Đặc biệt với các dân tộc thiểu số, trong công tác “Đại đoàn kết dân tộc” thì phát huy sự ảnh hưởng của những người có uy tín trong cộng đồng tôn giáo là hết sức quan trọng.. Thực hiện nh
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ MÔN CÔNG TÁC XÃ HỘI
BÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC NĂM 2008
ĐỀ TÀI: Tìm hiểu vai trò của các vị chức sắc, sư cả Chăm tại Bình Thuận
trong việc nâng cao đời sống cộng đồng và phát triển xã hội.
Lời Nói Đầu
Cùng với thời gian, cùng với sự phát triển của (các phương pháp) xã hội, ngày
càng có nhiều công trình nghiên cứu về dân tộc Chăm được xuất bản, tạo sự phong phú cho người đọc Trong sự phát triển ngày nay, những vấn đề về dân tộc, tôn giáo
đã đựơc Đảng và nhà nước ta chú trọng sâu sắc Đặc biệt với các dân tộc thiểu số, trong công tác “Đại đoàn kết dân tộc” thì phát huy sự ảnh hưởng của những người
có uy tín trong cộng đồng tôn giáo là hết sức quan trọng Đây cũng là việc làm (hết sức quan trọng) cần thiết đối với cộng đồng Chăm ở Bình Thuận trong sự phát triển
hiện nay Được tin trong tháng 5 Trừơng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, mở hội nghị khoa học dành cho sinh viên, được các thầy cô trong Bộ môn công tác xã hội tạo điều kiện, cùng với những thực tế thấy được trong cộng đồng Chăm ở Bìmh Thuận, nó là những thuận lợi cho tôi tham gia nghiên cứu, trình bày đề tài này
Bài viết gồm có ba phần, ngoài phần mở đầu và kết luận, nó sẽ đem lại cho người đọc sự hiểu biết cơ bản về cộng đồng dân tộc Chăm ở Bình Thuận nói riêng
và Việt Nam nói chung
Về đại thể, phần I có nội dung đề cập đến lịch sử hình thành, sự phân bố dân cư, cũng như giới thiệu sơ lược về đời sống xã hội của người Chăm ở Việt Nam và tỉnh Bình Thuận Phần II nói về vai trò, vị trí và sử ảnh hưởng của các vị chức sắc, sư cả Chăm tỉnh Bình Thuận trong đời sống, văn hóa, kinh tế xã hội Phần III nêu ra các giải pháp và những đề xuất để phát huy tốt hơn nữa vai trò của các vị chức sắc, sư
cả Chăm trong cộng đồng Chăm tại Bình Thuận
Trên cơ sở kiến thức giới hạn, bài viết này có nhiệm vụ cung cấp cái nhìn mới, góp phần làm phong phú hơn cho các vấn đề phát triển cộng đồng hiện nay theo đường lối văn minh, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, làm cho dân giàu, nước mạnh
xã hội công bằng văn minh
Với thời gian ngắn ngủi bài viết không thể đi sâu vào nhiều chi tiết mà chỉ mong muốn tạo nên cái nhìn khái quát và một sự hiểu biết cơ bản về cộng đồng Chăm ở BìnhThuận Mặc dù rất cố gắng, nhưng vì đây là lần đầu tiên làm đề tài khoa học nên cũng không trách những sai xót, bất cẩn Kính mong quý thầy, cô cùng đọc giả
và các bạn gần xa đóng góp ý kiến, bổ sung để bài viết thêm phần hoàn chỉnh và mang tính khoa học hơn
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30-4-2008 Người thực hiện
Xích Văn Nghiêm
Trang 2I/ Đặt vấn đề:
1.Lý do chọn đề tài (Tính cấp thiết của đề tài.) :
Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, vừa là một hình thể xã hội Trong suốt quá trình phát triển của lịch sử nhân loại, tôn giáo luôn chứng tỏ là một hiện tượng
xã hội đặc biệt, đa dạng, phức tạp và không ngừng tác động tích cực và tiêu cực lên đời sống xã hội
Ở Việt Nam, từ khi ra đời, Đảng và Nhà nước ta luôn coi việc giải quyết vấn đề dân tộc và tôn giáo là một nhiệm vụ có tính chiến lược Trong công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm thực hiện những chính sách xã hội nhằm tăng cường vai trò làm chủ của nhân dân Trong chính sách xã hội có chính sách tôn giáo, Văn kiện Đại hội đại biểu Toàn quốc lần IX viết: “tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân Thực hiện nhất quán chính sách tôn trọng
và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng theo hoặc không theo tôn giáo nào, quyền sinh hoạt tôn giáo đúng pháp luật…,phát huy những giá trị tốt đẹp về văn hóa, đạo đức của tôn giáo.”
Trong thời gian qua, đối với cộng đồng Chăm ở Bình Thuận thì các vị chức sắc,
sư cả là người có vai trò đặc biệt quan trọng Đặc biệt là có sự tín nhiệm rất cao trong mỗi làng, palei Chăm Nếu như chúng ta biết tranh thủ, vận động phát huy vai trò của họ thì chính họ chứ không phải ai khác là người góp phần quan trọng trong việc nâng cao đời sống cộng đồng và phát triển kinh tế xã hội Đây là việc làm hết sức cần thiết đối với một dân tộc thiểu số có đời sống tôn giáo phong phú như dân tộc Chăm ở Bình Thuận Nhận thấy được tầm quan trọng của các vị chức sắc, sư cả Chăm trong sự phát triển cộng đồng mình hiện nay là hết sức to lớn Xuất phát từ lý
do trên, việc nghiên cứu “ Tìm hiểu vai trò của các vị chức sắc, sư cả Chăm tại Bình Thuận trong nâng cao mức sống cộng đồng và phát triển kinh tế xã hội” là cần thiết
và có ý nghĩa cả về khoa học và thực tiễn
2.Sơ lược tình hình nghiên cứu.
