LÀM THẾ NÀO ĐỂ GIÁO DỤC TRẺ CHƯA NGOAN

- Theo nghĩa hẹp: Giáo dục được hiểu là quá trình hình thành và phát triển nhân cách người được giáo dục dưới quan hệ của những tác động sư phạm nhà trường, liên quan đến các mặt giáo dụ

1

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BỘ MÔN TÂM LÝ HỌC

- LỚP TÂM LÝ HỌC VB2 K01 Môn Giải phẫu – Sinh lý thần kinh

TIỂU LUẬN

LÀM THẾ NÀO ĐỂ GIÁO DỤC TRẺ CHƯA NGOAN?

Giáo viên phụ trách:

BS Lâm Hiếu Minh

Thời gian thực hiện: 14/3/2013 – 20/4/2013

NHÓM 4 Lớp: TLH-VB2-K01

Niên khóa : 2012 -2015

2

DANH SÁCH NHÓM 4:

3

MỤC LỤC

Lời cảm ơn 6

A MỞ ĐẦU 8

1 Tầm quan trọng của đề tài 8

2 Mục tiêu nghiên cứu 9

3 Đối tượng nghiên cứu 9

4 Phạm vi nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

B TỔNG QUAN 10

1 Làm rõ vấn đề 10

1.1 Thế nào là giáo dục 10

1.2 Thế nào là “Trẻ chưa ngoan” ở bậc tiểu học 10

1.2.1 Một số định nghĩa “Trẻ chưa ngoan”ở bậc tiểu học 11

1.2.2 Đặc điểm nhận diện trẻ chưa ngoan của trẻ ở bậc tiểu học 12

2 Bàn luận: Định nghĩa “Trẻ chưa ngoan” và các tiêu chí……… 14

B LÀM GÌ KHI TRẺ CHƯA NGOAN: 1 Nguyên nhân trẻ chưa ngoan 15

1.1 Nguyên nhân chủ quan 15

1.1.1 Nguyên nhân sinh học 15

1.1.2 Nguyên nhân tâm lý 16

Tâm lý học phát triển ở trẻ lứa tuổi tiểu học a Đặc điểm phát triển sinh lý: 16

b Đặc điểm phát triển tâm lý: 16

 Tri giác 16

 Tư duy 17

 Tưởng tượng 17

 Trí nhớ 17

 Ngôn ngữ 18

 Tình cảm 19

 Tính cách 19

4

 Nhu cầu về nhận thức 19

 Khả năng tự ý thức của học sinh tiểu học 19

 Sự phát triển ý chí của học sinh tiểu học 20

Lời bàn 20

1.2 Nguyên nhân khách quan 21

Môi trường gia đình: 21

Môi trường nhà trường: 21

Môi trường xã hội bên ngoài gia đình và nhà trường (Gọi tắt là môi trường cộng đồng) 21

Lời bàn 22

2 Giải pháp 23

2.1 Môi trường gia đình 23

2.1.1 Cha mẹ là tấm gương cho con 23

2.1.2 Chất lượng cuộc sống và mối quan hệ trong gia đình 23

2.1.3 Nuôi dưỡng và phát triển tâm lý cho trẻ 24

2.1.4 Phương pháp giáo dục 25

 Phương pháp “Không roi vọt” 26

 Nguyên lý Premack 29

 Phương pháp “uốn nắn” 30

 Ứng dụng 31

2.2 Môi trường nhà trường 32

2.2.1 Phân tích sâu về nguyên nhân trẻ hư do tác động nhà trường 32

2.2.2 Biện pháp khắc phục – Giảm thiểu tác động tiêu cực từ phía nhà trường: đặt học sinh ở vị trí trung tâm 34

2.2.3 Tính ứng dụng của các đề nghị trên: 36

2.3 Môi trường cộng đồng 38

2.3.1 Tăng cường công tác quản lý: Tạo hình mẫu xã hội tốt đẹp 38

5

2.3.2 Ưu tiên cho giáo dục: Cải thiện và nâng cao phương pháp giáo dục 2.3.3 Xây dựng sân thêm nhiều sân chơi-học lành mạnh: Nuôi dưỡng và

phát triển nhận thức - tâm lý lành mạnh ở trẻ 39

C BÀN LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 40

1 Bàn luận 40

2 Đề nghị 41

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 42

6

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, xin cảm ơn thầy Lâm Hiếu Minh đã tạo điều kiện để lớp Tâm

