TÍCH HỢP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG TRONG DẠY PHẦN VĂN BẢN NHẬT DỤNG MÔN NGỮ VĂN LỚP 6

TÊN ĐỀ TÀI : TÍCH HỢP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG TRONG DẠY PHẦN VĂN BẢN NHẬT DỤNG MÔN NGỮ VĂN LỚP 6 I / LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI : Ở trường THCS hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy học, rèn

TÊN ĐỀ TÀI : TÍCH HỢP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG TRONG DẠY PHẦN VĂN BẢN NHẬT DỤNG

MÔN NGỮ VĂN LỚP 6

I / LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI :

Ở trường THCS hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy học, rèn kĩ năng cho người học là vấn đề quan trọng và cần thiết Cũng như bao nhiêu môn học khác, Ngữ văn đóng vai trò quan trọng giúp rèn luyện đạo đức, tình cảm, lối sống Châm ngôn có câu “ Văn học là nhân học”, vì trong sự phát triển của tư duy con người, Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, đóng vai trò khá quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, phong cách ứng xử của học sinh Tuy nhiên, mục tiêu của bộ môn Ngữ văn trong thời đại mới không chỉ là “bồi dưỡng tâm hồn” mà quan trọng hơn đó là môn “công cụ ” giúp học sinh có thể vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học để ứng dụng vào thực tế đời sống xã hội hàng ngày và công việc của mình

Nhận thức đúng đắn mục tiêu của bộ môn Ngữ Văn ở thời đại mới, hiện nay trong chương trình SGK cải cách đã đưa thêm một nội dung mới đó là phần các văn bản nhật dụng ngay từ chương trình học lớp 6 Mặc dù thời lượng dành cho phần văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn 6 còn rất ít, chỉ có ba bài, nhưng mang nội dung gần gũi với cuộc sống của con người và cộng đồng xã hội hiện nay Đó là những văn bản được lựa chọn theo đề tài gắn với những vấn đề rất thời sự và cập nhật với đời sống hiện tại như: môi trường, dân số, di tích văn hoá, danh lam thắng cảnh, các tệ nạn

xã hội như ma tuý, thuốc lá, lao động, trẻ em, các vấn đề tương lai nhân loại như bảo vệ hoà bình, chống chiến tranh, bảo vệ quyền lợi của bà mẹ, trẻ em, vấn đề hội nhập và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc… Chính vì thế trong các văn bản nhật dụng này có tính lâu

văn hoá, chống chiến tranh hạt nhân, giáo dục trẻ em, chống hút thuốc lá… đều là những vấn đề nóng bỏng của hôm nay nhưng cũng không thể giải quyết triệt để trong ngày một ngày hai mà cần có một quá trình rất lâu dài với nhiều tầng lớp

Tuy nhiên, để dạy sao cho học sinh hiểu, vận dụng kĩ năng sống phong phú, phù hợp tâm lí ở lứa tuổi mới vào cấp THCS là vấn đề nan giải mà giáo viên buộc phải thực hiện thành công Đồng thời là vấn đề mang tính cập nhật, luôn gắn kết với đời sống, đưa học sinh trở lại những vấn đề quen thuộc, diễn ra hằng ngày, vừa mang tình lâu dài, cũng là điều mà các giáo viên và học sinh quan tâm đến

Xuất phát từ những nhìn nhận trên, bản thân tối cũng đã được trực tiếp giảng dạy phần văn bản nhật dụng ở 2 khối lớp 6 và 7, với yêu cầu học sinh hiểu, nghiên cứu sâu hơn về vấn đề để rèn và giáo dục kĩ năng sống có hiệu quả, nên tôi quyết chọn

đề tài : “ Tích hợp giáo dục kĩ năng sống trong dạy phần văn bản nhật dụng môn Ngữ văn lớp 6”

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1/ CƠ SỞ LÍ LUẬN :

Theo xu hướng tích cực hóa hoạt động dạy học của học sinh cấp THCS, thì mục tiêu, nhiệm vụ của môn Ngữ văn là góp phần hình thành những con người có trình độ học vấn phổ thông cơ sở, chuẩn bị nền tảng cho học sinh được tiếp tục lên bậc cao hơn Thông qua việc cung cấp cho học sinh hệ thống kiến thức văn học, văn hóa, rèn luyện các kĩ năng trong ứng xử giao tiếp, giáo dục tình cảm, bồi dưỡng thẩm

mỹ cho học sinh Giúp học sinh có ý thức tu dưỡng, biết yêu thương tôn trọng, quan tâm bạn bè và những người xung quanh, có lòng yêu nước, yêu quê hương, luôn hướng tới tình cảm cao đẹp, lòng nhân ái, biết trân trọng cái đẹp và lẽ phải