Ngày nay hầu hết các vấn đề của dân tộc Chăm đã được các nhà khoa học trong
và ngoài nước quan tâm khá nhiều Các vấn đề về tôn giáo, điêu khắc kiến trúc, văn học nghệ thuật, lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ… đã được nhiều nhà nghiên cứu như: Inrasara, Ngô Văn Doanh, Phan Xuân Biên, Phan Quốc Anh, Tràvija, Phú Văn Hãn, Nguyễn Văn Tỷ…nghiên cứu và trình bày Cùng với sự phát triển của xã hội, ngày càng có nhiều các nhà nghiên cứu đi sâu, tìm tòi tận gốc rẽ và đã đạt được những thành công riêng Những vấn đề về tôn giáo cũng đã được đề cập đến nhưng lại viết
về một khía cạnh riêng lẽ của nó như:
Đời sống và xã hội người Chăm thành phố Hồ Chí Minh của tác giả Phú Văn Hãn,
NXB Văn Hóa Dân Tộc, Hà Nội-2006
Lễ hội người Chăm của tác giả Sakaya Văn Món, NXB Văn Hóa Dân Tộc-2003 Các vấn đề văn hóa xã hội Chăm của Inrasara, NXB văn hóa dân tộc-1999.
Ngõ vào palei Chăm của Nguyễn Đăng Tỷ, tiểu luận đăng trên Tập san Văn nghệ
Dân Tộc (Hội nhà văn Việt Nam) 14-10-1995
Vì vậy với sự cố gắng cỏn con của mình chỉ hy vọng sẽ làm cho tự liệu về dân tộc Chăm ngày càng phong phú và đa dạng
Trang 3Ngoài ra còn có nhiều các tài liệu khác có thể tham khảo, tra cứu thông tin trên các website :www.gilaipraung.com hay www.vanhoanghethuat.org.vn cũng có nhiều bài
đề cập
3 Mục đích Câu hỏi nghiên cứu hay nhiệm vụ nghiên cứu
Như đã nói, vì viết trong thời gian ngắn nên bài viết không đặt mục tiêu quá lớn
mà chỉ cô đọng, giới hạn trong một vấn đề nhất định mà đề tài yêu cầu
-Mục đích của bài viết :
Bài viết nhằm đưa ra một nét mới về các vai trò, vị trí của các vị chức sắc, sư cả Chăm ở Bình Thuận trong việc nâng cao mức sống cộng đồng và phát triển kinh tế
xã hội Cũng qua đó chúng ta sẽ thấy được một bức tranh về dân cư, đời sống tôn giáo của cộng đồng người Chăm ở Bình Thuận, Việt Nam
- Câu hỏi nghiên cứu hay nhiệm vụ nghiên cứu:
Bài nghiên cứu tập trung trả lời những câu hỏi giải quyết cho mục đích chính như sau:
Việt Nam có người Chăm sống tập trung tại các tỉnh nào?Người Chăm - Bình Thuận có gì đặc biệt trong đời sống và sinh hoạt cộng đồng? Các tôn giáo Chăm – Bình Thuận được truyền bá từ đâu, vào thời gian nào? Có bao nhiêu tôn giáo?
Đời sống của họ có bị ràng buộc bởi tôn giáo không? Tôn giáo có chỗ đứng như thế nào trong cộng đồng người Chăm?
Các vị chức sắc, sư cả Chăm là người ra sao? Có vị trí cao hay thấp? Vai trò họ như thế nào trong nâng cao mức sống cộng đồng và phát triển kinh tế xã hội? Làm thế nào để họ giúp cộng đồng mình phát triển một cách toàn diện?
-Nhiệm vụ của bài viết là từng bước giải quyết những câu hỏi mà đó sẽ lần lược hiện rõ trong bài viết một cách toàn diện Cùng với nó độc giả cũng sẽ có được cái nhìn mới, nhãn quan hơn về các vị chức sắc, sư cả Chăm trong sự phát triển của cộng đồng hiện nay
4 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu:
-Trên cơ sở thực tế bài viết nghiên cứu tất cả những cộng đồng Chăm đang sinh sống tại Bình Thuận, mà các vị chức sắc, sư cả, trí thức Chăm là chủ yếu
Do những vấn đề trên chỉ viết trong phạm vi cộng đồng Chăm ở tỉnh Bình Thuận nên chắc chắn sẽ có sự khác lạ so với cộng đồng Chăm các tỉnh khác Vì vậy cũng không có gì lạ nếu trong bài viết có thấy xuất hiện những chi tiết, số liệu, thông tin khác biệt Do điều kiện địa lý, lịch sử hình thành mỗi địa bàn dân cư khác nhau nên cũng dẫn đến sự khác biệt về phong tục tạp quán, tín ngưỡng tôn giáo…
5.Phương pháp nghiên cứu.
-Phương pháp thu thập thông tin
Cùng với việc vận dụng kiến thức có được trong thực tế cộng đồng mình Bài viết còn được thu thập, tham khảo qua sách, báo, tạp chí, các công trình nghiên cứu khoa học sẵn có tại Việt Nam
Bên cạnh đó, bài viết sử dụng phương pháp quan sát thực tế để đúc kết vấn đề nghiên cứu
Cuối cùng, nghiên cứu sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu các vị sư cả và các tín
đồ trong cộng đồng Chăm tại Bình Thuận
Trang 4-Phương pháp xử lý thông tin.