lý học VB2 K01 nói chung và nhóm nghiên cứu 4 nói riêng, có cơ hội tập họp và chung sức cùng nhau hoàn thành một bài tiểu luận ý nghĩa và thiết thực Đây thực

sự là tiền đề cho sự hứng thú, đam mê trong quá trình tự học và nghiên cứu tâm lý học Đồng thời, nhóm nghiên cứu xin cảm ơn Thầy đã truyền đam mê và nhiệt huyết vào mỗi tiết giảng, để mỗi sinh viên như được tiếp thêm nghị lực, thêm đam

mê, biết ước mơ và biết làm việc hết mình vì ước mơ

Lời cảm ơn thứ hai, xin dành cho quý độc giả, các sinh viên cùng khóa Bài tiểu luận được hình thành trong thời gian ngắn cũng những giới hạn về kinh nghiệm và hiểu biết chuyên sâu, vì thế, không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được phản hồi đóng góp từ quý vị Xin chân thành cảm ơn quý vị dành thời gian đã tham khảo bài tiểu luận này

Lời cảm ơn cuối nhưng vô cùng quan trọng, xin dành cho tất cả thành viên của nhóm mình Bài tiểu luận này là thành quả chung của tất cả chúng ta Cảm ơn chị Bích rất nhiệt tâm, uyên bác và chịu khó dày công soạn bài chỉn chu Cảm ơn chị Chi, tận tâm, vui vẻ và hết mình với công việc, với kiến thức, quan điểm và nghị lực phi thường; thậm chí, thức đến ba giờ sáng để hoàn thành bài đúng hẹn! Cảm ơn chị Lâm vì bài viết phân tích quan niệm sâu sắc và mạch lạc Cảm ơn chị Thy tổng hợp và đóng góp nhiều ý kiến và quan điểm thiết thực Cảm ơn chị Linh luôn quan tâm nhóm và vượt qua biết bao áp lực nhóm mỗi lần tranh luận Cám

ơn chị Nhung luôn từ tốn nhã nhặn góp ý Cảm ơn chị Hòa dù bận rộn vẫn luôn quan tâm và theo sát tình hình nhóm Cám ơn chị Hoàng với những hiểu biết thực

tế và kinh nghiệm Cám ơn anh Tuấn - người dẫn mạch thuyết trình với kinh nghiệm và những câu phản biện thực tế Cám ơn chị Trang đã luôn quan tâm công việc nhóm và góp ý bài viết Cám ơn chị Hà dày công sưu tập tài liệu, soạn bài và

hỗ trợ rất nhiều trong việc biên tập Cảm ơn những cuộc tranh luận nảy lửa để bài viết thêm giá trị đúng đắn, để nhóm mình thêm kinh nghiệm và học hỏi được từ nhau rất nhiều kinh nghiệm quý giá: cách làm việc tập thể, cách trình bày, cách điều chỉnh và phát triển để đạt thành quả cao nhất trong kết quả nghiên cứu Và,

7

xin cảm ơn tinh thần làm việc hăng say, cảm ơn chúng ta vì đã họp thành nhóm 4 đặc biệt với những cá tính, phong cách đặc trưng, riêng biệt Biết rằng không thể tránh những thiếu sót, cập rập, những bất đồng; qua những tranh luận đầy xúc cảm, thật tự hào vì nhóm chúng ta đã cùng nhau vượt qua tất cả, trên tinh thần đoàn kết và hết mình vì công việc

Thật may mắn khi được là thành viên của nhóm chúng ta

Thay mặt nhóm 4 Lớp Tâm lý học Văn Bằng 2

8

A MỞ ĐẦU

1 Tầm quan trọng của đề tài

Xã hội chúng ta đang phát triển từng ngày từng giờ, thậm chí là từng giây Với tốc độ phát triển vũ bão như vậy, để tồn tại và phát triển, con người không thể hoạt động một mình mà luôn cần sự hợp tác cùng nhau Đồng thời, yếu tố con người được đòi hỏi ngày càng cao hơn cả về lượng và chất Vì thế, sự tồn tại và phát triển của một xã hội hoàn toàn phụ thuộc vào lớp thế hệ những con người mới, hay nói cách khác, chính là trẻ em của hôm nay Hơn lúc nào hết, vấn đề giáo dục con người được là quốc sách, là ưu tiên hàng đầu của nhiều quốc gia

