mới, hệ thống giáo dục dành cho tất cả mọi người, gắn lý thuyết với thực

hành

Nhiệm vụ thứ ba trong việc xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là

công tác văn hoá trong nông dân Đặt ra nhiệm vụ này, các nhà kinh điển xuất

phát từ vai trò cũng như thực trạng của nông thôn, nông dân trong công cuộc

xây dựng xã hội mới Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở những nước lạc

hậu, nông nghiệp chiếm đa số thì nông dân là lực lượng hùng hậu và cần phải

tổ chức lại Người nông dân không thể giữ mãi kiểu sản xuất cũ dựa trên cơ sở

tư hữu nhỏ về tư liệu sản xuất mà phải được tổ chức vào các hợp tác xã

Nhưng hợp tác xã là một hình thức tổ chức kinh tế mà nguyên tắc hàng đầu

cho sự tồn tại của nó là tự nguyện Do đó, giai cấp vô sản không thể dùng ý

chí chủ quan của mình để tổ chức các hợp tác xã bằng cách cưỡng bức nông

dân mà phải dựa trên sự thay đổi từ chính bản thân họ Công tác văn hoá nông

thôn trước hết là thanh toán nạn mù chữ, từng bước nâng cao trình độ văn hoá

của nông dân để tự họ có thể tiếp thu được những thành tựu khoa học, học hỏi

được các chuyên gia tư sản Công tác văn hoá trong nông dân không đơn giản

chí là xoá mù chữ mà phải xóa bỏ lực cản vô hình đang cản trở công cuộc xây

dựng chủ nghĩa xã hội Đó là những căn bệnh tồn tại từ bao đời nay: bệnh làm

ăn kiểu sản xuất nhỏ, bệnh tuỳ tiện, bệnh gia đình chủ nghĩa,… xoá bỏ nó cần phải tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

Công nghiệp hoá nông nghiệp, nông thôn không đơn thuần là việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế mà quan trọng hơn là sự nâng cao về văn hoá trong quá trình đó Chỉ có xây dựng được một môi trường văn hoá cao ở nông thôn mới đảm bảo cho sự thành công bền vững của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

Từ những quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về vai trò, mục tiêu và nhiệm vụ của văn hoá, chúng ta có thể nhận thấy Về vai trò của văn hoá nói chung và nền văn hoá trong chế độ xã hội chủ nghĩa nói riêng: theo các ông thì văn hoá mà loài người sẽ vươn tới là một nền văn hoá đầy tính nhân văn,

xã hội mà loài người sẽ xây dựng là một xã hội không có giai cấp đối kháng, không chia giai cấp, không có tình trạng người bóc lột người Trong xã hội đó con người có đủ điều kiện để phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần,

và chính sự phát triển tự do của mỗi con người sẽ là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người

Với những ý nghĩa ấy mà văn hoá trong chế độ xã hội chủ nghĩa được các ông khẳng định đó là nền văn hoá chứa đựng tính nhân văn cao cả, một nền văn hoá vì con người, phục vụ con người Tuy nhiên, xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa theo các nhà kinh điển sẽ gặp phải rất nhiều khó khăn:

Thứ nhất, về cơ sở kinh tế - một điều kiện quan trọng cho sự phát triển văn hoá thì nghèo nàn, lạc hậu Các nước xây dựng xã hội chủ nghĩa thường là những nước tiểu nông, kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, chưa đạt được những trình độc như các nước phát triển Các nhà kinh điển coi đó là những khó khăn không thể tưởng tượng đựơc cả về vật chất lẫn tinh thần

Thứ hai, xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa trên cái nền của văn hoá tư sản, mà chủ nhân của nền văn hoá mới chính là con người, là nhân dân

lao động, nhưng ở chế độ tư bản chủ nghĩa họ không được hưởng hoàn toàn những giá trị tốt đẹp của nền văn hoá Vì vậy, mặc dù họ là những người rất hăng hái đấu tranh để đem lại cho xã hội những cái mới và tốt đẹp thì họ lại chưa đủ học thức, không đủ trình độ văn hoá cần thiết để làm cuộc cách mạng

đó

Từ những thực tế ấy mà các nhà kinh điển sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin đã xác định những mục tiêu, và nhiệm vụ của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Với mục tiêu xây dựng một nền văn hoá của quảng đại quần chúng, vì lợi ích của nhân dân lao động, và nền văn hoá ấy phải do chính họ sáng tạo ra, nhằm phát triển toàn diện, khuyến khích năng lực sáng tạo của bản thân họ Chính vì thế mà nhiệm vụ đầu tiên và quan trọng nhất của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa đó là: phải biết kế thừa, tiếp thu những di sản của nền văn hoá cũ (mà trực tiếp là văn hoá tư sản), nhưng phải làm thế nào đó để văn hoá vô sản kết hợp được với những thắng lợi của văn hoá tư sản, với khoa học kỹ thuật trước đây thuộc đặc quyền một số ít người Nhiệm vụ thứ hai được các nhà kinh điển đặc biệt coi trọng trong quá trình xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa chính là giáo dục Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở điều kiện thấp kém thì nhiệm vụ giáo dục hết sức coi trọng và quyết định tới sự thành công của quá trình xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa và chủ nghĩa

xã hội Nhiệm vụ thứ ba trong việc xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là công tác văn hoá trong nông dân Công tác văn hoá trong nông dân trước hết

là thanh toán nạn mù chữ, từng bước nâng cao trình độ văn hoá của nông dân

để tự họ có thể tiếp thu được những thành tựu của khoa học, học hỏi được những chuyên gia tư sản, biết loại bỏ được những ảnh hưởng xấu đến khối liên minh công nông

Chương 2:

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN XÂY DỰNG MỘT NỀN VĂN HOÁ

MỚI TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về khái niệm văn hoá

Khái niệm văn hoá vốn rất rộng và thường được dùng trong những văn cảnh khác nhau Do đó, mỗi người có thể có cách tiếp cận khác nhau về khái niệm văn hoá Vì lẽ đó, đã ra đời hàng trăm định nghĩa về văn hoá, nảy sinh nhiều cuộc tranh luận xung quanh khái niệm văn hoá Cũng từ đó, hình thành những cách suy nghĩ khác nhau về vị trí, vai trò và chức năng, tác dụng của văn hoá đối với đời sống xã hội cũng như đối với sự nghiệp cách mạng và xây dựng đất nước nói chung

Là một nhà cách mạng, hoạt động và phấn đấu suốt đời vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng con người nên ở đây chúng ta không xem xét

Hồ Chí Minh dưới góc độ là một nhà nghiên cứu về văn hoá Nhưng để có thể hiểu về những đóng góp của Người đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hoá sxã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, thiết nghĩ chúng ta cũng cần tìm hiểu để thấy

rõ những quan điểm của Người về văn hoá cũng như về vị trí, vai trò và chức năng, tác dụng của văn hoá trong thời đại mới Chỉ có một lần duy nhất, Hồ Chí Minh nói đến ý nghĩa của văn hoá trong mục đọc sách ghi ở phần cuối tập thơ Nhật ký trong tù Nhờ bút tích quý báu này, chúng ta có thể thấy rõ hơn những quan điểm của Người về nội hàm khái niệm văn hoá

