Khai thác kênh hình phát huy hiệu quả dạy học môn Lịch sử ở trường THCS Bắc Dinh

Cho nên phương pháp trực quan thông qua bản đồ, lược đồ, biểu đồ, tranh, ảnh… có ý nghĩa rất quan trọng trong việc khắc sâu các sự kiện lịch sử cho học sinh.. Theo tôi, muốn nâng cao hiệ

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Nguyên tắc trực quan là một nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật hay các đồ dùng trực quan minh họa

Tuy nhiên, Lịch sử là một môn học mang tính đặc thù, không thể trực quan trực tiếp, không thể thực hành, thí nghiệm như những môn học khác Cho nên phương pháp trực quan thông qua bản đồ, lược đồ, biểu đồ, tranh, ảnh… có

ý nghĩa rất quan trọng trong việc khắc sâu các sự kiện lịch sử cho học sinh Nó

chính là chiếc "cầu nối giữa hiện thực quá khứ khách quan với đời sống hiện

tại".

Chính vì thế, những nhà biên soạn đã chia ra SGK thành 2 bộ phận: kênh chữ và kênh hình Tuy nhiên, việc khai thác nội dung kênh hình chưa được quan tâm một cách đầy đủ Nhiều giáo viên chỉ chăm chút nội dung kiến thức kênh chữ mà quên khai thác nội dung kênh hình Và cũng có giáo viên chưa phát huy được hiệu quả khi khai thác kênh hình để nâng cao hiệu quả dạy học, để khắc sâu kiến thức cho học sinh nắm vững, nắm chắc

Vậy, khai thác kênh hình như thế nào để nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn lịch sử?

Theo tôi, muốn nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn lịch sử thì cả giáo viên

và học sinh phải hiểu được sâu sắc nội dung bài viết (kênh chữ), cũng như nội dung tranh, ảnh, biểu đồ, sơ đồ… (kênh hình) trong SGK thì chất lượng dạy học

bộ môn mới được nâng cao

Đó là lý do tôi nghiên cứu và chọn chuyên đề: "Khai thác kênh hình phát

huy hiệu quả dạy học môn Lịch sử ở trường THCS Bắc Dinh" Với bản thân tôi,

đây chính là một trong các giải pháp góp phần đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng dạy học

1

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I THỰC TRẠNG.

Hiện nay, có nhiều cách lý giải khác nhau trong việc sử dụng SGK trong

dạy học Lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả giờ học Nhưng đa số, những nhà

nghiên cứu, những giáo viên lịch sử đều thống nhất rằng chỉ có thể sử dụng tốt

SGK khi cả giáo viên và học sinh hiểu được sâu sắc nội dung bài viết (kênh

chữ), cũng như nội dung tranh, ảnh, biểu đồ, sơ đồ… (kênh hình) của SGK

Tuy nhiên, việc khai thác nội dung kênh hình chưa được quan tâm đầy đủ

Nguyên nhân của thực trạng đó có nhiều, song chủ yếu là do :

- Một số giáo viên mới chỉ chú ý đến kênh chữ của SGK, coi đó là nguồn cung

cấp kiến thức lịch sử duy nhất trong dạy học, mà không thấy rằng kênh hình

không chỉ là nguồn kiến thức quan trọng, cung cấp một lượng thông tin đáng kể

Mà còn là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học Lịch sử trở nên sinh

động, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh

- Không ít giáo viên chưa hiểu được xuất xứ, nội dung, ý nghĩa của kênh hình

trong SGK, nên không cung cấp cho học sinh

- Trong các đợt bồi dưỡng, tập huấn thay sách, các giáo viên hầu như chỉ được

giải thích về cấu tạo chương trình, đổi mới về nội dung SGK (kênh chữ) mà

không được bồi dưỡng cụ thể về kênh hình, mặc dù số lượng kênh hình trong các

cuốn SGK Lịch sử khối THCS hiện hành tăng lên đáng kể so với trước

- Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung của kênh hình nhưng lại

ngại sử dụng, do sợ mất thời gian Hoặc có sử dụng nhưng qua loa, hình thức

Chính vì thế, giờ dạy Lịch sử sẽ rơi vào những hạn chế sau:

- Giáo viên chưa phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh trong việc

lĩnh hội kiến thức

- Các kiến thức do giáo viên cung cấp học sinh sẽ không nhớ lâu, nhớ kĩ bằng

- Giờ học khô khan, không hấp dẫn, không gây hứng thú học tập cho các em.