Ở xã hội nào thì năng lực trí tuệ luôn được xem trọng Trong đó, có trí tuệ bao gồm trí tuệ nhận thức và trí tuệ cảm xúc Giai đoạn tiểu học là giai đoạn đặc biệt quan trọng hình thành và phát triển năng lực trí tuệ ấy Trẻ em sinh ra như một

tờ giấy trắng, nhân cách và ý thức không phải là yếu tố bẩm sinh, di truyền Thật vậy, đấy là kết quả được hình thành qua thời gian cùng trải nghiệm cuộc sống dưới

sự giáo dục của gia đình, nhà trườn và sự ảnh hưởng từ môi trường xã hội Bởi thế, vai trò của gia đình, nhà trường, cộng đồng trong công cuộc trồng người là vô cùng quan trọng

Trên thực tế, việc đáp ứng và phản hồi sự uốn nắn của phụ huynh với tác động của mội trường xung quanh của trẻ em nhiều lúc không cho hiệu quả tích cực như mong đợi Tùy theo độ tuổi và sự hài lòng trên kỳ vọng của người lớn đối với con trẻ mà xuất hiện những “trẻ chưa ngoan”

Đây là lý do cản trở sự phát triển năng lực toàn diện ở các em; bao gồm cả nhận thức, tâm lý và giao tiếp cộng đồng Nếu không được phát hiện và uốn nắn kịp thời, sự thiệt thòi này sẽ không chỉ là của các em, mà là gánh nặng của cả cộng đồng, cả xã hội

Vậy, ‘Làm thế nào để giáo dục trẻ chưa ngoan?’ là một câu hỏi đơn giản nhưng tốn nhiều giấy mực Các nghiên cứu nếu có chỉ phân tích trên khía cạnh đơn lẻ là gia đình hoặc thầy cô; đồng thời, chưa có nghiên cứu tổng hợp hay can thiệp nào bàn luận về vấn đề này trên nền tảng môi trường xã hội Trong khi đó, vấn đề đào tạo con người đang ngày càng trở nên nhức nhối trong bối cảnh hiện nay Đó cũng là nguyên nhân và động lực giúp nhóm nghiên cứu hoàn thành bài tiểu luận này

9

Mục tiêu nghiên cứu

- Trả lời câu hỏi Làm thế nào để giáo dục khi trẻ chưa ngoan

- Đề ra phương pháp giáo dục thích hợp giúp cải thiện hiện trạng trẻ

chưa ngoan làm cơ sở khảo sát ứng dụng thực tế

2 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu, tổng hợp tài liệu về phương pháp giáo dục trẻ chưa ngoan lứa tuổi tiểu học của 3 đại diện tiêu biểu là Gia đình, Nhà trường và Cộng đồng đứng

- Theo nghĩa hẹp: Giáo dục được hiểu là quá trình hình thành và phát triển nhân cách người được giáo dục dưới quan hệ của những tác động sư phạm nhà trường, liên quan đến các mặt giáo dục, đức dục, mỹ dục, thể dục và giáo dục lao động

1.2 Thế nào là “Trẻ chưa ngoan” ở bậc tiểu học

1.2.1 Một số định nghĩa “Trẻ chưa ngoan”ở bậc tiểu học

Theo từ điển tiếng Việt: Ngoan là “dễ dạy”; trẻ chưa ngoan là chưa dễ dạy

hay nói cách khác, trẻ chưa ngoan là trẻ chưa khó giáo dục

Theo góc nhìn

Trong ngôn ngữ hàng ngày, trẻ chưa ngoan còn được gọi là “trẻ khó dạy”,

“khó giáo dục”, “có vấn đề”, “chậm tiến”, “hư”… Đối với cha mẹ, thường là những trẻ không chịu vâng lời, thích làm theo ý mình, chống đối, ích kỷ, nói dối hoặc ham chơi Từ phía các nhà trường, quan điểm này có một chút khác biệt

Theo quyển Những học sinh “khó” những thầy cô giáp gặp khó khăn của Marie

Thérese Auger và Christiane Boucharlat có viết: theo quan điểm một số thầy cô, trẻ có vấn đề thường có 2 dạng, một là những học sinh “quậy” như hay náo động, cãi nhau, hiếu chiến hoặc hay khiêu khích; hai là những trẻ từ chối làm việc như không chịu cộng tác làm việc, lười học… Đối với xã hội đặc biệt là trong công tác quản lý, “Trẻ chưa ngoan” là những trẻ gây ảnh hưởng làm mất trật tự xã hội, ảnh hưởng hoặc tiêm nhiễm tính “chưa ngoan” vào những trẻ khác, đặc biệt là không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập hay cơ hội thành công của các em mà còn ảnh hưởng đến sự tiềm năng và sự phát triển của xã hội sau này