Bài viết có sử dụng các biện pháp phổ biến trong nghiên cứu khoa học như: Tổng hợp, so sánh, phân tích, chọn lọc…,tư duy logic những thông tin đã thu thập được
6.Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài:
Từ một vấn đề có thực trong xã hội bài viết cũng có ý nghĩa riêng của nó
-Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu góp phần làm phong phú thêm về thông tin khoa học Cung cấp những thông tin khoa học bổ ích về dân tộc Chăm ở Bình Thuận Có thể dùng để làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo và phát triển nhân rộng ra các đồng bào dân tộc Chăm cả nước, cũng như các đồng bào dân tộc thiểu số khác có chung đời sống tôn giáo, tâm linh, tín ngưỡng giống người Chăm
-Về mặc thực tiễn Nghiên cứu nhằm giúp các cơ quan, tổ chức, đơn vị giải quyết tốt hơn các vấn đề liên quan đến phát triển cộng đồng của người Chăm Qua đó thực hiện tốt hơn các chính sách, chủ trương cũng như đường lối của Đảng và nhà nước trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, góp phần làm cho dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh
II/ Nội dung :
Phần I Khát quát sơ lược quá trình hình thành, đời sống sinh hoạt cộng đồng của tôn giáo Chăm ở Việt Nam và Bình Thuận.
1.Vị trí dịa lí và sự phân bố dân cư Chăm ở Việt Nam
Dân tộc Chăm là một dân tộc đã từng sinh sống lâu đời trên phần đất miền Trung Việt Nam, từ Đèo Ngang (Quảng Bình) đến Bình Thuận Người Chăm có một nền văn hóa rực rỡ và phong phú Họ có những nếp sống gia đình, lễ nghi tôn giáo khá độc đáo Họ giữ nề nếp riêng, lối sống riêng của cộng đồng mình do những
lễ nghi tôn giáo và phong tục tập quán qui định Chính những nề nếp riêng đó làm cho cuộc sống của cộng đồng người Chăm lúc nào cũng đậm đà bản sắc dân tộc.-Số dân hiện có khoảng 130.475 người-(số liệu 1/04/1999) đứng thứ 13 trong 54 dân tộc tại Việt Nam Người Chăm hiện nay chủ yếu sống tập trung ở hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận(86.493 người) Một số nơi khác như An Giang(12.435 người), Tây Ninh(2.663 người), Đồng Nai(2.307 người), thành phố Hồ Chí Minh cũng có một phần dân cư là người Chăm, tây nam Bình Định và tây bắc Phú Yên có người Chăm thuộc nhóm Hroi(20.687 người).(1)
Dân tộc Chăm ở Việt Nam còn có tên gọi khác là Chàm, Chiêm Thành, Hời
-Tiếng nói dân tộc Chăm thuộc hệ ngôn ngữ Nam Đảo
-Bên cạnh tôn giáo bản địa, người Chăm theo đạo Hồi và đạo Bàlamôn Đạo Hồi ở đây có hai nhóm: Bà Ni (Hồi giáo cũ), Islam (Hồi giáo mới) Đạo Bàlamôn thu hút khoảng 3/5 dân số Chăm vùng Ninh Thuận, Bình Thuận
-Chế độ mẫu hệ vẫn tồn tại khá đậm nét ở người Chăm miền Trung Tuy đàn ông thực tế đóng vai trò to lớn trong cuộc sống nhưng chủ gia đình luôn là người đàn bà cao tuổi Phong tục Chăm quy định con theo họ mẹ Nhà gái cưới chồng cho con Con trai ở rể nhà vợ Chỉ con gái được thừa kế tài sản, đặc biệt người con gái út phải nuôi dưỡng cha mẹ già nên được phần chia tài sản lớn hơn các chị
-Đồng bào Chăm sống ở đồng bằng, có truyền thống sản xuất lúa nước là chính Kỹ thuật thâm canh lúa nước bằng các biện pháp bón phân, làm thuỷ lợi khá thành thạo
Trang 5Một bộ phận người Chăm biết buôn bán Hai nghề thủ công nổi tiếng là làm đồ gốm
và dệt vải thổ cẩm sợi bông
-Người Chăm có truyền thống văn hóa độc đáo trong đời sống, đặc biệt là các lễ hội trong đó mang nhiều ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng sâu sắc được thể hiện qua các lễ hội lớn như: Katê và Rijanưgar của người Chăm theo đạo Bàlamôn hay Súc Dâng
và Ramưwan của người Chăm Hồi Giáo ( Bàni), ngoài ra còn có nhiều lễ hội khác
- Cách bố trí dân cư, nhà cửa trong thôn xóm Chăm