Hồ Chí Minh cho rằng: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm

thích ứng nhu cầu đời sống và trước những đòi hỏi của sự sinh tồn” [32, tr 143]

Từ quan điểm nêu trên về ý nghĩa của văn hoá Hồ Chí Minh đề ra năm điểm lớn xây dựng nền văn hoá dân tộc:

1 Xây dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường

2 Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng

3 Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội

4 Xây dựng chính trị: dân quyền

5 Xây dựng kinh tế [32, tr 431]

Có thể xem 5 điểm lớn nói trên là những yêu cầu cơ bản nhất cần quán triệt khi đề ra mục tiêu chiến lược phát triển văn hoá đối với một dân tộc, một quốc gia Và, theo Hồ Chí Minh, văn hoá được hiểu theo nghĩa rộng nhất, bao gồm toàn bộ những giá trị vật chất và giá trị tinh thần mà loài người sáng tạo

ra nhằm đáp ứng những nhu cầu ngày càng cao của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn

Để có một nền văn hoá như vậy, phải xây dựng đồng thời cả tâm lý, luân lý, xã hội, chính trị và kinh tế Năm lĩnh vực ấy tuy chưa phản ánh đầy đủ mọi mặt của đời sống xã hội, nhưng đã bao quát trong bốn nhiệm vụ cơ bản

mà Hồ Chí Minh đề ra cho sự nghiệp cách mạng: “Trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn đề cần chú ý đến, cũng phải coi là quan trọng ngang nhau: Chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá Nhưng văn hoá là một kiến trúc thượng tầng”

Vậy 5 yêu cầu của một chiến lược phát triển văn hoá nêu trên với 4 vấn

đề cần chú ý có mâu thuẫn với nhau không? Tại sao đã quan niệm văn hoá theo nghĩa rộng bao gồm cả văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể lại còn nhấn mạnh văn hoá là một kiến trúc thượng tầng? Phải chăng, khái niệm văn

hoá được Hồ Chí Minh dùng trong những văn cảnh khác nhau lại mang nội hàm khác nhau?

Tuy khái niệm văn hoá được Hồ Chí Minh dùng trong những văn cảnh khác nhau, nhưng khi Người lý giải khái niệm văn hoá thì rõ ràng văn hoá được hiểu theo nghĩa rộng nhất như trên đã nói Nhưng khi Người nêu bốn vấn đề cần chú ý ngang nhau, đó là chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá thì hình như văn hoá lại được hiểu theo nghĩa hẹp chỉ còn là văn hoá tinh thần thuộc kiến trúc thượng tầng Điều đó không phải là mâu thuẫn mà chỉ phản ánh phương pháp tư duy biện chứng

Nội hàm khái niệm văn hoá với ý nghĩa chính xác của nó như Hồ Chí Minh hiểu, thì phải nói theo nghĩa rộng Đó là quan điểm về văn hoá hay ý nghĩa của văn hoá vốn có từ khi nó ra đời Nhưng khi nói đến quan hệ giữa văn hoá với chính trị, kinh tế và xã hội, đồng thời nhấn mạnh phải coi trọng ngang nhau và phải thấy văn hoá là thuộc kiến trúc thượng tầng, thì tư duy lại hướng sang vấn đề phương pháp luận

Đối với Hồ Chí Minh, có lẽ ý nghĩa của khái niệm văn hoá không phải

ở chỗ nó rộng hay hẹp mà là sự gắn kết với bản chất con người và cuộc sống

xã hội Nó là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của

nó mà con người sáng tạo ra do nhu cầu đời sống và đòi hỏi của “sự sinh tồn”, như Người khẳng định Do đó, nó phải thể hiện ra như nó vốn có để tạo ra sức mạnh tổng hợp bao gồm cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần đối với con người trong một xã hội cụ thể, cả đức và tài đối với một con người phát triển toàn diện Chỉ tách văn hoá khỏi con người và xã hội khi cần nghiên cứu hoặc xem xét mối quan hệ giữa nó với các nhân tố khác mà thôi Đó là lĩnh vực của phương pháp luận khoa học

Từ cách hiểu về văn hoá nêu trên, cũng như yêu cầu xây dựng một nền văn hoá dân tộc không chỉ đơn thuần là xây dựng văn hoá tinh thần mà còn phải quán triệt sâu sắc và toàn diện những nhu cầu ngày càng cao của đời

sống con người, trong đó có cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần Xuất phát từ quan niệm đó, chúng ta càng thấy Hồ Chí Minh coi trọng ý nghĩa to lớn của văn hoá và đặt nó ở vị trí quan trọng trong sự nghiệp cách mạng cũng như trong chiến lược xây dựng và bảo vệ đất nước phát triển bền vững

Thấm nhuần quan điểm văn hoá theo tư tưởng Hồ Chí Minh tức là đặt văn hoá ở vị trí trung tâm của cách mạng, có nghĩa là thiếu nó cuộc sống sẽ không còn ý nghĩa, thiếu nó con người sẽ không thành người, thiếu nó xã hội

sẽ không phát triển, thiếu nó sẽ không có chủ nghĩa xã hội… Điều đó cũng có nghĩa là văn hoá gắn với mọi mặt của đời sống xã hội, là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển kinh tế - xã hội

2.2 Hồ Chí Minh với việc xác định nền tảng cơ bản của nền văn hoá mới

2.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về tính dân tộc trong nền văn hoá mới ở Việt Nam

Quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hoá nghệ thuật nói chung và về tính dân tộc của nền văn hoá mới của Việt Nam nói riêng là một bộ phận hợp thành hữu cơ của hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh đã đặt cơ sở cho quá trình nhân dân ta xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Ngay từ năm 1924, Nguyễn Ái Quốc đã viết: “Mỗi dân tộc phải chăm lo đặc tính dân tộc của mình trong nghệ thuật” [13, tr 180] Gần 30 năm sau, trong báo cáo Chính trị đọc tại Đại hội Đảng lần thứ hai năm 1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng lại khẳng định Đảng ta quyết tâm: “phát triển những truyền thống tốt đẹp của văn hoá dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hoá tiến bộ thế giới để xây dựng một nền văn hoá Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa học và đại chúng” [35, tr 173] Mười năm sau đó, năm 1962, trong lời phát biểu tại triển lãm mỹ thuật, Chủ tịch Hồ Chí Minh lại ân cần căn dặn anh chị em văn nghệ sĩ “nên chú ý phát huy cốt cách dân tộc” [13, tr 181]

Mỗi nền văn hoá đều mang đậm cốt cách của dân tộc đã làm nên nền văn hoá đó Tiếng nói, tâm lý, tình cảm dân tộc, các phong tục tập quán và những nhà văn hoá nghệ thuật của dân tộc tạo nên cái cốt cách ấy Trước khi