11

Theo không gian:

Tại các nước trong cùng một khu vực thì quan điểm như thế nào là trẻ chưa ngoan hầu như không khác nhau nhiều Nếu ở nhà, trẻ chưa ngoan là những trẻ hay nói dối người lớn, hay cãi lời, làm những việc trái ý cha mẹ hoặc ngang ngạnh bướng bỉnh Ở Việt Nam hay một số nước châu Á thì có rất nhiều tiêu chí để xác định là một đứa trẻ ngoan hay chưa ngoan Chẳng hạn, một bé gái quần áo sạch đẹp, trước mặt bố mẹ, thầy cô giáo thì rất lễ phép, một điều dạ-hai điều vâng, có khi còn khoanh tay cúi đầu nữa nom thì có vẻ ngoan nhưng khi vắng bố mẹ , thầy

cô thì lại nói tục, văng bậy Một bé trai sáng đi học ở lớp, chiều đi học phụ đạo, tối đến nhà bạn học nhóm…mới nhìn có vẻ rất chăm nhưng khi ở lớp thì nói chuyện, đầu óc để tận đâu, đến lớp phụ đạo thì đùa quậy, đi học nhóm thì xem video, tán gẫu, bài bạc, chơi trò điện tử Một bé gái khác, nay xin tiền đóng cho trường, mai xin tiền đóng cho lớp với nhiều lý do nhưng tất cả các khoản tiền đó đều để ăn quà, mua những thứ linh tinh, trò chơi bạo lực, thậm chí mua số đề, cờ bạc Một bé gái

ăn diện, quần này áo nọ, váy kia…thậm chí trước khi đi học còn bôi son đánh phấn thì cũng bị xem là trẻ chưa ngoan vì không hợp với thuần phong mỹ tục của người châu Á Trong khi đó ở các nước phương Tây, việc xét một đứa trẻ là ngoan hay chưa ngoan không phải ở chỗ trẻ “biết vâng lời” theo những yêu cầu của người lớn mà chỉ cần bé có thái độ “biết hợp tác” cũng cho là trẻ ngoan rồi Trẻ

em tại các nước ngày được khuyến khích tự do phát triển, khám phá theo sở thích của cá nhân mà không cần phải theo những chuẩn mực mà cha mẹ chúng mong muốn Chẳng hạn, các bé gái ở học sinh tiểu học thì hầu như biết sửa soạn, ăn diện khi ra ngoài và chuyện này cũng được xem là bình thường trong khi đó ở các nước châu Á lại cho rằng như vậy là hư là chưa ngoan Các bé trai thì thường hiếu động hơn như tham gia các trò chơi mạo hiểm, trò chơi điện tử bạo lực, quậy phá, chọc ghẹo bạn bè ở trường học…thì cũng được xem là chuyện bình thường Trong khi

đó, ở các nước châu Á thì những trường hợp này thì thường bị cha mẹ hoặc người lớn đánh giá là những đứa trẻ chưa ngoan hay nói nặng hơn là những đứa trẻ hư

Theo thời gian:

Xã hội ngày càng phát triển thì những chuẩn mực đạo đức hầu như ít được quan tâm hơn Gia đình cũng như trường học chỉ quan tâm đến việc đào tạo, giáo

cô Chúng có thể tự do phát triển, lựa chọn những gì mình muốn miễn sao nó vẫn phù hợp và vẫn tuân theo một số chuẩn mực nào đó mà người lớn mong muốn Có thể thấy, những biểu hiện phù hợp với môi trường xã hội đó thì sẽ được môi trường xã hội đó chấp nhận và đánh giá tốt

Như vậy, khái niệm “Trẻ chưa ngoan” không chỉ khác biệt từ những góc nhìn khác nhau, thay đổi theo không gian và thời gian khác nhau, mà cả ở những gia đình khác nhau Những biểu hiện trẻ chưa ngoan ở một gia đình, nhà trường hay xã hội này lại chấp nhận như một biểu hiện bình thường ở những môi trường khác

1.2.2 Những đặc điểm nhận diện trẻ chưa ngoan ở bậc tiểu học

Về đặc điểm nhận diện “Trẻ chưa ngoan”, qua tổng hợp, nhóm nghiên cứu nhận thấy có thể phân loại điển nhận diện theo các 2 yếu tố sau:

Xét về đặc điểm hành vi:

Căn cứ vào đặc điểm hành vi thì có 5 loại trẻ chưa ngoan:

- Không vâng lời, đỏng đảnh, bướng bỉnh:

Những đứa trẻ này đa phần là được sinh ra trong gia đình khá giả, ít anh chị

em hay là con một trong gia đình và những đứa trẻ này được cha mẹ hết mực yêu thương, muốn gì thì cha mẹ sẽ đáp ứng ngay cái đó (nếu có khả năng) Cho nên trong lớp học hay trong sinh hoạt vui chơi em luôn cho mình là nhất, mọi người phải nghe mình và em cũng không cần thiết nếu bạn không chơi với mình và đặc biệt là các em rất thích bạn bè hay thầy cô nói chuyện nhẹ nhàng với em Nếu giáo

- Lười biếng: Những em này nếu không được chăm sóc chu đáo của gia đình thì các em thường hay luộm thuộm ham chơi hơn ham học, thường xuyên không làm bài tập ở nhà hay viện lý do này hay lý do khác thi không hoàn thành nhiệm vụ học tập

- Dối trá: Những học sinh này không phải nói dối một cách thông thường mà các em thường lên kế hoạch cho lời nói dối của mình Nếu thầy cô có phát hiện thì các em trình bày lý do mang tính chất thuyết phục và trường hợp nói dối này các em thường xuyên sử dụng

- Dễ xúc động (tự cao, dễ giận hờn, mất lòng…): Những học sinh này thường là nữ hay giận hờn, nếu các em học khá được thầy cô ưu ái nhiều, thường các em cho mình quan trọng hơn các bạn trong lớp, tự cho mình luôn tốt, nếu việc

gì em cảm thấy không vừa lòng thường tỏ ra giận hờn, ích kỷ

Xét về đặc điểm tâm lý:

- Những trẻ có rối loạn trong giao tiếp: Có mối quan hệ bất thường với mọi người xung quanh Em thường thực hiện theo sự thích thú của cá nhân, luôn luôn tỏ ra là một đứa trẻ khó hiểu

- Những trẻ có phản ứng xúc cảm mạnh hoặc yếu: Trẻ thường mất tự tin trong việc học cũng như trong giao tiếp, không kiềm chế cảm xúc bản thân

- Những trẻ có những phẩm chất, ý chí phát triển sai lệch: Những hoài bão ước mơ của em thường mang tính tiêu cực hơn tích cực Bản chất của giáo dục trẻ chưa ngoan là sự bình thường hóa toàn bộ cuộc sống tâm lý của trẻ, là sự phát triển toàn bộ nền tảng tích cực của nhân cách trẻ

14

2 Bàn luận: Định nghĩa “Trẻ chưa ngoan” và Tiêu chí

Từ những tổng hợp và phân tích trên, nhóm nghiên cứu nhận thấy có khá nhiều biểu hiện “chưa ngoan” được quan sát dưới các góc độ khác nhau ở trẻ, khác nhau tùy theo quan điểm của các đối tượng quan sát Dưới góc độ tâm lý học, nhóm nghiên cứu nhận thấy tất cả quan điểm nêu trên đều có một điểm chung: sự đáp ứng một sự mong đợi xuất phát từ môi trường xã hội bao quanh trẻ

Nói cách khác, “Trẻ chưa ngoan” có là trẻ chưa đáp ứng kỳ vọng đặt

ra của gia đình, nhà trường hoặc xã hội nhất định

Những chuẩn đáp ứng kỳ vọng như vậy biến thiên khá nhiều theo môi trường xã hội khác nhau Để giải quyết vấn đề và đưa ra hướng giải quyết cụ thể, bước đầu tiên của nhóm nghiên cứu tiến hành thiết lập một số tiêu chí xét “trẻ chưa ngoan” như sau:

Tiêu chí chính: 5 dấu hiệu cơ bản thường xuất hiện ở trẻ chưa ngoan,

- Tính mâu thuẫn trong hành vi và trí tuệ: do những mâu thuẫn trong

sự phát triển nhân cách tạo nên Trí tuệ rất phát triển nhưng tình cảm hầu như không phát triển (hay ngược lại, hoặc tầm hiểu biết rất hạn chế nhưng lại có kinh nghiệm xấu trong cuộc sống hàng ngày lại phong phú, phần nhiều do sự bắt chước)