Đồng bào có tập quán bố trí cư trú theo dạng bàn cờ Mỗi dòng họ, mỗi nhóm gia đình thân thuộc hay có khi chỉ một đại gia đình ở quây quần thành một khoảng hình vuông hoặc hình chữ nhật Trong làng các khoảnh như thế ngăn cách với nhau bởi những con đường nhỏ Nhà ở của người Chăm quay mặt về phía Nam, Đông hoặc phía Tây Phần lớn làng Chăm có dân số khoảng từ 1.000 người đến 2.000 người Khách thập phương đến các vùng dân tộc Chăm (nhất là vùng Ninh Thuận và Bình Thuận) sẽ ngạc nhiên không ít về cách bố trí nhà cửa ngay hàng thẳng lối của thôn xóm Mỗi ngôi nhà phải có rào dậu xung quanh Rào dậu thường làm bằng cây khô hay tre, nhưng nay được thay thế bằng loại cây sống (như keo dậu, cây thuốc dấu, cây bông bụt) hoặc xây bằng táp lô Tất cả dãy nhà này đều xếp theo chiều Bắc Nam thẳng tắp và cửa ngõ đều đồng loạt trổ về gốc Tây Nam và hướng về phương Nam Vì vậy, khách từ phương xa đến, sẽ rất lấy làm lạ về cách bố trí có quy củ nhất định này và từ làng này đến làng khác Đường sá giữa hai dãy nhà thì khá rộng, hẹp nhất là đủ cho hai chiếc xe bò đi ngược chiều di chuyển được Các con đường ngang thì hẹp hơn, rộng nhất là đủ cho một chiếc xe bò đi mà thôi Chính vì thế mà đường xá trong các thôn ấp Chăm từ xưa đến nay vẫn theo một khuôn mẫu đúng phong tục qui định, thật nề nếp và khang trang Không một người nào dám xé lẻ, nghĩa là tự xây dựng một ngôi nhà riêng rẻ, không đứng vào dãy rào nào Làm như thế người Chăm tin là sẽ gặp nhiều xui xẻo, bệnh hoạn, làm ăn không phát đạt, gặp nhiều rủi ro trong đời sống Đây cũng là ưu điểm lớn của phong tục tập quán Chăm góp phần làm cho cuộc sống được nhiều thuận lợi, hướng đến văn minh, tiến bộ
1.1.Những đặc điểm nổi bật trong sinh hoạt cộng đồng
Trong đời sống sinh hoạt của xã hội Chăm có những đặc điểm đáng lưu ý như: Tình thần hiếu khách, sự ôn hòa, sự tôn trọng lời hứa, lòng trung thành, sự trung thực, tính tôn ti trật tự, tính hiếu học.(2)
-Tinh thần hiếu khách của người Chăm:
Trong các dịp lễ hội hay ngày thường, những khách thập phương đến với plây Chăm đều cảm thấy có sự tiếp đón và đối xử khá nồng hậu Tinh thần hiếu khách là một trong những đặc trưng của sinh hoạt xã hội người Chăm
Trong cuộc sống hàng ngày, người Chăm hay cúng bái (cúng tổ tiên, cúng thần linh), sự cúng bái đó hàm ý rộng rãi là Pakhat nghĩa là cúng dường hay còn có ý nghĩa từ thiện Vì thế thỉnh thoảng gia đình Chăm (Bàni và Bàlamôn) lại mời thầy Chan (chức sắc Bàni) đến cúng Pakhat thật sự mỗi khi gặp dịp làm ăn may mắn, được lộc, hay thuận lợi Người Chăm hiểu rằng có Pakhat như vậy thần thánh mới phù hộ cho mình làm ăn phát đạt và tai qua nạn khỏi
Sự hiếu khách của người Chăm cũng mang ý nghĩa tôn giáo y hệt như nội dung Pakhat nói trên Năm nào gia đình có nhiều khách thì năm đó sẽ có nhiều thuận lợi, phát đạt trong việc làm ăn, người Chăm hiểu như thế Chính vì vậy mà mỗi khi
Trang 6được đãi đằng, không phải khách mà là chủ nhà có nhã ý cám ơn Sau bữa ăn thịnh soạn, khi khách xin cáo từ, gia đình chủ nhà người Chăm đứng lên vui vẻ nói một cách tự nhiên “Gia đình chúng tôi xin cảm ơn quí anh đã đến dùng bữa cơm với gia đình chúng tôi”.Đây là việc làm khác thường, nếu ai có dịp ghé vào palei Chăm trong một ngày hội, lễ thì sẽ thấy được sự lạ lùng này Khi khách ra về rồi, gia đình lấy làm thanh thản và sung sướng vì đã làm một việc tốt và sẽ được quả phúc đúng như câu tục ngữ Chăm:
“Twai tamư paga yuw ba mưda tamư sang”
Khách bước qua rào như mang sự giàu có vô nhà
Ngoài ra sự hiếu khách của người Chăm còn mang ý nghĩa giao tế và thể diện Thành ngữ: Lithei paywa (cơm gởi) của người Chăm trong trường hợp này hàm ý
có qua có lại, đầy tính lịch thiệp và nhân văn Họ còn hiểu rộng hơn vấn đề xử thế này như một ý nghĩa đạo đức: Caik phwơr ka anưk (để đức cho con), nghĩa là hôm nay ta đối xử tốt với khách thì ngày mai, ta hay con ta sẽ được đối xử tương tự Sự giao tiếp của người Chăm không những mang nặng tình nghĩa và đạo đức, mà còn chứa đựng cả một triết lý nhân quả nữa Mặt khác, vấn đề thể diện cũng dự phần khá đặc trưng trong sự hiếu khách của người Chăm: gia đình nào có nhiều khách, và đặc biệt là khách quý, thì gia đình đó sẽ được những người xung quanh quí trọng và kính nể Vấn đề hiếu khách cũng là một nét đẹp của bản sắc văn hóa dân tộc Chăm Tính ôn hòa và không thù dai
Sự sinh hoạt miền nông thôn cũng như miền núi không mang tính cách cạnh tranh như ở thị thành Chính vì vậy mà ở vùng dân tộc Chăm, chúng ta nhận thấy cuộc sống khá thanh thản, không sống xô bồ, nhếch nhác Có lẽ do chịu ảnh hưởng phần nào nếp sống êm xuôi này mà tính cách ôn hòa hình thành được trong lòng cộng đồng người Chăm
