SKKN Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học ôn tập ĐỊa Lí

Hướng dẫn cách xây dựng bản đồ tư duy bằng một số ứng dụng phục vụ dạy học ôn tập Địa Lí. Sáng kiến đảm bảo thực hiện theo đúng mẫu viết sáng kiến. Sáng kiến được đánh giá xếp loại Khá trong cuộc thi GVDG cấp tỉnh

cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

báo cáo sáng kiến

Sáng kiến kinh nghiệm:

“ Sử dụng bản đồ t duy vào dạy học ôn tập Địa Lí ở trờng THCS”

- Bộ môn áp dụng: môn Địa Lí trung học cơ sở

- Nội dung áp dụng: Việc sử dụng bản đồ t duy vào dạy học

- Đối tợng áp dụng: học sinh trờng THPT Canh Tân

Trong sáng kiến này, tôi áp dụng vào giờ ôn tập Địa Lí ở khối 6 và khối 7, cụ thể

nh sau:

+ Khối 6: Tiết 8+ Khối 7: Tiết 15

Từ việc áp dụng ở minh họa ở những tiết trên, tôi mong muốn sẽ đợc áp dụng sáng kiến này ở các bài ôn tập Địa Lí thuộc các khối lớp khác để có thể mở rộng phạm vi áp dụng, nâng cao hiệu quả và tính thiết thực của sáng kiến vào giảng dạy

Sáng kiến Sử dụng bản đồ t“ duy trong dạy học ôn tập Địa Lí ở trờng trung học cơ sở” là một sáng kiến về giải pháp cải tiến phơng pháp dạy học Hiện nay, đổi mới ph-

ơng pháp học tập theo hớng tích cực hóa, phát huy tính tích cực của học sinh là một yêu cầu của đổi mới Với sáng kiến của tôi có thể áp dụng vào giờ dạy học chính khóa, hay tiết dạy học phụ đạo Việc áp dụng sáng kiến tơng đối rộng rãi không chỉ hạn hẹp ở bộ môn Địa lí mà còn có thể áp dụng với các môn cơ bản, nhất là ở các môn xã hội Không

có một phơng pháp nào là vạn năng để mở đợc mọi kiến thức, mà sự kết hợp nhuần nhuyễn các phơng pháp là cách thức tốt nhất mở ra con đờng tiếp cận và nắm bắt tri thức Sử dụng bản đồ t duy, ngòai việc là một phơng pháp dạy học trực quan sinh động, thì đây còn là một giải pháp tơng đối hữu ích đối với đặc thù là các bài ôn tập Kết hợp bản đồ t duy với các kĩ thuật dạy học khác sẽ đem lại hiệu quả cao hơn về cả trớc mắt lẫn lâu dài Bản đồ t duy giúp gắn kết các đơn vị kiến thức trong một bài học, nó còn tạo

ra mối quan hệ tổng hòa của rất nhiều đơn vị kiến thức của các bài với nhau theo tính phân bậc rõ ràng Với mặt mạnh đó, sáng kiến Sử dụng bản đồ t duy trong dạy học ôn tập địa lí ở trờng trung học cơ sở” góp phần đổi mới phơng pháp dạy học, tích cực hóa mọi cá thể tham gia vào hoạt động dạy và học

- Với giáo viên: để có thể áp dụng sáng kiến này vào dạy học, giáo viên cần đáp ứng đợc một số yêu cầu cơ bản sau:

+ Là giáo viên giảng dạy môn Địa Lí ở trờng THCS, đợc đào tạo đúng chuyên môn về môn học Địa Lí

+ Có sự hiểu biết cơ bản về bản đồ t duy

+ Có thể sử dụng tơng đối thành thạo máy vi tính là một lợi thế khi thiết kế bài giảng về bản đồ t duy bằng phần mềm

III.Thực trạng tr ớc khi áp dụng sáng kiến

1 Thực trạng về việc đổi mới các phơng pháp dạy học ở trờng THCS và việc ứng dụng bản đồ t duy trong dạy học ôn tập địa lí ở trờng THCS.