đi tìm đường cứu nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được nuôi dưỡng trong một môi trường văn hoá đậm đà bản sắc Việt Nam Ca dao, tục ngữ, các tích chèo của đồng bằng Bắc Bộ, các bài hát dặm, hát ví, hát bài chòi và tích tuồng của miền Trung,… đã in đậm vào tư tưởng tình cảm của Hồ Chí Minh thời trẻ Cùng với một nền văn hoá dân gian đặc sắc và những lễ hội ngày xuân, một nền văn hoá bác học cũng đã ăn sâu vào tâm khảm người học trò xứ Nghệ tại

cố đô Huế Thơ của Lý Thường Kiệt, Hịch tướng sĩ của Trần Hưng Đạo, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, Truyện Kiều của Nguyễn Du,… là hành trang văn hoá nghệ thuật góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc của nhà yêu nước Nguyễn Ái Quốc khi Người tiếp xúc với nền văn hoá nghệ thuật phương Tây

Trong tư tưởng văn hoá nghệ thuật Hồ Chí Minh, Việt Nam là một dân tộc văn hiến, có truyền thống xây dựng nền văn hoá nghệ thuật lâu đời Nền nghệ thuật dân gian cũng như nghệ thuật bác học có nhiều yếu tố hiện thực và nhân đạo sâu sắc Các tư tưởng và tình cảm nhân đạo này gắn bó chặt chẽ với các quan niệm về thiện và ác, ý chí tự lập tự cường và tinh thần yêu nước sâu sắc Các tư tưởng tình cảm này đã nuôi dưỡng tâm hồn và khí phách Hồ Chí Minh ghi dấu đậm trong văn phong và phong cách sống của Người Ngay từ những năm 20 của thế kỷ XX, Hồ Chí Minh đã viết: “Không: người Đông Dương không chết, người Đông Dương vẫn sống, sống mãi mãi Sự đầu độc

có hệ thống của bọn tư bản thực dân không thể làm tê liệt sức sống… của người Đông Dương” [30, tr 28] Nhiều nhà nghiên cứu khi đọc những câu này, đều nhận thấy trong những câu viết đó vang vọng hồn dân tộc với khí phách của Lý Thường Kiệt, của Trần Hưng Đạo, của Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ - Quang Trung,…

Hồ Chí Minh đã đề xuất việc phát huy các giá trị truyền thống, giữ gìn

Âu, với nền văn hoá tư sản, với chủ nghĩa Mác, hơn lúc nào hết, Hồ Chí Minh nhận thức sâu sắc rằng: “Chủ nghĩa dân tộc là một động lực lớn của đất nước” Người cho rằng dân tộc học phương Đông có thể tham gia vào “củng

cố cơ sở lịch sử của chủ nghĩa Mác”

Đối với Hồ Chí Minh, văn hoá nghệ thuật do con người sáng tạo ra nhưng nó đã không những không mất đi cùng với các thế hệ người tạo ra nó,

mà còn tự xác lập được những thành tố văn hoá khách quan lưu giữ các khả năng sáng tạo trong dấu ấn của toàn bộ nền văn hoá Sự tồn tại này thiết lập thành truyền thống văn hoá nghệ thuật trong cộng đồng dân tộc Coi trọng những thành tố văn hoá nghệ thuật đã từng được xác lập trong truyền thống,

do vậy Người một mặt ra những sắc lệnh cấm phá huỷ các công trình văn hoá nghệ thuật như đình chùa, miếu mạo; mặt khác khuyến khích việc sưu tầm và phát huy mọi giá trị văn hoá nghệ thuật tốt đẹp của dân tộc

Trong tư tưởng văn hoá nghệ thuật Hồ Chí Minh, tính dân tộc của một nền văn hoá đó là sự thống nhất trong đa dạng Văn hoá nghệ thuật của dân tộc Việt Nam bao gồm cả các giá trị văn hoá nghệ thuật của đồng bào miền Bắc, miền Trung, miền Nam, đồng bào miền xuôi, miền ngược, tất cả các giá trị này đều bình đẳng ngang nhau Những giá trị ấy đều có lịch sử lâu đời và đều là những bông hoa trong vườn hoa chung của dân tộc Người từng khẳng định rằng: “Các dân tộc bình đẳng về mọi mặt” [36, tr 543] Tất cả các dân tộc trên đất nước ta đều có điều kiện và có quyền phát huy khả năng của mình trong hoạt động sáng tạo

Trước cách mạng Tháng Tám năm 1945, do chính sách ngu dân của chủ nghĩa thực dân, phong kiến, nền văn hoá nghệ thuật dân tộc ở Việt Nam chưa

có sự bình đẳng giữa các giá trị Bọn phong kiến, tư sản coi các dân tộc thiểu

số như mọi rợ và chúng dùng nhiều chính sách tàn bào để kìm hãm sự phát triển văn hoá nghệ thuật của đồng bào các dân tộc thiểu số Trong quá trình giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh đã góp phần đem lại các giá trị chân chính cho nền văn hoá dân tộc ở Việt Nam, Người không quên quan tâm đến văn

hoá các dân tộc ít người Trong chính sách xây dựng nền văn hoá nghệ thuật mới của dân tộc ta, Hồ Chí Minh đã quan tâm lưu giữ các giá trị văn hoá của đồng bào miền núi và bồi dưỡng đội ngũ các nghệ sĩ, các nhà văn hoá của các dân tộc ít người

Đối với Hồ Chí Minh, tính dân tộc gắn chặt với tính thời đại, do đó:

“Tinh thần yêu nước chân chính khác hẳn với tinh thần “vị quốc” của bọn đế quốc phản động Nó là một bộ phận của tinh thần quốc tế” [35, tr 172] Theo tinh thần này, Hồ Chí Minh đã mời nhiều nhà văn hoá, nhiều nhà tổ chức nghệ thuật đến trao đổi văn hoá với Việt Nam, và ngược lại Việt Nam cũng đã cử nhiều nhà hoạt động văn hoá nghệ thuật xuất sắc ra nước ngoài Nhiều giá trị văn hoá nghệ thuật của nhân loại được lưu hành đan xen trong nền văn hoá dân tộc của chúng ta

Tư tưởng giao lưu văn hoá để giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc của Hồ Chí Minh xuất phát từ lòng yêu thương rộng lớn đối với con người

và lý tưởng cộng đồng cao quý Chủ tịch Hồ Chí Minh nói rằng cần phải “gạt

bỏ đế quốc chủ nghĩa cường quyền và quốc gia chủ nghĩa chật hẹp, vì cả hai đều không hợp thời Chúng ta có chung một lý tưởng triết học phương Đông

và phương Tây, đều theo một giáo dục chung: “Mình chớ làm cho người những điều không muốn người làm cho mình” [33, tr 354]

Tính dân tộc là cái gốc của văn hoá văn nghệ và tính nhân loại là hướng vươn tới phổ biến của tính dân tộc Song, yếu tố nhân loại lại nằm ngay trong yếu tố dân tộc của văn hoá nghệ thuật Ngôn ngữ nghệ thuật bản thân nó có tính nhân loại Cái đẹp của nghệ thuật hội hoạ, thi ca, âm nhạc, văn chương vừa gắn bó với tinh hoa dân tộc vừa mang ý nghĩa quốc tế Trong thời đại ngày nay vận mệnh của mỗi dân tộc gắn liền với vận mệnh của nhân loại Những chủ đề lớn lao, những day dứt khôn nguôi của mỗi nền văn hoá nghệ thuật dân tộc đều thức tỉnh lương tâm nhân loại