Trong sinh hoạt hàng ngày, chắc chắn phải có những va chạm, xích mích, bất đồng
ý kiến, đưa đến việc cãi vã lẫn nhau, nhưng không bao giờ (hoặc rất ít khi) dẫn đến việc đánh đập nhau hay đâm chém nhau như đã từng xảy ra thường xuyên ở các thị thành văn minh.Vì đối với người Chăm thì việc đâm chém nhau càng làm cho bà con xa lánh Trong những trường hợp xích mích gay gắt, không thể tự giải quyết được thì hai bên đưa nhau đến Hội đồng tôn giáo để nhờ giải quyết,(nếu như là vấn
đề cấp làng) còn cấp gia đình thì do tộc trưởng của dòng tộc giải quyết Tính khí Chăm không thâm độc, dễ tha thứ, vì thế mà trong xã hội Chăm không có mối thù nào lâu dài hay truyền kiếp Họ dễ dàng làm lành với nhau, phần nào cũng do mối giao hảo chằng chịt của các hôn nhân Nếu như hai gia đình gây gỗ thì phần ai nấy sống, trong một thời gian dài nếu bên nào muốn giải hòa thì làm lễ “Bốinê”(xin lỗi) được sự chứng kiến của tộc trưởng Thế là hai gia đình lại hòa hợp sống bình thường
- Tôn trọng lời hứa
Người Chăm rất dị ứng với sự dối trá, điếm đàng và rất trọng sự ngay thẳng, thật thà Vì trước đây, xã hội Chăm sống gần như khép kín, giống như xã hội miền núi, nên những thói hư tật xấu của chốn phồn vinh đô thị như: lừa đảo, lật lọng, cướp giật, không chen chân được trong cộng đồng người Chăm
Mỗi khi hứa một việc gì với nhau, người Chăm rất tôn trọng, kể cả vợ chồng ly dị nhau, chỉ cần mời một người tộc trưởng ra làm chứng là xong.Vì họ hiểu rất đơn giản là lòng ta đã hứa và đã hứa như vậy thì thần linh cũng đã chứng giám Rõ là
Trang 7một việc làm đúng theo lương tâm của mình lại được thêm yếu tố thần linh nữa, thì việc hứa đó vững chắc như đinh đóng cột Vì vậy người Chăm liên hệ làm ăn với nhau hay với dân tộc khác, ít khi phải tốn nhiều giấy tờ: cam kết, hợp đồng, biên bản, mà họ chỉ cần nhắc lại tất cả sự cam kết đó một lần nữa cho rõ ràng là xong Người Chăm không bao giờ, rất hiếm để thiếu thuế ruộng đất của Nhà Nước, mặc
dù mất mùa hoàn toàn, họ sẵn sàng đem con đi ở đợ để lấy tiền trả thuế Trong thực
tế, có những người thiếu thuế thì có lý do đặc biệt của nó
Tình trạng hiện nay có sự thay đổi nhiều: Trong sự giao tiếp với xã hội bên ngoài,
họ gặp phải trăm ngàn trắc trở (lường gạt, dối trá, điếm đàng) nên họ đã rút ra được những kinh nghiệm đau lòng và phải điều chỉnh lại sự tôn trọng lời hứa cũng như sự tin cậy lẫn nhau đối với những kẻ xấu Có lúc họ lại học tập những tật xấu để trả thù những phường vô lại…
- Sự trung thực:
Người Chăm bản chất ngay thẳng, không có tính lắt léo để giành cái tốt cái lợi cho mình và đùn đẩy điều xấu cho người khác Ngay trong hoàn cảnh éo le là phải đứng trước quan tòa để kiện cáo, họ cũng không nói ra được những lời gian dối hay vu khống cho đối phương để tạo thuận lợi cho mình Nếu phải làm chứng cho vụ kiện cáo nào, họ rất trung thực với sự kiện đã xảy ra, những gì “tai nghe mắt thấy”, chứ
ít khi thêm thắt hay suy diễn Chính bản chất trung trực này làm cho người Chăm trở thành những đối tượng khó mua chuộc được
Trong sinh hoạt đời thường, chúng ta cũng rất ít thấy người Chăm tham lam, bòn rút của thiên hạ Thông thường họ phân biệt khá rành mạch của mình, của người, chứ không “đánh lận con đen”
- Truyền thống hiếu học
Tính hiếu học là một đức tính rất đáng được trân trọng trong những đức tính tốt của người Chăm Chính tính hiếu học đã giúp cho người Chăm luôn luôn tiến bộ và cộng đồng dân tộc có sự thăng tiến và phát triển Chính cái đáng quí nhất này mà người Chăm đã bảo tồn được chữ viết của mình từ đời này qua đời khác xuyên suốt chiều dài lịch sử đầy thăng trầm và éo le của dân tộc Cùng với gien và tinh thần hiếu học người Chăm đã tạo ra nét riêng mà khó để tìm thấy nét riêng này ở dân tộc thiểu số khác Việc những đứa trẻ Chăm mới lớn thì đã biết ca hát, múa có sẵn trong mình năng khiếu bẩm sinh(có 10 đứa thì 7-8 đã được trời phú cho tính này) là minh chứng cho sự khác biệt này