+ Nhà trờng luôn tạo điều kiện để các đồng chí giáo viên tham gia các đợt tập huấn về chuyên môn do Sở giáo dục và phòng giáo dục tổ chức Qua đó, ngoài việc giáo viên đợc tiếp cận với nhiều thông tin mới về phơng pháp, đây còn là dịp để trao đổi, giao lu chuyên môn diễn giữa các giáo viên

+ Việc vận dụng bản đồ t duy vào việc soạn giảng có ý nghĩa hết sức quan trọng Vì đây

là một phơng pháp t duy hết sức mới mẻ, còn là một chơng trình dạy học một cách hệ thống, lôgíc đòi hỏi khả năng t duy cao nhng lợi ích lại hết sức thiết thực khi đem đến cho ngời dạy, ngời học một cái nhìn tổng thể nhất, khái quát nhất

- Khó khăn

+ Do đây là một nội dung hết sức rất mới nên quá trình triển khai còn gặp nhiều khó khăn trong việc chuẩn bị t liệu

+ Một số giáo viên, nhất là những đồng chí có tuổi, thờng chậm đổi mới phơng pháp,

ch-a chủ động trong việc nắm bắt thông tin, yêu cầu củch-a đổi mới; khả năng áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học còn hạn chế

+ Học sinh của trờng cha nhạy bén và khả năng tiếp thu còn hạn chế Nên việc tạo lập một bản đồ t duy còn gặp rất nhiều khó khăn Phần lớn các em cha tự mình tạo lập đợc một bản đồ t duy hoàn chỉnh, đầy đủ và logic, thể hiện mức độ khái quát còn hạn chế

b Khảo sát thực tiễn trong bộ môn Địa Lí ở trờng THCS

Giờ ôn tập địa lí luôn là một giờ học vô cùng quan trọng Theo phân phối chơng trình, tiết học này đợc tổ chức trớc giờ kiểm tra định kì Điều đó đồng nghĩa với việc đây

là tiết học chuẩn bị kiến thức cho bài kiểm tra Với thời lợng tiết học của môn địa lí thì trong 1 học kì chỉ có hai bài kiểm kiểm tra định kì, nên có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc đánh giá kết quả học tập của học sinh Ngoài ra, trong các giờ dạy học phụ đạo môn

địa lí cũng cần hệ thống kiến thức khái quát để nhắc lại và khắc sâu những kiến thức cơ bản Vì vậy, tìm ra một phơng pháp dạy học ôn tập để học sinh có thể dễ dàng nắm bắt, ghi nhớ và hệ thống kiến thức là điều có ý nghĩa vô cùng quan trọng Và để đa ra phơng pháp dạy học tốt nhất, tôi đã tiến hành khảo sát thực tế ở các lớp của năm học 2011 -

Hệ thống lại đợc các nội dung cơ bản:

- Trái Đất quay quanh trục

- Trái Đất quay quanh Mặt Trời

Hệ thống đợc các môi trờng ở đới nóng với các đặc điểm về vị trí, đặc

điểm môi trờng, nông nghiệp

- Kết quả thực hiện:

Đầy đủ, chính xác

tiết ôn tập địa lí vẫn theo hớng dòng chảy thông thờng, chỉ đơn thuần nhắc lại những nội dung chính qua các bài từ trớc đến sau Học sinh rất khó định hình đợc tổng thể những kiến thức đã học hay sắp xếp các kiến thức ấy để nhận thấy các đơn vị kiến thức tơng đ-

ơng nhau để đánh giá một cách tổng thế nhất Với những điều trên cho thấy giờ học ôn tập địa lí vẫn cha đạt chất lợng cao và đạt đợc những yêu cầu nh mong muốn Từ đó dẫn tới việc kết quả học tập của các em cha cao Số học sinh có điểm dới trung bình rất nhiều, học sinh đạt điểm khá giỏi chiếm một tỉ lệ nhỏ Nguyên nhân là do học sinh thực hiện ôn tập cha tốt nên dẫn đến việc làm bài còn kém

Với thực trạng trên, nếu không đổi mới phơng pháp nhằm tích cực hóa tiết ôn tập

địa lí ở trờng THCS, chắc chắn giờ học sẽ không phát huy hết vai trò của một giờ ôn tập Học sinh vẫn không khái quát đợc tổng thể kiến thức, không xác định đợc kiến thức trọng tâm nên khi về nhà học sinh tự học lại cũng sẽ rất khó khăn

IV BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN

1 Tớnh mới, tớnh sỏng tạo, tớnh khoa học

Khi cha tiến hành dạy học giờ ôn tập địa lí bằng bản đồ t duy, tôi vẫn dùng những phơng pháp truyền thống để dạy học nh: đàm thoại, vấn đáp, thảo luận nhóm bằng cách

đặt câu hỏi Nhng kết quả đạt đợc còn hạn chế Học sinh tuy có thực hiện theo các yêu cầu do giáo viên đa ra nhng rất thụ động Những nội dung trọng tâm mà giáo viên mong muốn học sinh khắc sâu đợc thì đợc nhắc lại một cách quá sơ sài

Với những yêu cầu của giờ học ôn tập địa lí, với những hạn chế đã gặp phải trong quá trình giảng dạy tiết ôn tập qua nhiều năm học, tôi đã đa ra giải pháp thực hiện tơng

đối phù hợp, đó là “Sử dụng bản đồ t duy trong dạy học địa lí ở trờng trung học cơ sở” với một số nội dung chính sau:

- Sử dụng một số phần mềm phù hợp để xây dựng bản đồ t duy

- Hớng dẫn học sinh cách hệ thống kiến thức bằng cách xây dựng bản đồ t duy về kiến thức đó.