- Chưa rèn luyện được cho các em các kĩ năng thực hành: đọc, chỉ bản đồ, phân tích, đánh giá các sự kiện thông qua các kênh hình khác…

II GIẢI PHÁP.

Xuất phát từ đặc điểm bộ môn và quá trình giảng dạy của mình, tôi thấy cần tạo ra cho học sinh một không khí học tập sôi nổi, hứng thú hơn trong dạy học Lịch sử và phát huy tính tích cực của học sinh thông qua việc khai thác, sử dụng kênh hình Có như vậy, học sinh mới yêu thích bộ môn, khắc sâu hơn nữa các kiến thức cho các em và sẽ nâng cao được chất lượng dạy học bộ môn

Có nhiều biện pháp để "Khai thác kênh hình phát huy hiệu quả dạy học

môn Lịch sử ở trường THCS Bắc Dinh" Trong khuôn khổ của một bài sáng kiến

kinh nghiệm, tôi xin trình bày một số giải pháp mà tôi đã sử dụng và đã thu được kết quả khả quan trong quá trình giảng dạy của mình Đó là:

1 Sử dụng lược đồ, biểu đồ (Bản đồ lược đồ in sẵn hoặc tự vẽ theo SGK)

Có lẽ hầu hết các tiết học đều cần đến lược đồ lịch sử, nó được sử dụng nhiều nhất trong các giờ học Mỗi bài lịch sử đều có lược đồ riêng, phù hợp với nội dung và kiến thức của bài đó Trước khi sử dụng, GV cần chuẩn bị lược đồ, nắm chắc nội dung và những đồ dùng cần thiết khi sử dụng: bút chỉ, móc treo, nam châm, chọn vị trí, thời gian , kết hợp với lời giảng với bản đồ để tạo nên hình ảnh cụ thể, sinh động, thu hút được sự chú ý của HS vào hoạt động nhận thức

Đối với lược đồ in sẵn do Nhà nước cấp khi sử dụng GV cần tuân thủ các yêu cầu đã qui định

Đối với những lược đồ trong SGK nhưng không có lược đồ in sẵn thì GV và

HS nên vẽ ra bìa hoặc bảng phụ vài địa điểm quan trọng, khi trình bày sự kiện

GV giảng đến đâu, điền vào kí hiệu tượng trưng đến đó Nhất là đối với lược đồ miêu tả một trận đánh, một chiến dịch Ngoài ra GV còn có thể vẽ lược đồ Lịch

3

sử ngay trên bảng đen, khi giảng bài Đây là một công việc khó, yêu cầu GV

phải rèn luyện cho mình kĩ năng vẽ vừa nhanh, vừa chính xác

Trong khi sử dụng lược đồ GV luôn phải chú ý đến sự thu nhận của HS,

giúp HS phân tích, nêu kết luận khái quát về sự kiện được phản ánh trên lược đồ,

không nên cho HS tiếp thu một cách thụ động

Ví dụ: khi giảng về "Chương trình khai thác lần thứ 2 của thực dân Pháp"

trong bài "Việt Nam sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất" GV sử dụng bản đồ

phóng to (H2) Tác dụng của việc sử dụng bản đồ này là nhằm cụ thể hoá kiến

thức giúp HS thấy rõ mục đích, qui mô của cuộc khai thác cũng như hậu quả của

cuộc khai thác đối với Việt Nam, qua đó các em hiểu sâu hơn bản chất và những

thủ đoạn tàn bạo, trắng trợn của thực dân Pháp Sau khi đã chuẩn bị bản đồ trong

tiến trình giảng dạy, GV thực hiện các bước sau:

Sau khi phân tích rõ nguyên nhân, mục đích của cuộc khai thác thuộc địa

lần thứ 2 của thực dân Pháp GV treo bản đồ lên tường phía góc phải bảng, sau

đó lần lượt trình bày: quá trình khai thác của chúng về mục đích, qui mô, hậu

quả Kết hợp với lời giảng, GV chỉ rõ cho các em những vị trí, địa điểm mà Thực

dân Pháp khai thác, khai thác những nguồn lợi gì, ở đâu? Tại sao? Nó có tác

dụng gì Sau đó yêu cầu các em nhận xét và rút ra các kiến thức khái quát

Việc giảng dạy kết hợp với việc sử dụng bản đồ thực tế đã cho những kết

quả tốt Hầu hết các em rất chăm chú, dễ hiểu và nắm được bài ngay trên lớp

Không những thế còn làm nảy sinh những xúc cảm lịch sử của các em Đó là

căm thù trước hành động vơ vét tàn bạo của thực dân Pháp và lòng xót xa, cảm

thông đối với người dân Việt Nam sống trong cảnh mất nước nhà tan

Bên cạnh đó, giáo viên cũng nên hướng dẫn các em học sinh làm bài tập

trên lược đồ trống, để khắc sâu kiến thức cho học sinh

Đối với kiểu bài này, giáo viên nên làm lược đồ bằng bạt, chuẩn bị sẵn các

địa danh và kí hiệu, sau đó gọi học sinh lên gắn các địa danh và kí hiệu đó lên

4

bản đồ bằng keo hai mặt Như vậy, học sinh nhớ lâu, nhớ kĩ các địa danh, sự kiện trong bài học đó

2 Sử dụng tranh ảnh trong giảng dạy lịch sử.

Tranh ảnh lịch sử là một phương tiện trực quan tạo hình có tác dụng rất lớn trong dạy học Lịch sử, nó cung cấp cho HS hình ảnh về quá khứ một cách cụ thể, sinh động và chân thực

Ví dụ: Bức ảnh của Nguyễn Ái Quốc tại "Đại hội Đảng xã hội Pháp họp ở

Tua (12-1926)” Hình 28.

"Cuộc mít tinh ở Đấu Xảo Hà Nội” (Hình 33)

"Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân" (H37)

"Lớp bình dân học vụ" (h42).v.v

Những tranh ảnh lịch sử này có giá trị như một tư liệu lịch sử quý giá giúp

HS hiểu sâu sắc tính chất của sự kiện lịch sử và tạo cho HS những ấn tượng, mạnh mẽ, sâu sắc về quá khứ

Ví dụ: Khi các em ngắm nhìn H85 "Xuất khẩu gạo tại cảng Hải Phòng

(1989)” các em không thể suy nghĩ về sự đổi thay to lớn của đất nước ta sau

công cuộc đổi mới đất nước

Tuy vậy, trong bộ ĐDDH Lịch sử 6,7,8,9 có rất ít tranh ảnh Lịch sử so với việc cần sử dụng Nhất là những hình ảnh về nghệ thuật, những hình ảnh hy sinh cao đẹp của các anh hùng trong chiến đấu, cũng như trong lao động sản xuất Vì vậy, trong giảng dạy nếu có điều kiện thuận lợi, GV có thể sưu tầm (chân dung các nhân vật phản diện) để giảng dạy Nhưng cần phải chú ý tới sự phù hợp của tranh ảnh lịch sử và nội dung sự kiện lịch sử Ngoài ra tranh ảnh khi sử dụng cần đảm bảo tính mĩ quan rõ ràng để việc sử dụng có hiệu quả

Khi hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung của tranh ảnh lịch sử, GV cần chú ý rèn luyện cho HS các kĩ năng:

Kĩ năng quan sát, nhận xét

Kĩ năng phân tích, đánh giá, so sánh, nhận định

Để việc khai thác tranh ảnh có hiệu quả, phát huy được tính tích cực của HS

nhằm mục tiêu cho HS tự tìm hiểu nội dung của tranh ảnh dưới sự hướng dẫn tổ

chức của GV:

Bước 1: Cho HS quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát nội

dung tranh ảnh cần khai thác

Bước 2: GV nêu câu hỏi, nêu vấn đề, tổ chức hướng dẫn HS tìm hiểu nội

dung tranh ảnh

Bước 3: HS trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh sau khi đã quan

sát, kết hợp gợi ý GV và tìm hiểu nội dung trong bài học

Bước 4: GV nhận xét, bổ sung nội dung câu trả lời của HS, hoàn thiện nội

dung, khai thác tranh ảnh cung cấp cho HS

Lưu ý: giáo viên khi hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình cần nắm

chính xác nguồn gốc và nội dung kênh hình, sử dụng phối hợp với các

phương pháp khác: kể chuyện lịch sử, tường thuật, miêu tả, lồng ghép một

đoạn trích tác phẩm văn học, tác phẩm lịch sử… để tăng thêm tính hấp dẫn,

lôi cuốn, nâng cao hứng thú dạy học môn lịch sử cho học sinh Nên sử dụng

máy chiếu khi khai thác kênh hình để nâng cao hiệu quả dạy học.