Trong xã hội Chăm, hầu hết các gia đình đều phấn đấu để cho các con được cấp sách đến trường Vì nghèo khó mà phải để cho các con mù chữ là cả một sự nhục nhã Chính vì vậy mà chúng ta gặp không ít hoàn cảnh đặc biệt không kém ly kỳ và
Trang 8éo le trong cách tính toán sắp xếp cho các con đi đến trường: Có gia đình phải cho mấy đứa con nhỏ đi ở đợ (làm mướn nhiều năm liền và nhận tiền trước) để cho đứa lớn được học lên cao Khi đứa lớn tốt nghiệp và có công ăn việc làm rồi thì lại giúp cho đứa nhỏ học hệ bổ túc văn hóa Trong lúc đó, cha mẹ không từ nan bất cứ công việc nặng nhọc nào như: rũ rơm, lượm phân bò, nhổ cỏ mướn, chăn cừu, chăn bò thuê Vì thế nhiều gia đình luôn cố gắng cho con mình được đi đến trường…
- Tôn ti trật tự
Quan sát sự sinh hoạt một làng Chăm, chúng ta sẽ thấy họ không sống xô bồ, nhếch nhác mà rất có tôn ti “kính trên nhường dưới” Rõ nhất là cách mời ăn ở đám đình hay sinh hoạt nơi công cộng: Không bao giờ thấy một người nhỏ tuổi ngồi phía trên người lớn tuổi hơn mình Chính do sự tôn ti trật tự này mà trong các đám đình,
lễ hội, người ta nhận thấy rằng sự mời mọc các vị khách đến ngồi ở các ván dài để vào tiệc là cả một việc khó khăn vì không ai muốn vào cuộc, người này mời người kia, người kia lại đưa đẩy người nọ Sự việc này làm cho nhiều người không giấu được sự bực bội của mình mà nhăn nhó! Nhưng lý do của nó thì khá đặc trưng, ai cũng chờ người khác ngồi trước để mình còn xem xem mình phải ngồi vào chỗ nào mới đúng ý tôn ti “ăn coi nồi, ngồi xem hướng”
Khi một người con trai trong tộc họ lấy vợ thì cả tộc họ được mời về bàn bạc về việc cưới gả này (mẫu hệ) Có khi ý kiến của người lớn tuổi trong tộc họ lấn át cả ý kiến của cha mẹ Tộc trưởng thường là các vị chức sắc, vì luôn là người đại diện cho dòng tộc với hội đồng tôn giáo.Chính tôn ti trật tự này làm cho tộc họ Chăm sinh hoạt rất gắn bó và giữ được nề nếp gia phong khá độc đáo
1.2 Những nét đẹp của phong tục tập quán Chăm
Theo sự nhận xét của một số nhà tâm lý học thì tính khí con người được hình thành trên những căn nguyên nhất định: ảnh hưởng của thủy thổ, ảnh hưởng của tôn giáo, tín ngưỡng, ảnh hưởng của sự giáo dục từng chế độ chính trị, ảnh hưởng của thời đại Tất cả những yếu tố đó cộng với gien của dân tộc nếu được nói như thế tác động tổng hợp, tạo nên tính đặc thù của dân tộc đó Riêng các yếu tố thủy thổ, tôn giáo, tín ngưỡng và gien phải là những yếu tố đậm nét nhất, khắc sâu vào tiềm thức cũng như ý thức con người một cách sâu sắc nhất vì chúng mang ý nghĩa nền tảng Sau đây là một số tính cách đặc trưng của dân tộc Chăm tại Việt Nam.(3)
-Tính cộng đồng:
Sinh hoạt trong một xã hội gần như khép kín, người Chăm đã phát huy tính cộng đồng đến mức độ khá cao: Trong các đám đình, đặc biệt là đám tang, người Chăm thường ngưng tất cả hoạt động của mình, dù là hoạt động mang tính cấp bách và quan trọng như ngày gieo lúa chẳng hạn, để tụ tập lại hầu giúp đỡ và an ủi gia đình đương sự Tính cộng đồng này phản ảnh nền văn minh lúa nước và mang đậm nét tác phong nông nghiệp của các dân tộc thiểu số Việt Nam Dĩ nhiên, trong sinh hoạt công nghiệp hôm nay, tác phong này có phần gây cản trở cho sự thăng tiến và phát triển cộng đồng vì ảnh hưởng đến thời gian (cần tiết kiệm) và sức lao động của con người Nhưng những công việc thông thường nhưng vượt quá sức lao động của các thành viên trong gia đình như: giở nhà, xây nhà, trét tường, lợp tranh, thường phải nhờ đến lao động cộng đồng Bà con láng giềng đến giúp đỡ một cách vui vẻ, các ông thì làm những công việc nặng nhọc, các bà thì nấu nướng, phục vụ
Cũng nằm trong tính cộng đồng này, chúng ta nhận thấy người Chăm hưởng ứng rất nhiệt tình các đợt quyên góp mang tính cách xã hội như: góp quĩ khuyến học, góp
Trang 9quĩ hỗ trợ gia đình nghèo, hỗ trợ bão lụt v.v Tôi đã từng nhiều lần tham dự các đêm văn nghệ vì mục đích từ thiện ở vùng nông thôn Chăm và đã chứng kiến vài sự kiện khá độc đáo: Những người nông dân hoàn toàn không dư dả gì đã tự động đến sân khấu dâng biếu tiền bạc ủng hộ đêm văn nghệ, và khi loan báo danh sách hảo tâm, từng đợt người tiến lên làm nhiệm vụ của mình một cách vui vẻ và phấn khởi.