- Cách khai thác kiến thức từ bản đồ t duy, từ đó khái quát hóa, tổng hợp các kiến thức địa lí

Qua trên, tôi nhận thấy, sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng bản đồ t duy vào dạy học

ôn tập Địa Lí ở trờng THCS” đã đáp ứng đợc những điểm cơ bản của một sáng kiến:

- Tính mới: viết về bản đồ t duy, cách ứng sụng bản đồ t duy vào dạy học không còn là

điều quá mới, nhng nó không bao giờ cũ khi mỗi ngời lại tiếp cận hình thức dạy học này

ở một góc độ khác nhau Với sáng kiến tôi thực hiện, tôi sử dụng bản đồ t duy vào các giờ ôn tập để phát huy tính hệ thống cao của loại hình “bản đồ” đặc biệt này

- Tính sáng tạo: Tìm ra con đờng, cách thức thực hiện, phạm vi, mức độ và khả năng áp

dụng của bản đồ t duy đối với môn học Địa Lí, để từ đó các giáo viên sẽ áp dụng sáng kiến một cách sáng tạo nhất Sáng kiến đã đa ra cụ thể tiến trình để tiến hành của một giờ học ôn tập Địa Lí sẽ đợc thực hiện ra sao khi có sử dụng bản đồ t duy Với sáng kiến này không bó hẹp giáo viên buộc phải lựa chọn cách thức nào để thực hiện một cách nguyên tắc, mà có thể áp dụng một cách linh hoạt nh: cách lựa chọn kiến thức, lựa chọn phầm mềm, cách thức xây dựng bản đồ, các giai đoạn trong giờ học để ứng dụng cũng

nh cách khai thác kiến thức từ bản đồ t duy mà vừa xây dựng nên Đó là tính sáng tạo của sáng kiến

- Tính khoa học: Việc thực hiện sáng kiến theo các nấc bớc của quá trình nghiên cứu đã

thể hiện rõ tính khoa học cao của sáng kiến Sáng kiến đợc thực hiện khi thực tế giảng dạy đặt ra những yêu cầu về đổi mới, làm sao rút ngắn đợc khoảng cách giữa tri thức và tiếp nhận Vì vậy, các khâu từ định hớng nội dung cho tới cách thức tiến hành nghiên

cứu, ứng dụng sáng kiến là một quá trình xuyên suốt, có tính hệ thống, có quan hệ chặt chẽ, thống nhất với nhau Sáng kiến là một sản phẩm khoa học, vì nó đáp ứng đợc những yêu cầu cấp thiết việc cần phải đổi mới tích cực trong công tác, đồng thời nó cung cấp tri thức về lĩnh vực tìm hiểu, có sự áp dụng và kiểm chứng để đánh giá đợc mức độ cần thiết có nó.

Sáng kiến đã khắc phục phần nào những hạn chế gặp phải trong giờ ôn tập Địa Lí

- Về phía giáo viên: đã có phơng pháp dạy học tích cực để tổ chức lớp học tiến hành ôn tập một cách chủ động, linh hoạt Những yêu cầu thiết yếu của một giờ ôn tập, đặc biệt

là cách khơi gợi lại các kiến thức đã học mang tính hệ thống, khái quát đã phần nào đợc

đáp ứng

- Về phía học sinh: đợc học bằng phơng pháp mới nên hào hứng, đợc định hớng ôn tập

rõ ràng, việc tổ chức ôn tập theo nhóm để học sinh tự nhận nhiệm vụ của mình trong nhóm, tự chủ động tìm hiểu lại các kiến thức cũ để cùng cả nhóm tạo lập đợc một bản

đồ t duy hoàn chỉnh

2 Hiệu quả:

2.1 Hoạt động giải quyết vấn đề.

Để thực hiện sáng kiến, trớc tiên tôi đã nghiên cứu tơng đối kĩ về bản đồ t duy về: chức năng, cách thực hiện, cách khai thác, với một số phần mềm thông dụng hiện nay Sau đó, tôi nghiên cứu các bài ôn tập, định hớng về nội dung để đa ra cách thức tiến hành hợp lí nhất Trong các bài giảng, tôi lần lợt tiến hành từ phần hớng dẫn học sinh cách thức vẽ bản đồ t duy phù hợp với nội dung bài học đó Sau đó cho các nhóm học sinh thảo luận, tự mình xây dựng một bản đồ t duy Giáo viên sẽ kiểm tra, sửa chữa, chốt kiến thức ở phần này, giáo viên sẽ trọng tâm hơn vào các nội dung chính cần

khắc sâu Từ đó, yêu cầu học sinh hoàn thành vào vở của mình để có thể ghi nhớ hơn thêm một lần nữa.