Ví dụ : Giáo viên có thể sử dụng "Bản tuyên ngôn nhân quyền và dân

quyền" trong cuộc CMTS Pháp, "Tuyên ngôn Đảng cộng sản" khi nói về Quốc tế

thứ nhất và phong trào công nhân, sử dụng các câu chuyện lịch sử: về việc xử tử

vua Sác-lơ I trong CMTS Anh, về cuộc chiến đấu của các chiến sĩ bảo vệ Công

xã Pa-ri, cuộc đời hoạt động của các nhân vật lịch sử như Các-mác, Ăng-ghen,

Lê-nin, Trương Định, vua Hàm Nghi, Phan Bội Châu, Nguyễn Ái Quốc

Hoặc có thể sử dụng kênh hình để tổ chức các trò chơi ngoại khóa: "Theo

dòng lịch sử", "Rung chuông vàng", "Đường lên đỉnh Olimpia", thông qua hình

ảnh để tìm hiểu sự kiện…

6

3 Minh họa một tiết dạy cụ thể:

Tiết 26-Bài 18

NƯỚC MĨ GIỮA HAI CUỘC CHIẾN TRANH THẾ GIỚI

( 1918-1939)

I Mục tiêu bài học :

1 Kiến thức: Giúp học sinh nắm được:

- Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế Mĩ sau chiến tranh và nguyên nhân phát triển đó

- Thấy được xã hội Mĩ tồn tại nhiều bất công

- Tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế đến nước Mĩ

- Chính sách mới của Ru-dơ-ven đã đưa nền kinh tế Mĩ thoát khỏi khủng hoảng

2 Tư tưởng :

- Nhận thức bản chất của nước Mĩ

- Nhận thức sâu sắc công cuộc đấu tranh chống áp bức bóc lột trong xã hội tư bản

3 Kĩ năng :

- Rèn luyện cho học sinh kĩ năng trình bày, so sánh, phân tích, đánh giá, nhận xét

II Phương tiện :

- Bản đồ thế giới Tranh ảnh trong SGK Sưu tầm thêm các tranh ảnh gắn với bài dạy

III Tiến trình bài dạy :

1 Ổn định tổ chức.

2 Kiểm tra bài cũ:

?Nguyên nhân, hậu quả và biện pháp giải quyết cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 ở các nước tư bản?

3 Bài mới:

*HĐ 1: tìm hiểu nước Mĩ trong thập

niên 20 của thế kỉ XX

- Giáo viên giới thiệu cho học sinh biết

vị trí nước Mĩ trên bản đồ

- Giới thiệu một số nét về nước Mĩ

- GV giới thiệu sơ lược cấu trúc bài học

- HS nghiên cứu mục I

I Nước Mĩ trong thập niên 20 của thế kỉ XX.

7

1 Kinh tế:

?Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất,

nền kinh tế Mĩ phát triển như thế nào?

- Phát triển phồn vinh, là trung tâm kinh

tế, thương mại, tài chính thế giới

? Nêu biểu hiện của sự phát triển trên?

- Sản lượng công nghiệp tăng

- Đứng đầu thế giới về sản xuất ô tô, dầu

lữa, thép…

- Nắm giữ 60% trữ lượng vàng thế giới

- Giáo viên giảng và đính 2 hình ảnh 65

và 66 lên bảng cho học sinh quan sát

? Qua 2 hình ảnh trên, em có nhận xét

gì về sự phát triển của nước Mĩ?

- Cho thấy sự phát triển phồn vinh của

nước Mĩ

- GV giải thích từng bức hình:

Hình 65: …ngành ô tô phát triển-> kéo

theo sự phát triển của các ngành khác:

sắt, thép…

Hình 66:… một nước Mĩ giàu có, với

những tòa nhà chọc trời…

Thảo luận nhóm:

?Nguyên nhân nào làm cho nền kinh tế

Mĩ phát triển phồn vinh như vậy?

? Sự giàu có của nước Mĩ dành cho ai?

Nhân dân lao động có được thừa hưởng

những thành tựu đó không?