- Sự chống đối các tác động giáo dục

- Tách rời cộng đồng: Lập trường sống ích kỷ

- Thái độ xung đột kéo dài đối với những người xung quanh

- Tính không ổn định của các hứng thú, nguyện vọng các tâm trạng và ham muốn luôn luôn thay đổi

Tiêu chí loại trừ

- Vấn đề liên quan bệnh lý hoặc bẩm sinh

15

C LÀM GÌ KHI TRẺ CHƯA NGOAN: Nguyên nhân và giải pháp

1 Nguyên nhân

1.2 Nguyên nhân chủ quan

1.2.1 Nguyên nhân sinh học:

Bẩm sinh, bệnh lý, yếu tố di truyền, khí chất

Những nguyên nhân dẫn đến các biểu hiện “chưa ngoan” có thể do bắt nguồn từ vấn đề bẩm sinh như các bệnh di truyền gây tổn thương hoặc chậm phát triển trí tuệ, chẳng hạn một số trẻ chậm phát triển do trung khu nhận thức trên não chưa phát triển đúng mức nên trẻ kém phát triển hơn so với những trẻ cùng lứa độ tuổi Ngoài ra, còn nhiều bệnh lý liên quan rối loạn cảm xúc, tăng hiếu động… Lẽ

dĩ nhiên, nếu không được đánh giá đúng mức, những nguyên nhân này sẽ dẫn đến những hành vi và tâm lý không mong đợi ở trẻ, khiến trẻ bị ‘phân loại’ trở thành

“trẻ không ngoan”

Do não, hệ thần kinh: do di truyền hoặc bẩm sinh, 1 số trẻ bị chậm phát triển do trung khu nhận thức trên não chưa trưởng thành đúng mức nên trẻ bị kém lợi thế so với các bạn cùng độ tuổi (Hội chứng rối loạn thiếu khả năng chú ý)

Một số biểu hiện và trường hợp điển hình như:

- Trẻ khó tập trung chú ý (Hội chứng rối loạn khả năng chú ý)

- Kém trí nhớ tạm thời

- Hiếu động thái quá

- Tính khí bốc đồng, làm việc không hề dự tính hoặc nghĩ đến hậu quả

- Bị rối loạn thèm ăn: ăn uống rất nhiều hoặc chỉ ăn được 1 số ít món

- Khó khăn trong diễn đạt lời nói

16

Đối với các trẻ thuộc nhóm này, giáo viên và gia đình cần phát hiện sớm và gia đình cần gặp các bác sĩ chuyên về thần kinh hoặc các chuyên gia tâm lý để phối hợp chữa trị thích hợp

1.2.2 Nguyên nhân Tâm lý:

Một nguyên nhân chủ quan khác cũng không kém phần quan trọng, đó chính là nguyên nhân xuất phát từ tâm lý, sự phát triển tâm sinh lý ở trẻ dưới tác động của môi trường sống; thông qua những yếu tố như:

- Hiệu ứng lây lan hành vi

theo quyển Tâm lý học phát triển, nhóm nghiên cứu phân tích các nguyên nhân

sau:

a Đặc điểm phát triển sinh lý:

- Hệ xương phát triển đặc biệt là cột sống

- Hệ cơ phát triển mạnh mẽ hơn

- Cơ tim phát triển mạnh

- Hệ thần kinh cấp cao hoàn thiện dần

Đây cũng là tiền đề cơ bản đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển toàn diện

17

vượt bậc Trẻ bắt đầu hình thành những ý niệm trừu tượng, song song với tái tạo thông tin và vận dụng sáng tạo trong cuộc sống Trong thực tế, có nhiều trẻ đã có những biểu hiện rất tinh tế như thể hiện năng khiếu hội hoạ, âm nhạc…

 Tư duy

Quá trình phát triển tri giác là bước nền cho sự phát triển tư duy Trẻ chuyển từ tư duy trực quan sang tư duy logic Ví dụ như từ A trắng hơn B; B trắng hơn C nên A trắng hơn C Sự chuyển đổi từ trực tiếp sang gián tiếp này giúp trẻ nhận thức dần những phức tạp trong cuộc sống giao tiếp xã hội Cùng với sự hình thành một số suy luận logic, một số trường hợp chính tư duy tự suy này lại dẫn trẻ lệch khỏi chuẩn mực chung, đặc biệt khi trẻ thiếu sự quan tâm và hướng dẫn kịp thời của người lớn Chẳng hạn, khi thấy người lớn vượt đèn đỏ Trẻ suy luận người lớn làm được thì mình cũng làm được Vậy nên, vượt đèn đỏ là được phép! Ở đây,

do nhận thức đúng sai chưa phát triển, trẻ dễ dàng học những điều không hay từ môi trường bên ngoài Vì vậy, sự phát triển tư duy ở trẻ luôn cần sự điều chỉnh và hướng dẫn thông qua giáo dục hợp lý