Chính vì mục tiêu trên của bộ môn Ngữ văn mà phần văn bản nhật dụng càng có vai trò quan trọng và cần thiết phải được dạy kĩ, dạy đủ và dạy đúng với mục

các kiểu văn bản trong chương trình đọc văn hoặc là kết quả của sự phân loại dựa trên phương thức biểu đạt (tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết mình ) hoặc dựa trên đặc điểm thể loại (trữ tình, tự sự, kịch ) thì riêng văn bản nhật dụng lại là sản phẩm của việc phân loại dựa vào tính chất nội dung Sở dĩ nó goi là văn bản nhật dụng vì nội dung của

nó đề cập đến những vấn đề mang tính thời sự, nóng hồi mà nhiệm vụ của mỗi công dân trong xã hội cần phải quan tâm và giải quyết Tuy nhiên, mặt khác các văn bản nhật dụng vẫn thuộc về một kiểu văn bản nhất định: miêu tả, kể chuyện, thuyết minh, nghị luận,… nghĩa là văn bản nhật dụng có thể sử dụng mọi thể loại, mọi kiểu văn bản Khi dạy văn bản nhật dụng không nhất thiết phải phân tích kĩ nghệ thuật và nội dung câu chữ như các kiểu văn bản khác mà mục đích chính của dạy văn bản nhật dụng

đó là phải làm sao để học sinh năm được tính thời sự của vấn đề mà văn bản đặt ra

Học sinh học văn bản nhật dụng không chỉ để mở rộng những hiểu biết mang tính

toàn diện mà còn tạo điều kiện tích cực để thực hiện nguyên tắc giúp các em hoà nhập

với cuộc sống xã hội, rút ngắn khoảng cách giữa nhà trường và xã hội Đối với học

sinh lớp 6 dạy phần văn bản nhật dụng cũng có những phần tương đối khó vì các em là học sinh đầu cấp, tư duy của các em về các vấn đề mang tính xã hội còn nhiều hạn chế trong khi đó nội dung bài học còn đề cập tới quá nhiều vấn đề nhưng thời gian trong một tiết học 45 phút không đủ để truyền tải Và những kiến thức trong sách giáo khoa được xem là phần cứng của giáo trình, giáo viên không được tùy tiện sửa đổi, cắt đi điều này cũng khiến giáo viên ứng phó thụ động khi lên lớp Vì vậy giáo viên cần nắm

sơ một số lưu ý cốt yếu khi dạy thể loại này, thường được tồn tại dưới nhiều kiểu văn bản khác nhau, như mang tính chất thuyết minh như tác phẩm Cầu Long Biên chứng nhân lịch sử hay Động Phong Nha, dạng thư - kí - biểu cảm như tác phẩm Bức thư của thủ lĩnh da đỏ.Trong đó tôi chọn bài mẫu để làm đề tài là văn bản “ Bức thư của thủ lĩnh da đỏ” được xem là văn bản nổi tiếng và hay nhất về môi trường, nêu được những vấn đề bức xúc, có ý nghĩa to lớn đối với cuộc sống xã hội trong hoàn cảnh hiện nay

2 / THỰC TRẠNG :

Thực tế dạy học trong những năm qua, đối với kiểu văn bản nhật dụng quá trình dạy học còn gặp nhiều khó khăn trong việc tích hợp và giáo dục kĩ năng sống như ( kĩ năng tìm hiểu, thâm nhập thực tế, tư duy vấn đề, nêu cảm nghĩ, dẫn chứng hay minh họa) vào bài học của mình Do vậy việc cần thiết là đòi hỏi cả học sinh lẫn giáo viên là cần phải có sự phối hợp đồng bộ trong toàn bộ quá trình dạy – học sao cho hiệu quả nhất

2.1/ Về phía giáo viên :

- Có thể nói rằng đây là một loại văn bản hoàn toàn rất mới mà hầu hết đội ngũ giáo viên cũng mới được tiếp cận trong khoảng một thời gian ngắn trở lại đây Bởi vậy phương pháp dạy, cảm thụ văn bản ở dạng này còn nhiều hạn chế