2.2 Hoạt động áp dụng sáng kiến vào thực tế.

Việc dạy học ôn tập bằng bản đồ t duy đã đợc tôi áp dụng vào các bài ôn tập địa lí

ở tất cả các khối lớp trong năm học 2011 – 2012 Với sự tham gia dự giờ của đồng chí phó hiệu trởng phụ trách chuyên môn, đồng chí cùng môn, các đồng chí trong tổ chuyên môn, thì sáng kiến của tôi đợc đánh giá tơng đối cao với xếp loại giờ dạy là giỏi và khá

a ứng dụng bản đồ t duy vào dạy học ôn tập địa lí 6 ( tiết 8)

- Nội dung tôi đa ra trong giờ ôn tập ở tiết 8 địa lí lớp 6 trọng tâm phần về Trái Đất nên tôi đa ra một nội dung ôn tập là: Trái Đất có mấy sự vận động? Hãy khái quát hóa các

sự vận động của Trái Đất và các hệ quả gì?

- Đối với mội dung này tôi thiết kế bài dạy trên phần mềm vẽ bản đồ t duy Mindmap5

SKKN “Sử dụng bản đồ t duy trong dạy học ôn tập Địa lí ở trờng THCS”

Gv hớng dẫn học sinh về việc xây

dựng bản đồ t duy: nội dung trung

tâm đặt giữa trang vở, các nhánh sẽ

triển khai lần lợt từ nội dung đó

GV yêu cầu học sinh tìm từ khóa

cho bản đồ t duy đối với câu hỏi

này

HS: Sự vận động của Trái Đất

GV ghi từ khóa lên bảng

? Trái Đất có mấy sự vận động?

HS: hai sự vận động: Trái Đất tự

quay quanh trục và Trái Đất quanh

- Về hiện tợng: chú ý về trục Trái

Đất, hớng quay, thời gian quay

-Về hệ quả: có múi giờ, hiện tợng

ngày đêm, hiện tợng các vật bị

chuyển động lệch hớng

GV lần lợt cùng học sinh xây dựng

bản đồ t duy

GV yêu cầu các nhóm đối chiếu kết quả

thảo luận và nhấn mạnh lần nữa Yêu

cầu học sinh đọc lại các nội dung mà

bản đồ t duy thể hiện và mỗi học sinh vẽ

lại vào vở mình

- Đánh giá: giáo viên hớng học sinh vào bản đồ t duy để đánh giá lại sự tự vận

động của Trái và Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời diễn ra đồng thời với nhau Quá trình vận động này diễn ra liên tục và có ảnh hởng đến một số hiện tợng tự nhiên khác: hớng gió, hớng dòng biển

b ứng dụng bản đồ t duy vào dạy học ôn tập địa lí 7( tiết 15)

- Nội dung yêu cầu ôn tập là: so sánh đặc điểm ba môi trờng ở đới nóng.

- Tôi thiết kế bài giảng này bằng phần mềm microsoft office Powerpoint 2003

Hoạt động của GV và HS Nội dung ôn tập

Gv hớng dẫn học sinh về việc xây

dựng bản đồ t duy: nội dung trung

tâm đặt giữa trang vở, các nhánh sẽ

triển khai lần lợt từ nội dung đó

GV yêu cầu học sinh tìm từ khóa cho

bản đồ t duy đối với câu hỏi này

HS: Các môi trờng ở đới nóng

? Kể tên các môi trờng ở đới nóng?

HS kể 4 môi trờng GV định hớng ôn

tập cho 3 môi trờng cơ bản:

- Môi trờng xích đạo ẩm

- Môi trờng nhiệt đới

- Môi trờng nhiệt đới gió mùa

GV yêu cầu học sinh lên vẽ từ khóa

(mỗi nhánh sẽ tiếp tục tỏa ra ba

nhánh con, từ các nhánh con triển

khai tiếp các nội dung nhỏ hơn.)

Các nhóm khác bổ sung.