 Tưởng tượng

Giai đoạn đầu tuổi tiểu học tưởng tượng còn đơn giản chưa bền vững Đến cuối tiểu học tưởng tượng tái tạo bắt đầu hoàn thiện, tưởng tượng sáng tạo cũng tương đối phát triển Trẻ càng thông minh thì khả năng tưởng tượng lại càng phong phú Khả năng này cho phép trẻ hình dung và suy diễn vượt ra khỏi các giới hạn thông thường Cũng do khả năng này, ở một số trẻ, hiện tượng nói một vấn đề vượt xa sự thậtkhông đúng sự thật xuất hiện

 Trí nhớ

Trí nhớ đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm lý và nhận thức của con người Trí nhớ là quá trình ghi nhớ, lưu giữ và ‘gọi lại’ thông tin trong ý thức tất cả các yếu tố kinh nghiệm đã qua Đặc biệt, trí nhớ cho phép khả năng trừu tượng hóa sự vật, hiện tượng, quy luật dưới dạng khái niệm và ứng dụng trong các hoạt động của mình

Ở trẻ lứa tuổi tiểu học, trí nhớ trực quan hình tượng phát triển hơn trí nhớ lôgic trừu tượng Vì vậy, để giáo dục trẻ hiệu quả, việc sự dụng những tài liệu ấn tượng, giàu hình ảnh sẽ được dễ tiếp thu hơn Song song đó, trẻ bắt đầu hình thành

 Ngôn ngữ

Ở lứa tuổi tiểu học, trẻ có được tất cả các ngữ pháp và cú pháp của người lớn Đây là tiền đề cần thiết cho giao tiếp Về ngữ âm, trẻ nắm được ngôn ngữ nói một cách thành thạo, tuy nhiên vẫn còn một số từ phát âm chưa đúng Về ngữ pháp, tre có khả năng sử dụng câu hoàn chỉnh hơn thời kì mâu giáo; tuy nhiên đa phần là những câu ngắn, câu đơn, việc đặt câu còn chưa thông thạo Về từ ngữ, trẻ tiếp tục mở rộng vồn từ; từ sử dụng thường trong sáng, giàu hình ảnh; tuy nhiên,

cách dùng từ chưa hợp lý Chẳng hạn như: Chúng ta phải cố gắng học để cô giáo khỏi căm hờn

Việc sử dụng ngôn ngữ không phù hợp cũng là một trong những nguyên nhân khiến trẻ bị trách phạt là nói hỗn, nói leo, nói dại – những câu phát ngôn không phù hợp hoàn cảnh, cũng là những lý do ‘chưa ngoan’ trong mắt mọi người

Vì vậy, trẻ cần được hiểu và uốn nắn từng bước

 Tình cảm

Tình cảm của trẻ chưa bền vững Học sinh tiểu học có tình cảm đặc biệt với những người thân trong gia đình, thầy cô giáo, bạn thân Đó là những người trực tiếp xung quanh gần gũi ảnh hưởng đến quan điểm, nhận thức và hành vi của trẻ

Tình cảm của trẻ chưa bền vững, khả năng kiềm chế cảm xúc còn non nớt Trẻ dễ bộc phát cảm xúc và chưa kiềm nén tình cảm như dễ khóc, dễ giận, dễ cười

Đó là những cảm xúc tự nhiên Nếu vì thế mà đánh giá qui kết lỗi và trách mắng trẻ sẽ ảnh hưởng không ít đến cảm xúc của trẻ; tuy nhiên, nếu không dạy dỗ thì trẻ

sẽ không sửa đổi và không có điểm dừng Chẳng hạn khi trẻ không được cho một

19

vật gì mà trẻ rất thích, trẻ sẽ buồn và khóc Nếu trách phạt vì hành động này là không nên vì tình cảm tự nhiên của trẻ còn non nót Nhưng nếu lựa chọn thỏa mãn thì trẻ sẽ suy luận khóc là hiệu quả và sẽ sử dụng nó như một công cụ đạt được điều mình muốn Những biểu hiện hành vi sẽ ngày càng tệ hơn nếu thiếu sự giáo dục cần thiết Thế nên, uốn nắn làm chủ tình cảm và kiềm nén cảm xúc để thích nghi với môi trường là một bài học dài mà trẻ cần được giáo dục để phù hợp với