- Nhìn lại hệ thống văn bản nhật dụng trong SGK Ngữ văn chiếm 10% nhưng tác giả của SGK chỉ hướng dẫn giáo viên trong SGV những chỉ dẫn quan trọng để nhận diện văn bản nhật dụng Thực trạng này cho thấy sự cần thiết phải tiếp cận với một tầm sâu hơn, có hệ thống hơn các văn bản nhật dụng cả về kiến thức và phương pháp giảng dạy, từ đó góp phần tạo thành cơ sở mang tính khoa học và khả thi khi đáp ứng yêu cầu dạy học có hiệu quả

- Các văn bản này đa phần là những văn bản dài, dung lượng kiến thức lớn, nội dung khó, đa dạng nhưng thời lượng dành cho mỗi bài chỉ có 45 hoặc 90 phút Trong một khoảng thời gian như vậy khó có thể truyền đạt được toàn bộ phần kiến thức

- Đối với giáo viên, việc lựa chọn phương pháp tích hợp kĩ năng sống trong dạy văn bản nhật dụng còn gặp khó khăn, do trình độ học sinh lớp 6 chưa ngang nhau,

mà việc phân loại đối tượng học sinh còn chưa được chú trọng

- Giáo viên còn chú trọng văn bản này về mặt thể loại Như trong tác phẩm

“Bức thư của thủ lĩnh da đỏ” thông thường giáo viên dạy chỉ quan tâm tác phẩm ở mặt thể loại bút kí, bởi vậy chỉ chú ý khai thác và bình luận trên phương diện nghệ thuật

như : Sự kiện, nhân vật, cách kể, ngôi kể mà thực chất là cần quan tâm hơn vấn đề mà

xã hội đặt ra trong văn bản gần gũi với học sinh

- Quá nhấn mạnh nội dung văn bản, mà nên chú ý yêu cầu gắn kết tri thức trong văn bản với đời sống xã hội, với thực tiễn cuộc sống rõ ràng hơn Giáo viên còn hạn chế mở rộng, liên hệ với thực thế xã hội như giai đoạn hiện nay theo nghị định cấp cao của Liên hiệp quốc về vấn đề phát triển nguồn tài nguyên đất, tài nguyên sinh thái để duy trì sự phát tiển của nhân loại…

- Các phương tiện dạy học như tranh ảnh, la bàn, mô hình di tích lịch sử còn ít hoặc chưa có

2.2/ Về phía học sinh :

- Đối với học sinh lớp 6, các em chưa có tư duy logic, sự hiểu biết còn mập

mờ , vì đa số mới bước vào làm quen chương trình cấp II Bởi vậy khả năng vận dụng, cảm thụ mỗi em cũng khác có em rất tinh và nhạy, có em thì lơ là chưa đọc viết được rành

- Học sinh thường xác định bài học chỉ là lời nhắn giử qua bức thư, đơn thuần chỉ là nội dung thông báo (Văn bản Bức thư của thủ lĩnh da đỏ), hoặc là lời giới thiệu

về cầu Long Biên (Cầu Long Biên – Chứng nhân lịch sử)…… mà không hiểu được nội dung chủ yếu muốn truyền tải đến các em là những vấn đề mang tính thời sự, cấp thiết trong đời sống

- Do đặc điểm tâm lí lứa tuổi còn hiếu động, ham chơi nên học sinh còn thiên về

ý thức là học qua loa để biết, chứ chưa có ý thức tự tìm tòi học hỏi và kĩ năng vận dụng vào thực tiễn là như thế nào

3 / GIẢI PHÁP :

Qua tìm hiểu tìm hiểu thực trạng dạy kiểu bài văn bản nhật dụng, để vận dụng sao cho tốt “Tích hợp giáo dục kĩ năng sống trong dạy phần văn bản nhật dụng môn Ngữ văn lớp 6” nên tôi xin đưa ra một số giải pháp sau :

3.1/ Sự chuẩn bị của giáo viên :

- Để có tiết dạy đạt hiệu quả về tích hợp kĩ năng sống trong dạy phần văn bản

nhật dụng môn Ngữ văn lớp 6 thì giáo viên cần có sự chuẩn bị từ khâu giáo án cho đến khâu giảng dạy Để làm được điều này thì trước tiên giáo viên phải có sự định hướng dạy học rõ ràng.Giáo viên cần xác định được mục tiêu bài dạy đối với mỗi văn bản cụ

thể Vậy đâu là mục tiêu đặc thù của bài học văn bản nhật dụng? Có 2 mục tiêu quan trọng là trang bị kiến thức và trau dồi tư tưởng, tình cảm, thái độ Với nội dung kiến

thưc, bài học văn bản nhật dụng giúp HS hiểu đúng ý nghĩa xã hội mà chủ yếu là ý nghĩa