Là một danh nhân văn hoá, một người có lý tưởng độc lập cho dân tộc,

tự do cho nhân dân, hoà bình cho nhân loại, Chủ tịch Hồ Chí Minh khi lãnh đạo xây dựng nền văn hoá nghệ thuật mới Việt Nam, một nền văn hoá nghệ thuật ra đời trong chiến tranh, Người đã giáo dục cho những nghệ sĩ Việt Nam

- những người chiến sĩ trên mặt trận văn hoá- lòng yêu hoà bình tha thiết

Trong tư tưởng văn hoá Hồ Chí Minh, mối quan hệ giữa tính độc đáo dân tộc của văn hoá nghệ thuật với nền văn minh nhân loại, ngoài chính sách giao lưu văn hoá còn có năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ Người nghệ sĩ lớn, với lý tưởng nhân đạo của mình, với một cảm hứng nghệ thuật mãnh liệt

và tầm nhìn sắc sảo, đã sáng tạo ra được những tác phẩm cho muôn nhà Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du và Hồ Chí Minh là những nhà văn hoá lớn như thế ở nước ta Đó là những người vừa làm vẻ vang nền văn hoá nghệ thuật dân tộc Việt Nam, vừa góp phần làm phong phú kho tàng văn hoá nghệ thuật nhân loại

2.2.2 Hồ Chí Minh với việc tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lênin để xây dựng nền văn hoá Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ thiên tài, anh hùng giải phóng dân tộc

và là nhà văn hoá kiệt xuất của thế kỷ XX Trong di sản tư tưởng về văn hoá của Người chứa đựng nhiều giá trị tiềm ẩn, trong đó có vấn đề phát huy hệ tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin như thế nào trong việc xây dựng nền văn hoá mới ở Việt Nam Trước tình hình thế giới phát triển phức tạp, tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về cách tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin vào việc xã hội nền văn hoá Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa khoa học

và thực tiễn to lớn

Với việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam, Hồ Chí Minh

đã tạo nên một chất men mới, làm bừng tỉnh những khối óc, giúp những cánh tay của thợ thuyền, dân cày nghèo khổ giơ cao hơn nữa khi đứng lên giương cao ngọn cờ giải phóng dân tộc, xây dựng một nền văn hoá mới Tính cách

mạng vĩ đại của chủ nghĩa Mác - Lênin ở Việt Nam đã làm thay đổi hẳn nền tảng văn hoá, xác lập lại các quan hệ giai cấp trong xã hội và xây dựng lại ý thức chính trị cho văn hoá Ý nghĩa lịch sử của việc Hồ Chí Minh truyền bá tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam là ở chỗ, nó tạo ra một cách nhìn mới trong các quan hệ chính trị - xã hội Cách nhìn này là cơ sở cho các ứng xử văn hoá mới chưa từng có trong lịch sử văn hoá Việt Nam Có chủ nghĩa Mác - Lênin soi sáng, chủ thể của nền văn hoá mới cũng biến đổi mạnh

mẽ Những con người cách mạng với lý tưởng xã hội giải phóng áp bức, bóc lột đã hành động và ứng xử hoàn toàn khác với các bậc trượng phu, người quân tử, kẻ sĩ, thương nhân, nhân sĩ trong nền văn hoá phong kiến và tư sản

Đối với Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác - Lênin là một thế giới quan khoa học, một vũ khí đấu tranh cách mạng có tác dụng cải tạo mạnh mẽ nền văn hoá cũ và xây dựng nền văn hoá mới Song, mỗi nền văn hoá đều có các lớp lịch sử, các quan hệ giao tiếp và truyền thống lâu đời của nó Trong tư tưởng văn hoá của Hồ Chí Minh, nguyên lý biện chứng về mối quan hệ giữa dân tộc với thời đại luôn có tác dụng soi sáng các vấn đề chính trị phức tạp Các quan

hệ đấu tranh giai cấp ở phương Tây và phương Đông có những yếu tố phổ biến và có các yếu tố khác biệt Hồ Chí Minh đề xuất việc bổ sung cơ sở lịch

sử vào tư tưởng đấu tranh giai cấp trong học thuyết của Mác Và chính trên ý tưởng này, Người đã hình thành tư tưởng về xây dựng và phát triển nền văn hoá mới ở Việt Nam trên cơ sở kết hợp các giá trị dân tộc với các giá trị quốc

tế, giá trị truyền thống với giá trị hiện đại

Theo Hồ Chí Minh, văn hoá không chỉ có tính giai cấp mà còn có tính dân tộc và nhân loại Người đã xuất phát từ các giá trị văn hoá dân tộc để tiến hành đấu tranh chính trị tố cáo chủ nghĩa thực dân Pháp ở Đông Dương và chủ nghĩa đế quốc ở nhiều nơi trên thế giới Trong tư tưởng của Người, văn hoá Việt Nam còn là kết tinh bản chất loài của con người vượt qua những giới hạn của các quan hệ lịch sử cụ thể Người đã khẳng định: Trình độ phát triển

hoá nhân loại Trong khi bảo vệ tính dân tộc của mỗi nền văn hoá, các dân tộc

có nguyện vọng “tự do, bình đẳng” cùng chung một lý tưởng dân chủ và cùng say mê vì tự do

Cơ sở triết học trong tư tưởng văn hoá của Hồ Chí Minh xuất phát từ quan điểm biện chứng giữa vấn đề dân tộc và vấn đề nhân loại Trong văn hoá của mỗi dân tộc có cơ sở chung của nhân loại Việc giải quyết các vấn đề văn hoá dân tộc phải gắn liền với sự phát triển chung của nhân loại và khi chủ nghĩa dân tộc thắng lợi, thì theo Người “nhất định chủ nghĩa dân tộc ấy sẽ biến thành chủ nghĩa quốc tế” [30, tr 467] Hồ Chí Minh gắn sự tiến bộ văn hoá của mỗi dân tộc với sự tiếp thu tinh hoa văn hoá của nhân loại Luận điểm này xuất phát từ phép biện chứng duy vật về cái chung và cái riêng, cái đơn nhất, cái đặc thù và cái phổ biến Nó nêu lên một quan điểm chống sự giáo điều và đơn giản hoá quan điểm giai cấp trong văn hoá Nó cảnh báo cách nhìn, cách xây dựng, cách phát triển và cách đánh giá các quan hệ văn hoá dưới góc độ tư tưởng và giai cấp trong các hoàn cảnh lịch sử cụ thể