xã hội

 Tính cách

Gieo suy nghĩ gặt hành động/ Gieo hành động gặt thói quen/Gieo thói quen gặt tính cách Từ những suy nghĩ, tư duy ban đầu c cùng với sự uốn nắn, những hành động được thực hiện và điều chỉnh Những hành động này lặp lại nhiều dần thành nếp, thành thói và dần biến thành một phần trong tính cách của trẻ Theo đặc điểm lứa tuổi này, tính cách ở trẻ đang bắt đầu hình thành, đang còn nhiều biến đổi Biểu hiện rõ nhất là tính xung động (hành động ngay) Sự điều chỉnh ý chí với hành vi còn yếu (do tính hiếu động) Vì thế, giáo dục trong giai đoạn này là tối quan trọng

Cũng trong giai đoạn này, trẻ đã có thái độ đối với mọi người xung quanh

và đối với bản thân, biết đánh giá bản thân nhưng còn phải dựa vào ý kiến người khác Ở đây, trẻ học hỏi thái độ đánh giá sự việc của người lớn như là những hình mẫu từ đó thực hiện những hành vi bắt chước hoặc sao chép Đồng thời, do phản ứng tự bảo vệ, trẻ bắt đầu nói dối Những hành vi và hành động của trẻ cần được đánh giá đúng mức để có sự giáo dục hợp lý

 Nhu cầu về nhận thức

Giai đoạn đầu tiểu học có nhu cầu tìm hiểu những sự vật riêng lẻ VD: Cá sống ở đâu? Giai đoạn cuối tiểu học có nhu cầu phát hiện ra nguyên nhân, quy luật của sự vật hiện tượng VD:Vì sao nước biển mặn? Đôi khi trẻ không ngừng tò mò

và hỏi liên tục về mọi thứ xung quanh Điều đó có thể làm phiền những người xung quanh nhưng là dấu hiện đáng mừng cho sự phát triển tâm lý của trẻ Trẻ nhận thức càng nhiều thì tư duy và tâm lý càng phát triển Mặt khác, nhận thức đã trở thành một nhu cầu thiết yếu giúp trẻ hòa nhập và thích nghi với môi trường xung quanh Việc giảng giải giúp trẻ hiểu vấn đề là cần thiết, đặc biệt là những nhận thức đúng đắn vấn đề để có những hành vi hợp lý

20

 Khả năng tự ý thức của học sinh tiểu học

Gia đoạn này, trẻ đang dần dần hình thành cho mình tính độc lập tự chủ Khả năng tự ý thức về giới tính đã bộc lộ Bên cạnh đó, trẻ đã có khả năng tự đánh giá bản thân mình Trong một số trường hợp, ở trẻ có thể nảy sinh trạng thái tâm lý

tự ti, mặc cảm hay tự tin thái quá ảnh hưởng đến thái độ và cách hành vi cư xử của trẻ

 Sự phát triển ý chí của học sinh tiểu học

Giai đoạn đầu tiểu học hành vi mà trẻ thực hiện còn phụ thuộc nhiều vào yêu cầu của người lớn, chẳng hạn như học là để được cô giáo khen Giai đoạn cuối tiểu học các em đã có khả năng biến yêu cầu của người lớn thành mục đích hành động của mình: Tự ý thức làm bài tập về nhà Điều quan trọng là ý chí có thể học tập và rèn luyện Giáo dục cho trẻ ý chí để không những điều sai, chống lại những điều sai sẽ giúp trẻ thực hiện những hành vi đúng đắn, tự điều chỉnh và từ đó, phát triển toàn diện

Theo TS Trần Thị Minh Đức trong bài nghiên cứu Quan niệm của người lớn về trẻ em chưa ngoan và cách thức giáo dục có nhận định: Nhìn từ góc độ tâm

lý học, trẻ em là những con người chưa phát triển hoàn thiện về mặt tâm lý, sinh lý

và chưa trưởng thành về mặt xã hội Theo cách hiểu này, trẻ em cần được dạy dỗ, giáo dục từ phía gia đình và nhà trường để trở thành những con người như xã hội đương thời mong muốn