thời sự cập nhật gần gũi qua việc nắm bắt vấn đề được đề cập tới trong văn bản Đối với

một tác phẩm văn chương thông thường, hoạt động đọc - hiểu là việc đọc nghiền ngẫm, phân tích, cảm thụ những vẻ đẹp của nghệ thuật ngôn từ, để từ đó hiểu được những ý nghĩa và những dụng ý riêng mà tác giả hướng tới người đọc Nghĩa là người đọc tự mình khám phá và rung động về ý nghĩa đời sống và giá trị thẩm mĩ của tác phẩm Đó

chính là mục tiêu kiến thức của bài học văn bản nghệ thuật thông thường Còn đối với

văn bản nhật dụng thì mục tiêu kiến thức của bài học sẽ nhấn mạnh vào nội dung tư tưởng của văn bản, tức là nắm bắt những vấn đề xã hội gần gũi, bức thiết, mang tính thời

sự hơn là đi sâu vào khám phá giá trị hình thức của văn bản.Như vậy, việc xác định mục tiêu kiến thức của bài học văn bản nhật dụng phải bắt đầu từ sự rõ ràng trong phân loại văn bản

- Vì mục đích chính của dạy văn bản nhật dụng đó là phải làm sao để học sinh nắm được vẫn đề mang tính thời sự mà văn bản phản ánh và có sự nhìn nhận đúng đắn

về vấn đề đó Bởi vậy khi dạy văn bản nhật dụng giáo viên nhất thiết phải có sự nghiên cứu liên hệ tới sách báo, tài liệu để làm phong phú cho bài học Giáo viên có thể tìm hiểu

về những vấn đề này trên các phương tiện truyền thông, qua sách báo, mạng internet hay trong các Nghị định, Nghị quyết của nhà nước Giáo viên có thể tìm những câu chuyện thực tế lien quan đến bài học để kích thích hứng thú học tập của học sinh và giúp học sinh nhớ bài học lâu hơn

- Ngoài việc giúp cho học sinh hiểu rõ nội dung, giáo viên cũng cần chú ý phân tích các biện pháp nghệ thuật với lối diễn đạt tình cảm, lí luận sâu sắc, đặc biệt là phép điệp từ, điệp ngữ, phép đối, so sánh Giáo viên cần luyện kĩ năng, giáo dục lối sống thông qua tích hợp, liên hệ môi trường, đặt ra một số câu hỏi đơn giản nhưng có vận

dụng tư duy, động não, ví dụ ( Vì sao bài văn này thuộc văn bản nhật dụng ? Vậy tương

lai bài văn này có giá trị như thế nào, vì sao? Để duy trì sự phát triển của thiên nhiên, của môi trường sinh thái như hiện nay thì nhà nước ta cần có chủ trương gì ? Vậy theo

em thì chủ trương đó cần được ục thể hóa như thế nào ? ) Với học sinh yếu – kém thì

câu hỏi chỉ mang tính phát vấn và đơn giản hơn nhiều ví dụ ( Bài văn cho em hiểu được

gì ? Em có tham gia bảo vệ môi trường bao giờ chưa, như ở đâu ? Em sẽ làm những gì ? )…

3.2 / Quá trình lên lớp :

- Để phục vụ tốt tiết học thì giáo viên cần có thời gian nghiên cứu giáo án, tham khảo sách báo, kênh truyền hình để hiểu biết thêm những vấn đề môi trường hiện nay, cần nắm vững trọng tâm kiến thức của bài để đảm bảo tiến trình bài dạy diễn ra đạt kết quả cao nhất

- Bước đầu tiên là phải giúp học sinh nhận diện loại văn bản nhật dụng Giáo viên cần giải thích rõ tính giá trị thông tin, tuyên truyền, phổ biến cập nhật một số vấn đề như thiên nhiên, môi trường, năng lượng, dân số, quyền trẻ em, các tệ nạn xã hội

… mới chính là điều cốt yêu mà nhật dụng luôn đề cập

- Xác định cho học sinh nội dung kiến thức đối với mỗi văn bản cụ thể Ví dụ đổi với văn bản “Bức thư của thủ lĩnh da đỏ”:

+ Hiểu được văn bản vừa là bản trích, vừa mang tính chất bức thư, nắm được cách lập luận và một số luận điểm chính của đoạn

+ Hiểu được thái độ kiên quyết, giọng văn lôi cuốn, cứng cỏi, sự gắn bó sâu sắc, thiêng liêng đối với quê hương, đối với đất nước