Gv nhận xét, chốt lại kiến thức bằng

bản đồ t duy tổng hợp

GV yêu cầu các nhóm đối chiếu kết quả

thảo luận và nhấn mạnh lần nữa Yêu

cầu học sinh đọc lại các nội dung mà

bản đồ t duy thể hiện và mỗi học sinh vẽ

lại vào vở mình

- Đánh giá: từ việc ôn tập nh trên, giáo viên có thể hớng cho học sinh so sánh đặc

điểm của ba môi trờng với nhau Từ đó rút ra những nguyên nhân cơ bản gây nên sự khác biệt này

2.3 Hiệu quả mới

Sau khi đã dự giờ có áp dụng sáng kiến kinh nghiệm, đồng chí phó hiệu trởng phụ trách chuyên môn, đồng chí cùng môn và các đồng chí giáo viên khác đều khẳng định:

đây là một phơng pháp dạy học tích cực, không chỉ áp dụng với một môn mà có thể áp dung với rất nhiều môn Việc sử dụng bản đồ t duy vào dạy học đã làm tăng sự chủ

động, sáng tạo, sự t duy của học sinh Giờ học diễn ra với thời lợng hợp lí, đảm bảo

đúng, đủ và trọng tâm đợc những nội dung cần thiết

Sáng kiến đã khắc phục phần nào những hạn chế gặp phải trong giờ ôn tập Địa Lí:

- Về phía giáo viên: đã có phơng pháp dạy học tích cực để tổ chức lớp học tiến hành ôn tập một cách chủ động, linh hoạt Những yêu cầu thiết yếu của một giờ ôn tập, đặc biệt

là cách khơi gợi lại các kiến thức đã học mang tính hệ thống, khái quát đã phần nào đợc

đáp ứng

- Về phía học sinh: đợc học bằng phơng pháp mới nên hào hứng, đợc định hớng ôn tập

rõ ràng, việc tổ chức ôn tập theo nhóm để học sinh tự nhận nhiệm vụ của mình trong nhóm, tự chủ động tìm hiểu lại các kiến thức cũ để cùng cả nhóm tạo lập đợc một bản

% 15 30 50 5 0

Nh vậy, chúng ta đều nhận thấy sự thay đổi rõ rệt khi áp dụng sáng kiến này vào dạy học Khi cha áp dụng sáng kiến, học sinh hệ thống đợc chính xác rất ít, còn lại học sinh không hệ thống đợc chiếm một tỉ lệ lớn Học sinh còn cha nắm bắt đợc những kiến thức chính cần ghi nhớ Phần lớn, cách ôn tập của học sinh chỉ mang tính chất nhắc lại bằng cách mở lại bài cũ và đọc Sự đối chứng, so sánh qua các bài học còn hạn chế, nên các

em chỉ hiểu vấn đề một cách mơ hồ 100% học sinh ở các khối lớp đã thống kê đợc các kiến thức cơ bản Trong dó, số học sinh hệ thống đợc đầy đủ, chính xác tăng lên đáng kể

ở tất cả các khối lớp Tỉ lệ học sinh hệ thống còn thiếu sót kiến thức đã hạ xuống và không còn học sinh không hệ thống đợc kiến thức Kết quả đó cho thấy , về cơ bản, học sinh đã đợc tái hiện, hình dung và ghi nhớ lại các kiến thức cần thiết qua các bài học tr-

ớc Vì thế, kết quả các bài kiểm tra điều kiện của các em đã tăng lên rõ rệt Tỉ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi ở các lớp tăng, không có học sinh bị điểm kém

Qua việc áp dụng sáng kiến kinh nghiệm vào dạy học, qua việc phân tích kết quả trên

đã thể hiện rất rõ mặt tích cực của phơng pháp dạy học bằng bản đồ t duy Bản đồ t duy

đã đáp ứng gần nh cơ bản những yêu cầu cần đạt đợc trong một giờ ôn tập địa lí: sử dụng phơng pháp dạy học tích cực, nội dung giờ học đợc tập trung làm rõ, học sinh rèn

đợc kĩ năng tổng hợp và tái hiện kiến thức làm cơ sở, tiền đề để hoàn thành tốt bài kiểm tra điều kiện Từ đó nâng cao chất lợng môn học

3 Khả năng và cỏc điều kiện cần thiết để ỏp dụng sỏng kiến;

Để sử dụng đợc sáng kiến này không phải là khó Trớc tiên giáo viên cần nghiên cứu thật kĩ về mục đích của sáng kiến để lựa chọn những tiết dạy phù hợp Sau đó, giáo viên