- HS trả lời theo nhóm GV phân công

Các nhóm khác bổ sung

- GV kết luận:

* Nguyên nhân của sự phát triển:

- Không bị thế chiến thứ nhất tàn phá

- Bán vũ khí thu lợi nhuận từ trong chiến

tranh

- Cải tiến kĩ thuật

- Tăng cường bóc lột công nhân

*Sự giàu có của nước Mĩ chỉ dành cho số

8

ít các nhà tư bản Còn đại đa số nhân dân

lao động không được hưởng những thành

tựu đó.-> chuyển mục 2

2 Xã hội:

- GV đính tiếp hình ảnh 67 SGK và một

hình ảnh về khu ổ chuột ở nước Mĩ thời

gian này lên bảng (hình ảnh tự sưu tầm)

cùng với 2 hình ảnh 65,66

? Nhìn 2 hình ảnh này, em có nhận xét gì

về đời sống của người dân lao động Mĩ?

- Họ sống trong những căn nhà thấp bé,

vách đất, mái lợp giấy dầu… vẽ mặt của

họ buồn rầu, khắc khổ… khung cảnh xác

xơ, tiêu điều…

? Qua các hình ảnh trên em có nhận xét

gì về những hình ảnh khác nhau của

nước Mĩ?

- Sự giàu có chỉ dành cho số ít nhà tư

bản, còn người lao động sống nghèo khổ

- Đó là sự phân phối không công bằng

trong xã hội Mĩ (GV cất các hình ảnh)

? Vì sao nước Mĩ giàu có mà người lao

động lại sống khổ cực như vây?

- Vì công nhân bị bóc lột nặng nề,

thường xuyên bị thất nghiệp

- Xã hội Mĩ có nhiều bất công, đặc biệt

là nạn phân biệt chủng tộc với người da

đen…

? Người lao động Mĩ có cam chịu cuộc

sống như vậy không?

- Họ không cam chịu mà đứng dậy đấu

tranh

?Kết quả của cuộc đấu tranh đó là gì?

- Đảng cộng sản Mĩ ra đời và lãnh đạo

phong trào đấu tranh

=> GV sơ kết: Cũng như những nước tư

bản khác, nền kinh tế Mĩ phát triển vượt

bậc sau chiến tranh, nhưng sự phát triển

đó không ổn định, ẩn chứa những mâu

thuẩn, dẫn đến cuộc khủng hoảng chưa

từng có trước đó -> chuyển mục II

9

*HĐ 2: tìm hiểu nước Mĩ trong những

năm 1929-1939.

1 Cuộc khung hoảng kinh tế

1929-1933 ở Mĩ.

?Cuộc khủng hoảng kinh tế ở Mĩ diễn ra

như thế nào? Hậu quả của nó?

- Cuối 1929, nước Mĩ lâm vào khủng

hoảng trầm trọng: Thị trường chứng

khoán New York tan vỡ, các ngân hàng

đóng cửa; dòng người thất nghiệp kéo

dài trên các con đường; nông sản không

bán được, vất bừa bãi khắp nơi; nông

dân trong chờ vào sự cứu trợ của Nhà

nước

(Mỗi ý GV minh họa bằng 1 hình ảnh)

? Nguyên nhân nào dẫn đến cuộc khủng

hoảng kinh tế ở Mĩ ?

- Do sự phát triển ổ ạt

- Nhà nước quản lý lỏng lẻo nền kinh tế

? Để thoát khỏi khủng hoảng, chính phủ

Mĩ có biện pháp gì?

- Thực hiện Chính sách mới của

Ru-dơ-ven

- GV minh họa bằng hình ảnh và giới

thiệu đôi nét về Ru-dơ-ven ( là một

trong ba vị tổng thống kiệt xuất nhất của

Hoa Kì, là người duy nhất trúng cử 4

nhiệm kì, từ 1932-1945 )

? Nội dung của chính sách mới là gì?

-Giải quyết thất nghiệp

-Phục hồi kinh tế

*GV đính hình 69 lên bảng HS quan sát

? Bức hình trên nói lên điều gì?

- Nhà nước nắm mọi đầu ngành kinh tế,

mọi mạch máu kinh tế ->Đặt kinh tế

dưới sự quản lý của Nhà nước

? Chính sách mới đưa lại kết quả gì cho

nước Mĩ?

- Cứu nguy tư bản Mĩ

II Nước Mĩ trong những năm 1929-1939

10