- Tính sĩ diện:
Tính sĩ diện của người Chăm có những mặt rất tích cực và đáng được khuyến khích trong sinh hoạt cộng đồng như quan niệm “một người làm xấu cả họ mang nhục” hay “Dak lihik kabaw yuw, oh dak mưluw bbauk” (Thà mất đôi trâu còn hơn mất mặt) Chính vì vậy mà xã hội Chăm đã khắc phục được nạn trộm cắp hay ăn xin Trong cộng đồng, không có (hay rất ít) kẻ trộm cắp vì mỗi khi bị bắt thì không những đương sự phải chịu hình phạt của luật pháp mà còn chịu sự phỉ nhổ của dòng
họ và xóm làng Dĩ nhiên những hạng người này bị dư luận nhìn bằng nửa con mắt
Đó cũng là lí do hạn chế được nạn ăn xin Có thể nói trong xã hội Chăm không có người ăn xin Ai cũng tin thế
Mặt trái của vấn đề cũng đáng cho ta phải đề cập đến vì sĩ diện không đúng chỗ, hiểu không thấu đáo sẽ trở thành tai họa cho xã hội Không ít người Chăm chỉ vì không muốn thua kém chị kém em trong các đám đình của gia đình (như đám cưới, đám tang) mà phải đem con đi ở đợ để được bằng hay hơn người Như thế gia đình
sẽ không bị dư luận chê bai mà còn được tán dương, quí trọng nữa Đúng là sĩ diện hão
- Tính tiết kiệm:
Mang tác phong nông nghiệp và sinh hoạt theo nhịp sống thanh thản êm xuôi của vùng nông thôn, người Chăm dứt khoát không phải là hạng người sống xa hoa, vung tiền qua cửa sổ Trong lúc thiếu thốn đã đành nhưng khi họ làm ra tiền hay được mùa họ cũng biết dành dụm, chắc chiu từng đồng lẻ Họ ăn uống cũng như ăn mặc rất thanh đạm và khiêm tốn nếu không nói là kham khổ Nhờ biết tiết kiệm mà người Chăm đã biết tích lũy để khắc phục được các nạn đói kém lúc mất mùa hay bị thiên tai địch họa trong quá khứ cũng như trong hiện tại
Tuy kinh tế nhìn chung chưa phát triển cao, vì sống trong vùng khí hậu khắc nghiệt, đất đai cằn cỗi, nhưng người Chăm vẫn có cuộc sống tương đối ổn định, nhà cửa khang trang, tươm tất lại còn có thể cho các con đi đến trường, không đứa nào phải thất học Như vậy, họ làm cách nào để tạo được lối sống như thế? Chắc chắc là phải do biết tiết kiệm trước nhất để có của ăn của để, sau đó mới nói đến sự biết tính toán, xoay sở và cần cù lao động để vượt qua khó khăn trong cuộc sống Rõ ràng trong sinh hoạt hàng ngày, biết làm ra tiền chưa đủ, mà phải biết giữ tiền mới là yếu
tố quyết định
Tục ngữ phương Tây có câu: “Gia tài có được là do bàn tay mặt khéo léo và bàn tay trái tiết kiệm” Sở dĩ người Chăm biết dành dụm, tích lũy là do phải thích nghi với cuộc sống luôn phải đối phó với môi trường tự nhiên của miền Trung khắc nghiệt, hàng năm phải đương đầu với lũ lụt và hạn hán rất gay gắt Tiếc thay, tính cách cần kiệm rất quí này đã giúp người Chăm xây dựng nên cơ nghiệp trong quá khứ nay đã phai mờ dần trước cuộc sống ồ ạt của thời đại mới mà cộng đồng Chăm cũng bị cuốn theo cơn lốc đua đòi và sĩ diện hão để phung phí trong các đám đình,
lễ hội, và xây cất nhà cửa hiện đại trong lúc còn nhiều khó khăn, túng thiếu
Trang 102 Dân tộc Chăm tại Bình Thuận.
2.1 Vị trí địa lí và sự phân bố dân cư.
Bình Thuận là một tỉnh duyên hải miền trung Phía bắc giáp Ninh Thuận, phía tây giáp Lâm Đồng, phía đông giáp biển Đông, phía nam giáp Đồng Nai Đây là nơi tập trung khá đông dân tộc Chăm sinh sống lâu đời, xếp thứ hai sau Ninh Thuận Với khoảng 41.000 người chiếm tới 4% dân số toàn tỉnh, dân tộc Chăm có số dân đông thứ hai sau dân tộc kinh ở Bình Thuận Ở đây cộng đồng người Chăm phân bố rộng khắp tỉnh nhưng đông nhất là: Huyện Bắc Bình với 3.280 hộ, với 23.000 dân, tiếp đến là các huyện Tuy Phong, Hàm Thuận Bắc, Tánh Linh và Hàm Thuận Nam Tuy có sự phân tán không tập trung nhưng người Chăm ở Bình Thuận vẫn giữ nguyên vện bản sắc riêng của cộng đồng mình Biểu hiện rõ ở đây mỗi làng Chăm mặc dù sống xen kẽ với cộng đồng người Kinh nhưng không có sự pha trộn nào Nó thể hiện rất rõ nét qua từng chi tiết trong đời sống sinh hoạt Ở Bình Thuận mỗi làng Chăm đều có nơi để thờ tự và sinh hoạt văn hóa cho cộng đồng mình Bình Thuận
có 10 thánh Đường của người Chăm theo tôn giáo Bàni và 5 đền tháp thờ tự của người Chăm tôn giáo Bàlamôn
2.2 Đời sống tôn giáo
Người Chăm có hai tôn giáo chính rất độc đáo là Bàlamôn giáo và Hồi giáo Sở
dĩ nói độc đáo vì trên thế giới này không nơi đâu có hình thức tôn giáo như cộng đồng người Chăm Bình Thuận và ở Việt Nam nói chung Bàlamôn giáo có nguồn gốc từ Ấn Độ, du nhập vào Champa vào cuối thế kỷ thứ IV Đặc điểm của Bàlamôn giáo là thờ nhiều thần, nhưng ở đây Bàlamôn của dân tộc Chăm lại thờ cả thánh Allah Hồi giáo có nguồn gốc từ Ả Rập, truyền qua Mã Lai, du nhập vào Champa vào thế kỷ thứ X Đặc điểm của hồi giáo thế giới là độc thần, chỉ thờ độc nhất là đấng Allah, nhưng Hồi giáo của dân tộc Chăm (được gọi là Bàni) lại thờ luôn các thần của Bàlamôn giáo Sở dĩ có hiện tượng lạ lùng trên là do quá trình lịch sử Champa phức tạp, hai tôn giáo trên đã chống chọi nhau gây chia rẽ trầm trọng, nên các vua chúa Champa thời đó phải đưa ra thuyết dung hòa tôn giáo kiểu tuy hai mà một, tuy một mà hai Nhờ sự dung hòa này mà ngày nay hai tôn giáo trên đã có sự thân thiện, bớt tính khắt khe hơn trong đời sống cộng đồng hiện nay Mặc dù không còn khắt khe như trước nhưng mỗi tôn giáo đều giữ một nét riêng khác biệt của mình
Mỗi một tôn giáo có cái kiêng kỵ khác nhau: Người Chăm Hồi giáo (tức Bàni) kiêng thịt heo và thịt dông vì vậy khi vào plây Chăm Bàni, khách không nên mang theo thịt heo hay thịt dông để tỏ phép lịch sự tối thiểu Ngược lại khi vào plây Chăm Bàlamôn, khách kiêng mang theo thịt bò
Do có hai tôn giáo nên trong đời sống cộng đồng người Chăm có nhiều lễ hội văn hóa phong phú như: Katê, Lijanưgar, Ramưwan, Súcdâng…mang đậm bản sắc văn hóa riêng
Từ những lễ nghi tôn giáo Chăm, khi vào thánh đường Bàni hay vào những tháp Chăm, khách nên tìm cái chăn trắng để mang cho phải phép Phụ nữ phải mặc đúng trang phục khi tới thánh Đường Nếu là khách nữ đến bất ngờ thì được mời ngồi tại một nhà khách trong thánh Đường Ngoài ra trong thánh đường, khách chỉ được ngồi dự lễ trong vòng hai hàng cột ngoài chứ không được ngồi cao hơn Khi chụp
Trang 11ảnh quay phim lại càng phải dè dặt hơn, phải do các thầy hay các vị có trách nhiệm hướng dẫn.