+ Sử dụng tranh ảnh minh họa về các vấn đề môi trường để phân tích thêm, minh họa rõ ràng hơn phục vụ cho tiết học

- Kết hợp có hiệu quả các phương pháp dạy học Đặc biệt nên dùng phương pháp thảo luận nhóm, trao đổi theo nhóm để học sinh có thể phát huy tính tích cực học tập của các em

- Để vận dụng được đề tài “ Tích hợp kĩ năng sống trong văn bản nhật dụng” cần liên hệ, mở rộng thêm kiến thức về môi trường hiện nay của thế kỉ XXI ( Môi trường sinh thái toàn trái đất đang bị xâm hại, ô nhiễm, nạn khái thác rừng …)

- Ở nhật dụng có thể tích hợp liên môn phần tập làm văn về thể miêu tả, biểu cảm trong chương trình Ngữ văn 6 này, lồng ghép ở một số đoạn văn hay của bài

- Rèn học sinh thêm những kĩ năng phân tích, vận dụng linh hoạt vấn đề trong văn bản đặt ra, từ đó tự hướng về tác dụng của thiên nhiên, môi trường Dưới đây là bài giảng mẫu được tôi áp dụng các phương pháp nêu trên:

TIẾT 126: BỨC THƯ CỦA THỦ LĨNH DA ĐỎ (Tiết 2)

(Xi - át - tơn)

I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT: Giúp học sinh:

1 Kiến thức:

- Thấy được Bức thư của thủ lĩnh da đỏ xuất phát từ tình yêu thiên nhiên, đất nước đã

nêu lên một vấn đề bức xúc có ý nghĩa to lớn đối với cuộc sống hiện nay Bảo vệ và giữ gìn sự trong sạch của thiên nhiên và môi trường

2 Kĩ năng : Bước đàu rèn luyện kĩ năng tìm hiểu, phân tích một bức thư có nội dung

chính luận

3 Thái độ : Thấy được tác dụng của một số biện pháp nghệ thuật trong bức thư đối với

việc diễn đạt ý nghĩa và biểu hiện tình cảm đặc biệt là phép nhân hoá, yếu tố trùng điệp

và thủ pháp đối lập

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC:

1 Ổn định lớp.

2 Kiểm tra bài cũ (5p)

Câu hỏi 1: Văn bản nhật dụng là gì ? Nêu xuất xứ tác phẩm Bức thư của thủ lĩnh da

đỏ?

3 Bài mới.

Hoạt động 1: hướng dẫn HS tìm hiểu

chung về tác giả và tác phẩm.

Hoạt động 2: Hướng dẫn HS Đọc –

Hiểu văn bản.

GV Chia lớp thành 4 nhóm tìm hiểu 4 nội

dung:

? Chỉ ra sự đối lập trong cách sống, thái

độ đối với thiên nhiên giữa người da trắng

và người da đỏ về đất đai, cảnh vật, không

khí và muông thú ?

- Đại diện nhóm trình bày

-> Nhóm khác nhận xét

- GV nhận xét, kết luận

I Đọc – Hiểu chú thích:

1 Tác giả.

2 Tác phẩm.

II Đọc – Hiêu văn bản:

1 Mối quan hệ giữa người và thiên nhiên nơi họ sinh sống.

2

Cách đối xử với thiên nhiên.

- Sự khác biệt trong cách sống, trong thái độ đối với đất đai, thiên nhiên giữa người da trắng và người da đỏ

Nội dung Người da đỏ Người da

trắng

Đất đai

Là những người anh

em

Là bà mẹ

Cư xử như

được, tước đoạt được, bán đi…

? Tác giả sử dụng những nghệ thuật gì?

tác dụng của các biện pháp nghệ thuật này

?

- HS: So sánh, nhân hoá, lặp , phép đối:

* Sự khác biệt trong cách sống của người

da trắng và người da đỏ

* Thái độ bảo vệ thiên nhiên, đất đai, môi

trường

* Bộc lộ những lo âu của người da đỏ khi

Thiên nhiên cảnh vật

Say sưa với:

Tiếng lá cây lay động âm thanh êm ái của cơn gió thoảng

Chẳng có nơi nào yên tĩnh Chỉ là những tiếng ồn ào lăng mạ

Không khí

Quý giá, là của chung

Chẳng để ý gì

Muông thú

Chỉ giết để duy trì sự sống

Bắn chết cả ngàn con

-> Nghệ thuật so sánh, đối lập, nhân hóa, điệp ngữ