Quan điểm biện chứng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Việt Nam đã giúp chúng ta hiểu sâu hơn các yếu tố không thể cũng như các yếu tố có thể tiếp nhận được của những nền văn hoá khác nhau Tư tưởng này làm cho cách ứng

xử của Hồ Chí Minh trong mọi lĩnh vực đặc biệt là lĩnh vực chính trị, vừa nhất quán, vừa mềm dẻo, vừa thông minh, vừa linh hoạt “Nó làm cho quan điểm giai cấp trong lĩnh vực văn hoá của Người mang tính cách mạng và cao thượng” [13, tr 237]

Dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh và Đảng cộng sản Việt Nam, hệ tư tưởng Mác – Lênin dần dần trở thành hệ tư tưởng thống trị trong văn hoá Việt Nam Khi xây dựng các quan hệ văn hoá mới ở nước ta, Hồ Chí Minh luôn khẳng định: chủ nghĩa Mác - Lênin là nền tảng, có tác dụng củng cố sức mạnh chính trị của nhân dân ta

Cách tiếp cận chủ nghĩa Mác - Lênin của Hồ Chí Minh vào việc xây dựng nền văn hoá Việt Nam là tiếp cận về mục tiêu và phương pháp gắn nó với truyền thống dân tộc và các giá trị phổ biến của nhân loại Người đã giữ vững mục tiêu xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam theo mục tiêu của chủ nghĩa Mác - Lênin, nhưng các bước đi và các giá trị đạt tới của nó đều được Người sáng tạo theo hướng giữ gìn bản sắc dân tộc và hướng tới các giá trị phổ biến, nhằm phấn đấu xây dựng một nền văn hoá cao Đó là nền văn hoá của chủ nghĩa xã hội Hồ Chí Minh viết: “chúng ta phải thay đổi triệt để những nếp sống, thói quen, ý nghĩ và thành kiến có gốc rễ sâu xa hàng ngàn năm Chúng ta phải thay đổi quan hệ sản xuất cũ, xoá bỏ giai cấp bóc lột áp bức… Chúng ta phải biến một nước dốt nát cực khổ thành một nước văn hoá cao và đời sống tươi vui hạnh phúc” [37, tr 493-494] Theo Hồ Chí Minh, xã hội văn hoá cao là xã hội trong đó nhân dân lao động đã xoá bỏ được các phong tục tập quán và thành kiến lạc hậu, hấp thu có chọn lọc thành quả văn minh của nhân loại, phát triển các giá trị tốt đẹp của truyền thống; các dân tộc đều sống hoà hợp, bình đẳng trong sự thống nhất và đa dạng; lợi ích của cá nhân và tập thể được phát triển hài hoà; mọi người đều phát triển nhân cách, các thế hệ nối tiếp nhau bền vững; các tầng lớp và giới tính hoà hợp,… Đây là một nền văn hoá chưa từng có trong truyền thống của dân tộc ta Nền văn hoá này là lý tưởng văn hoá của chủ nghĩa Mác - Lênin được đồng cảm bởi cách tiếp cận của Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh cho rằng, trước khi xây dựng một nền văn hoá như vậy, đặc điểm lớn nhất của ta là từ một nước nông nghiệp lạc hậu, không trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa, tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội Vì vậy, nền tảng vật chất - kỹ thuật, trình độ của các quan hệ giữa con người và con người cũng như tổng thể các quan hệ xã hội phải có một thời gian cải tạo, xây dựng và phát triển Đây là một thời gian rất dài mà mục tiêu trước hết là

“nhằm làm cho nhân dân lao động thoát khỏi nạn bần cùng, làm cho mọi người có công ăn, việc làm, được ấm no và hạnh phúc” Quá trình đẩy mạnh

sản xuất là một quá trình nhân đạo hoá các quan hệ lao động, và ở đó nhân dân lao động được trả lại các giá trị đích thực của mình Quá trình đẩy mạnh sản xuất cũng là quá trình văn hoá hoá toàn bộ đời sống xã hội, chứ không phải chỉ ở một bộ phận này hay một bộ phận khác của xã hội Sản xuất và văn hoá trong chủ nghĩa xã hội, theo Hồ Chí Minh có mối quan hệ biện chứng Văn hoá được bắt nguồn từ sản xuất và ngược lại, không thể đẩy mạnh sản xuất mà không nâng cao văn hoá lao động, mở rộng dân chủ, xác lập quyền và nghĩa vụ của mỗi người

Trong việc xây dựng nền văn hoá cao của chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến giác ngộ chính trị, đến sự trưởng thành về lý tưởng của nhân dân Theo Người, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội phải gắn với việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa Đặc điểm nhân cách của con người

xã hội chủ nghĩa là sản phẩm tất yếu, hoàn thiện của nhân cách cách mạng: có

lý tưởng cao đẹp, đạo đức trong sáng, trí tuệ và thể chất phát triển

Đối với Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội chính là xã hội văn hoá cao, là một xã hội có cơ chế văn hoá hợp lý Sự phát triển của xã hội làm cho tính tích cực sáng tạo của quần chúng mà văn hoá với tư cách là trình độ người của các quan hệ xã hội, lại phát triển cao hơn Đó là biện chứng của đời sống trong chủ nghĩa xã hội Quá trình này khắc phục được tính chất hạn hẹp của

sự cưỡng bức lao động trong xã hội cũ và phát triển toàn diện các khả năng sáng tạo của con người mà nền văn hoá của tất cả các xã hội cũ không thể thực hiện được Văn hoá của chủ nghĩa xã hội trong tư tưởng Hồ Chí Minh là văn hoá nhân đạo, mang tầm cỡ thế giới và có sự thống nhất giữa tính dân tộc

và tính quốc tế Văn hoá xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam tiếp thu các thành quả của văn minh nhân loại trên nền tảng của chủ nghĩa yêu nước mới dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam

Hiện nay, chúng ta bước đầu xây dựng một nền văn hoá như vậy ở Việt Nam là do có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa mục tiêu, lý tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin với sự phấn đấu kiên cường, không mệt mỏi của cả dân tộc với

tinh thần tự lực, tự cường, chủ nghĩa yêu nước nồng nàn, khát vọng vươn tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp theo tư tưởng Hồ Chí Minh

2.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về những đặc trưng cơ bản của nền văn hoá Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Về thực chất và những đặc trưng cơ bản của nền văn hoá mới của Việt Nam đã được Đảng ta khẳng định: “Nền văn hoá mới là nền văn hoá có nội dung xã hội chủ nghĩa và có tính chất dân tộc Đó là một nền văn hoá có tính đảng và tính nhân dân Nền văn hoá ấy được xây dựng trên cơ sở chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa Nó vừa hấp thụ có chọn lọc những thành quả của văn minh loài người, những thành tựu văn hoá, khoa học hiện đại vừa là sự kết tinh và nâng lên một tầm cao mới những gì đẹp nhất trong truyền thống bốn nghìn năm của tâm hồn Việt Nam, của văn hoá Việt Nam Đó là truyền thống yêu nước, bất khuất, kiên cường và mưu trí trong lao động; là đức tính cần cù, sáng tạo và tinh thần lạc quan yêu đời Đó còn là chủ nghĩa quốc tế vô sản đã bắt rễ vào đời sống tinh thần của nhân dân

ta từ ngày có Đảng đến nay Nền văn hoá ấy là sự kết hợp hài hoà những tinh hoa văn hoá có phong cách riêng của các dân tộc anh em trong đại gia đình dân tộc Việt Nam” [04, tr 32]