2.3.Sự ràng buộc tôn giáo.
Lúc sống, khi chết, người Chăm bị ràng buộc chặt chẽ vào lễ nghi tôn giáo và phong tục tập quán của mình Đặc biệt người Chăm Bàni có những lễ nghi rất cụ thể
để tuân theo từ khi lọt lòng đến lúc mất Lúc mới sinh ra khi vừa tròn một tháng các
em bé đã được làm lễ cắt tóc (katbu) và mân cơm đầy tháng Con trai khi lên 14-15 tuổi phải qua lễ nhập đạo (katanh) còn con gái đến 14-15 cũng có lễ nhập đạo (karok), cả hai tuổi đến trưởng thành, cưới gả thì phải qua lễ đám cưới (likhah), người già khi đến tuổi mà không thề đi lại được nữa thì có lễ tẩy thân (ngakphăt) Con trai và con gái có qua lễ Katat, Karok rồi sau này mới tiến hành đám Likhah được và có đám Likhah rồi, khi cha mẹ mất con trai hay con gái mới được dự lễ tẩy thể(tắm gội thể xác trước khi chôn cất) và lễ Âuwa (lễ trả hiếu cho cha mẹ) Ngay
cả bản thân mình, nếu không được qua các lễ nghi tôn giáo Katat, Karok, Likhah và Ngakphăt thì lễ chôn cất sẽ được thực hiện rất đơn giản chứ không theo lễ nghi bình thường Đó là điều bất hạnh lớn đối với người Chăm Bàni
Đối với người Chăm Bàlamôn thì sự ràng buộc về tôn giáo cũng không khác người Chăm Bàni Mặc dù hơi thoáng nhưng mỗi người cũng trải qua các lễ nghi trong đời tức thị nam, nữ khi đến tuổi gả vợ, dựng chồng thì phải trải lễ cưới (Băng padik) Đến khi chết nếu như đều trải qua các nghi lễ đó thì được nhập Kut(được chôn với dòng tộc mình) Nếu không được chôn với dòng tộc mình thì là điều bất hạnh với người Chăm Bàlamôn
Do lễ nghi tôn giáo ràng buộc như trên, người Chăm cảm thấy rất khó khăn khi phải lấy người ngoại đạo, hay phải sống xa quê hương vì ngại thiếu thủ tục và lễ nghi tôn giáo nghiêm túc lúc lìa đời Theo trào lưu đổi mới hôm nay, sự giao lưu giữa người Chăm trong cộng đồng cũng như những người không cùng cộng đồng dân tộc được đặt ra khá gay gắt Chính vì vậy mà người Chăm phải tìm cách giải quyết vấn đề hôn nhân không cùng tôn giáo bằng cách làm thủ tục nhập đạo cho người bạn đời của mình để không còn gây khó khăn trở ngại (thủ tục này trước đây khó thể hiện vì các chức sắc không chấp nhận) Do sự tiến bộ trong đời sống xã hội ngày nay hai bên tôn giáo Chăm đã thoáng hơn trong hôn nhân, việc cho phép các đôi nam, nữ lấy nhau thể hiện được sự cởi mở của các chức sắc, sư cả Chăm ở Bình Thuận
Ngoài lễ nghi tôn giáo ra, sinh hoạt thông thường cũng có những đặc trưng của
nó mà người khách có quan hệ làm ăn với người Chăm cũng cần biết đó là: Ngày Chủ nhật và ngày thứ Năm người Chăm kiêng xuất của hay không cho con cái đi
xa, vì họ quan niệm rằng ngày này không tốt Hôm nay, tập quán này đã được cải tiến nhiều, nhất là ở các giới trẻ
Trong bài viết này tôi chỉ đề cập đến người Chăm theo tôn giáo Bàlamôn và Bàni
ở Bình Thuận và đại đa số ở các nơi khác, còn một bộ phận thiểu số người Chăm theo Islam thì vấn đề sinh hoạt hàng ngày càng bị tôn giáo chi phối nặng nề hơn nữa
vì phải tuân theo đúng lễ nghi và tập quán của Islam quốc tế
Chính vì các nghi lễ tôn giáo trên mà người Chăm rất coi trọng các nghi thức tôn giáo của mình, từ đó hình thành ở người con Chăm những quan niệm trong tư duy cuộc sống