Như vậy, nền văn hoá mới mà chúng ta xây dựng là văn hoá xã hội chủ nghĩa, một kiểu văn hoá mới, tiên tiến nhất trong lịch sử văn hoá từ xưa tới nay, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa làm cơ sở Văn hoá xã hội chủ nghĩa khác biệt về nguyên tắc với văn hoá tư sản, phong kiến, với văn hoá của mọi xã hội người bóc lột về nội dung và mục đích, về vị trí và vai trò trong đời sống xã hội Nội dung xã hội chủ nghĩa của văn hoá mới, được quy định bởi những hình thức quan hệ xã hội mới, bởi ưu thế tuyệt đối của hệ tư tưởng Mác – Lênin trong đời sống tinh thần của nhân dân, bởi sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Những nét cơ bản của văn hoá xã hội chủ nghĩa là: tính đảng cộng sản, tính nhân dân, chủ nghĩa nhân đạo xã hội

xã hội chủ nghĩa Đó là những nét chung cho mọi nền văn hoá của các dân tộc

đi theo con đường xã hội chủ nghĩa Những nét đó nói lên bản chất giai cấp công nhân của văn hoá xã hội chủ nghĩa Tính giai cấp của văn hoá xã hội chủ nghĩa biểu hiện qua một trình độ phát triển cao của nó là tính đảng Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, quyền lợi của đảng cộng sản, của giai cấp công nhân nhất trí với quyền lợi của nhân dân Văn hoá xã hội chủ nghĩa theo Hồ Chí Minh phải có tính đảng cao và tính nhân dân sâu sắc

Văn hoá mới mà chúng ta xây dựng là văn hoá xã hội chủ nghĩa, song

đó là nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Việt Nam chứ không phải nền văn hoá xã hội chủ nghĩa nói chung Do đó, cùng với tính đảng và tính nhân dân, nền văn hoá mới của ta có tính chất dân tộc đậm đà Văn hoá Việt Nam theo tư tưởng

Hồ Chí Minh hình thành trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc và được tích luỹ qua nhiều thế hệ Tính lịch sử tạo ra cho văn hoá một bề dày, một chiều sâu hệ thống các giá trị, mà cùng với thời gian vừa được tiếp tục phát huy, bồi đắp vừa có sự sàng lọc, điều chỉnh để hình thành giá trị mới

Xây dựng nền văn hoá mới ở Việt Nam có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc chính là sự giải quyết mối quan hệ giữa tính chất giai cấp và tính chất dân tộc trong lĩnh vực văn hoá Hồ Chí Minh có ý thức rõ ràng về giá trị văn hoá dân tộc – văn hoá tinh thần và văn hoá vật chất Người cho rằng

“càng thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin càng phải coi trọng những truyền thống tốt đẹp của cha ông”

Cần phải hiểu đúng khái niệm tính chất dân tộc của nền văn hoá mới Tính chất dân tộc không phải chỉ thể hiện ở hình thức mà cả ở nội dung của văn hoá Chính vì vậy, ngay từ khi mới giành được chính quyền, Người sớm

có sắc lệnh về bảo tồn tất cả các di tích cổ trong toàn cõi Việt Nam như đình chùa, đền miếu, cung điện, thành quách, lăng mộ, bia ký, chiếu sắc, văn bằng, sách vở

Hồ Chí Minh cũng rất quan tâm đến di sản văn hoá phi vật thể Nói chuyện với nghệ sĩ sáo Đinh Thìn, Người tâm sự: “Âm nhạc dân tộc của ta rất độc đáo Bác đã đi nhiều nước trên thế giới, nhưng Bác vẫn nhớ những câu hát của dân ta Ta có nhiều câu hát dân ca hay lắm Bây giờ phải khai thác và phát triển nó lên Cháu là thanh niên, cháu phải làm nòng cốt tiếp thu và phát triển

âm nhạc dân tộc” [02, tr 229] Tiếp chuyện nhà văn Đức Irênê Phabe - người

đã dịch truyện Kiều trong bảy năm, Người nói: “Nguyễn Du là một nhà thơ cổ điển vĩ đại của chúng tôi… những người cộng sản chúng ta rất quý trọng cổ điển Có nhiều dòng suối tiến bộ chảy từ ngọn nguồn cổ điển đó Càng thấm nhuần chủ nghĩa Mác – Lênin, càng phải coi trọng những truyền thống tốt đẹp của cha ông” [02, tr 335]

Cùng với việc bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc, theo Hồ Chí Minh các dân tộc không sống cô lập và sự tác động qua lại của các dân tộc cũng như ảnh hưởng lẫn nhau của các nền văn hoá là quy luật phát triển lịch sử của văn hoá Văn hoá mỗi dân tộc là sự hoà hợp, sự liên kết hữu cơ với các yếu tố tiếp thu được từ các dân tộc, giữa các nước trên thế giới, vốn văn hoá của mỗi dân tộc không tách rời vốn văn hoá thế giới Có những vốn văn hoá là của chung của mọi dân tộc, chúng ta cần tiếp thu một cách sáng tạo, làm cho nó thích ứng với đặc điểm Việt Nam, biến thành tài sản của dân tộc ta Đúng như nhận định của một nhà báo Mỹ: “Cụ Hồ không phải là người dân tộc chủ nghĩa hẹp hòi, mà Cụ là một người yêu mến văn hoá Pháp trong khi chống thực dân Pháp, một con người biết coi trọng những truyền thống cách mạng Mỹ trong khi Mỹ phá hoại đất nước Cụ” [10, tr 331]

Nhưng mặt khác, cần lưu ý khi tiếp thu vốn văn hoá của thế giới cần hiểu rằng, muốn cho những vốn văn hoá đó trở thành của dân tộc thì phải đi từng bước vững chắc, không thể nóng vội Chúng ta kiên quyết chống tâm lý

tự ti dân tộc, đầu óc sùng ngoại, khuynh hướng lai căng, bắt chước thiếu sáng tạo Nhưng mặt khác phải kiên quyết chống lại những biểu hiện dân tộc chủ

hướng tự đóng kín Cần nhớ rằng giao lưu văn hoá là một quy luật phát triển của văn hoá mỗi dân tộc và văn hoá thế giới Theo Hồ Chí Minh “Văn hoá Việt Nam là ảnh hưởng lẫn nhau của văn hoá Đông phương và Tây phương chung đúc lại… Tây phương hay Đông phương có cái gì tốt ta phải học lấy để phải tạo ra một nền văn hoá Việt Nam Nghĩa là lấy kinh nghiệm tốt của văn hoá xưa và văn hoá nay, trau dồi cho văn hoá Việt Nam thật có tinh thần thuần tuý Việt Nam để hợp với tinh thần dân chủ” [25, tr 72]

Tóm lại, văn hoá dân tộc và văn hoá nhân loại đều là những quan hệ trường cửu Nhưng văn hoá trước hết là vấn đề tồn tại và phát triển của một cộng đồng người nhất định, và khi dân tộc hình thành thì cộng đồng trở nên bền vững Do vậy, theo Hồ Chí Minh yếu tố dân tộc là yếu tố quyết định nhất của một nền văn hoá Dựa trên cơ sở gốc là văn hoá dân tộc, từ đó làm điều kiện để chúng ta tiếp thu văn hoá nhân loại

2.4 Hồ Chí Minh và những định hướng cơ bản cho một nền văn hoá mới ở Việt Nam

Có thể khẳng định, Hồ Chí Minh là người sinh thành nên nền văn hoá mới ở Việt Nam Người để lại một di sản văn hoá to lớn cho Đảng và nhân dân ta mà biểu hiện tập trung của di sản này là những định hướng quan trọng cho một nền văn hoá nghệ thuật mới

Trước những năm 30 của thế kỷ XX, văn hoá Việt Nam bị khủng hoảng

về đường lối Sự xuất hiện người cộng sản Nguyễn Ái Quốc và sự lựa chọn con đường giải phóng dân tộc kết hợp với phong trào giải phóng giai cấp vô sản của Người là định hướng quan trọng nhất khắc phục sự khủng hoảng triền miên của văn hoá Việt Nam những năm đầu thế kỷ này Ngay từ những năm

20, Người đã viết rằng: “Sau một thời gian nghiên cứu theo dõi, chúng tôi nhận thấy rằng “chủ nghĩa Uynxơn chỉ là một trò bịp lớn” [32, tr 641] Chỉ có giải phóng giai cấp vô sản thì mới giải phóng được dân tộc cả hai cuộc giải phóng này chỉ có thể là sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản và cách mạng thế

giới Ý tưởng này dẫn đến một động thái rất mới của văn hoá Việt Nam, đó là

sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản trên mặt trận văn hoá

Để chuẩn bị cho nền văn hoá Việt Nam mới, Nguyễn Ái Quốc đã xác định chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng cách mạng Lần đầu tiên trong lịch

sử văn hoá Việt Nam đã tạo ra một cách nhìn duy vật biện chứng vào các quá trình văn hoá Nó đã đánh thức các tiềm năng tinh thần của xã hội Việt Nam

và định hướng cho một xã hội nhân cách xuất hiện Nguyễn Ái Quốc đã tố cáo một cách đanh thép chủ nghĩa thực dân Pháp đã thực hiện những phản văn hoá

ở Việt Nam; mặt khác cổ vũ các khuynh hướng, các tiềm năng cách mạng trong văn hoá dân tộc Cho đến trước khi Đề cương văn hoá Việt Nam (năm 1943) của Đảng xuất hiện, các tư tưởng văn hoá của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh thông qua văn chính luận và sáng tác đã có một tác dụng định hướng rất quan trọng cho một khuynh hướng văn hoá hoàn toàn mới xuất hiện trong lịch sử văn hoá dân tộc Có thể nêu lên mấy câu thơ trong bài Pắc

Bó hùng vĩ mà Người viết năm 1941 là một ý tưởng lớn mà Hồ Chí Minh và Đảng ta khẳng định con đường phát triển văn hoá Việt Nam dưới sự lãnh đạo của mình:

Non xa xa, nước xa xa Nào phải thênh thang mới gọi là

Đây suối Lênin, kia núi Mác Hai tay gây dựng một sơn hà

Không phải ngẫu nhiên mà sau 30 năm bôn ba ở nước ngoài, khi quay trở về quê hương trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam mà Người đã đặt tên các địa danh suối Lênin, núi Mác, bởi với Người chủ nghĩa Mác – Lênin chính là điểm tựa, là dòng chảy chính của tư tưởng mới Việt Nam, của văn hoá mới Việt Nam

Sự hình thành nền văn hoá mới Việt Nam là một quá trình trong các định hướng tư tưởng của Hồ Chí Minh Năm 1951, trong Báo cáo Chính trị đọc tại Đại hội Đảng lần thứ hai, Hồ Chí Minh đã định hướng nền văn hoá mới Việt Nam phải “đào tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc địa và ảnh hưởng

nô dịch của văn hoá tiến bộ thế giới, để xây dựng một nền văn hoá Việt Nam

có tính chất dân tộc, khoa học và đại chúng” [35, tr 173]

Sau cuộc kháng chiến chống Pháp thắng lợi, cách mạng Việt Nam được xác định có hai nhiệm vụ lớn: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam Xuất phát từ thực tiễn cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói rằng: “để phục vụ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa thì văn hoá phải xã hội chủ nghĩa về nội dung và dân tộc về hình thức” [34, tr 60] Lý tưởng về một dân tộc độc lập tự do, hạnh phúc, công bằng, bình đẳng đã đưa Hồ Chí Minh tới việc xác lập nền văn hoá mới, trước tiên phải xác lập trình độ người của các quan hệ xã hội Theo Hồ Chí Minh nền văn hoá mới phải tạo ra được những con người tài đức vẹn toàn Đối với Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội có nghĩa là một xã hội Việt Nam Tức là một xã hội quan tâm đến trình độ phát triển của con người Hồ Chí Minh nhiều lần nói rằng, trong xã hội ta, trước hết là phải xây dựng cho được các con người mới của nó Và “xây dựng con người cũng phải có ý định rõ ràng như nhà kiến trúc” [39, tr 551] Đó là những con người phong phú từ đời công đến đời

tư, với nhân cách người cách mạng là: cần, kiêm, liêm, chính, chí công vô tư

Các định hướng cơ bản của Hồ Chí Minh cho một nền nghệ thuật kiểu mới được thể hiện rõ rệt nhất ở trong tư tưởng nổi tiếng: văn hoá nghệ thuật là một mặt trận, người nghệ sĩ là một chiến sĩ trên mặt trận ấy Đó là tư tưởng rất độc đáo Nó phát triển trên một phương diện mới xuất phát từ tư tưởng nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội của Mác và tư tưởng người nghệ sĩ vô sản của Lênin Nghệ thuật phải là một mặt trận như các mặt trận khác, và nghệ sĩ

là chiến sĩ tạo nên những giá trị văn hoá rất mới, đặc biệt là các giá trị tinh thần của nhà văn hoá hiện đại

Đối với Hồ Chí Minh, văn hoá mới Việt Nam vừa kết tinh, vừa nâng lên một tầm cao mới những gì tốt đẹp nhất trong truyền thống dựng nước và giữ nước của nhân dân ta và hấp thu có chọn lọc những thành tựu văn hoá tiến

bộ của loài người trên nền tảng gìn giữ cốt cách dân tộc Tư tưởng này đã được hình thành ở Hồ Chí Minh khi Người còn hoạt động ở nước ngoài Năm

1924, tại Matxcơva, khi đến thăm cuộc triển lãm của hoạ sĩ người Thuỵ Điển Eric Johansson, Nguyễn Ái Quốc nói rằng: “Mỗi dân tộc phải chăm lo đặc tính của mình trong văn hoá nghệ thuật” [13, tr 115] Trong thực tiễn xây dựng nền văn hoá nghệ thuật mới Việt Nam, Hồ Chí Minh đã quan tâm sâu rộng đến tính thống nhất và đa dạng trong nền văn hoá dân tộc, biểu hiện các quan hệ cá nhân và cộng đồng, dân tộc và quốc tế, dân tộc và sắc tộc Có thể nói định hướng quan trọng nhất của Hồ Chí Minh trong việc xây dựng nền văn hoá mới là xác lập một hệ ý thức văn hoá mới từ cách nhìn mới: truyền thống - hiện đại; dân tộc - quốc tế; cá nhân – xã hội; dân tộc - tộc người

Nền văn hoá mới xã hội chủ nghĩa là một nền văn hoá giàu tính nhân dân Đó là một định hướng lớn trong tư tưởng văn hoá Hồ Chí Minh Ngày 30 – 10 – 1958, trong một bài nói chuyện quan trọng với các cán bộ văn hoá, Hồ Chí Minh đã nói: nhân dân là người sáng tạo ra cả của cải vật chất tinh thần Những sáng tạo của họ là hòn ngọc quý Ngoài ý tưởng này Hồ Chí Minh còn phát hiện được sức sống bất diệt của văn hoá nghệ thuật ở trong mối quan hệ biện chứng giữa các tư tưởng cách mạng và tính cách mạng triệt để của nhân dân

Đối với Hồ Chí Minh, một nền văn hoá mới phải ra đời từ cuộc biến đổi cách mạng xã hội, và đến lượt nó, nó phải “thay thế triệt để những nếp sống, thói quen, ý nghĩ và thành kiến có gốc rễ sâu xa hàng hàng năm Đó chính là quá trình đưa đất nước ta từ một nước dốt nát, cực khổ thành một nước có văn

Để hình thành một xã hội văn hoá cao, Hồ Chí Minh đã nêu lên các giải pháp quan trọng không chỉ cho sự phát triển kinh tế, xã hội mà còn cho sự phát triển trình độ tư duy, dân trí và sự phát triển toàn diện của các giá trị văn hoá Hệ giải pháp đó là:

Một là: Mở rộng chủ nghĩa yêu nước và các quan hệ quốc tế Tiếp biến các giá trị văn hoá quốc tế, làm cho văn hoá dân tộc “trở thành một bộ phận của tinh thần quốc tế”, “văn hoá của các dân tộc khác cần phải nghiên cứu toàn diện Chỉ có trong trường hợp đó mới có thể tiếp thu nhiều hơn cho văn hoá của chính mình” [38, tr 412]

Hai là: Đưa khoa học công nghệ vào cơ cấu nều văn hoá, Hồ Chí Minh cho rằng: Trình độ khoa học kỹ thuật của ta hiện nay còn thấp kém Lề lối sản xuất chưa được cải tiến nhiều Lao động còn nặng nhọc Năng suất lao động còn thấp kém Phong tục tập quán lạc hậu còn nhiều Vì thế để xây dựng nền văn hoá mới “phải dạy bảo các cháu thiếu niên về khoa học

- kỹ thuật, làm cho các cháu ngay từ thuở nhỏ đã biết yêu khoa học” [13, tr 117], phải biết đem sức hiểu biết khoa học của mình truyền bá rộng rãi trong nhân dân lao động

Ba là: Để hình thành nền văn hoá mới, việc nâng cao dân trí, mở rộng y tế, giáo dục phải có sự kết hợp giữa lao động trí óc và lao động chân tay Theo Hồ Chí Minh, lao động trí

óc có vai trò quan trọng và vẻ vang Công – nông – trí cần đoàn kết chặt chẽ thành một khối Vấn đề quan trọng nhất của nền văn hoá mới không chỉ là dân sinh, dân khí mà còn là dân trí

Hệ thống duy lý trong nền văn hoá của ta chưa cao Vì lẽ đó với kinh nghiệm thế giới, việc phát triển trí tuệ cần có biện pháp hợp lý

Bốn là: Để cho văn hoá mới nảy sinh, gia đình, làng xóm, phố phường, đất nước, cá nhân, cộng đồng phải được thống nhất trong đa dạng Hồ Chí Minh rất coi trọng gia đình, vì đó

là cơ cấu nền tảng của xã hội Đối với các chính sách văn hoá mới, Hồ Chí Minh đã tạo ra cơ

sở bền vững cho sự phát triển lâu bền giữa truyền thống và hiện đại; cá nhân và xã hội, dân tộc

và quốc tế

Từ những định hướng cơ bản của Hồ Chí Minh cho việc xây dựng một nền văn hoá mới ở Việt Nam có thể nhận thấy Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng yếu tố truyền thống của văn hóa dân tộc Văn hoá Việt Nam đa dạng nhưng trong sự thống nhất Trên nền tảng của chủ nghĩa nhân văn của người Việt, nền văn hoá truyền thống Việt Nam đã trải qua những quá trình đan xen, chấp nhận, khuếch tán văn hoá, mở rộng cơ chế nội sinh, giữ gìn cái bất biến tương đối, tạo nên sự luân chuyển không ngừng Từ ý nghĩa và tầm quan trọng lớn lao ấy mà nền văn hoá mới Việt Nam trước hết phải mang đậm tính dân tộc, chứa đựng cốt cách và tinh thần của con người Việt Nam, của dân tộc Việt Nam

Trước bối cảnh thế giới đang có những biến động lớn, chủ nghĩa Mác – Lênin đang có sức lan toả mạnh mẽ và là ngọn đuốc soi đường chỉ lối đưa những con người lầm than tìm đến một chân trời mới tươi sáng Vì thế, nền văn hoá Việt Nam trong giai đoạn mới phải được xây dựng trên cơ sở lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hoạt động văn hoá Bởi thế không phải ngẫu nhiên mà Hồ Chí Minh đã khẳng định: chủ nghĩa Mác – Lênin là học thuyết tổng kết lại quá khứ, giải thích và cải tạo hiện tại, chuẩn bị và hướng dẫn tương lai

Với việc truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, truyền bá những giá trị tốt đẹp mà nền văn hoá xã hội chủ nghĩa mang lại cho nhân dân lao động, Hồ Chí Minh đã tạo nên một chất men mới, làm bừng tỉnh những con người vẫn âm thầm nhẫn nhịn, giờ đây họ được giác ngộ, họ tự đứng lên giương cao ngọn cờ giải phóng dân tộc, xây dựng một nền văn hoá mới – nền văn hoá của chính

họ Có chủ nghĩa Mác – Lênin soi sáng, nhân dân lao động – chủ thể của một nền văn hoá mới – trở thành những con người cách mạng với lý tưởng giải phóng xã hội khỏi áp bức, bóc lột đã dũng cảm đứng lên tự tin khẳng định mình , thể hiện quyền làm chủ của mình trong chế độ mới Chủ nghĩa Mác – Lênin chính là vũ khí đấu tranh cách mạng có tác dụng cải tạo mạnh mẽ nền văn hoá cũ và xây dựng nền văn hoá mới