Hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế

Nhận thức về giải quyết vấn đề mối quan hệ giữa tự do hoá th ơng mại và bảo hộ mậu dịch Các công cụ của chính sách th ơng mại quốc tế -Hệ thống thuế -Các công cụ phi thuế -Tác động tớ

Tôi, Mai Th C ng, xin cam đoan đây là công trình nghiên c u khoa h c

c a riêng tôi Các s li u nêu ra và trích d n trong lu n án là trung th c

Toàn b k t qu nghiên c u c a lu n án ch a t ng đ c b t c ai khác công

b t i b t c công trình nào

TÁC GI LU N ÁN

Mai Th C ng

K IL

.C O

M

M C L C

L I CAM OAN i

M C L C ii

DANH M C CÁC KÝ HI U, CH VI T T T iii

DANH M C CÁC B NG, BI U v

DANH M C CÁC BI U , S .vi

PH N M U 1

CH NG 1 C S LÝ LU N VÀ TH C TI N C A VI C HOÀN THI N CHÍNH SÁCH TH NG M I QU C T TRONG I U KI N H I NH P KINH T QU C T 11

1.1 Nh ng v n đ chung v chính sách th ng m i qu c t 11

1.2 N i dung c a vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t 15

1.3 Kinh nghi m hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t 34

CH NG 2 TH C TR NG HOÀN THI N CHÍNH SÁCH TH NG M I QU C T C A VI T NAM TRONG I U KI N H I NH P KINH T QU C T 55

2.1 Quá trình h i nh p th ng m i qu c t c a Vi t Nam 55

2.2 Th c tr ng hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t 63

2.3 ánh giá vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam 89

CH NG 3 QUAN I M VÀ GI I PHÁP TI P T C HOÀN THI N CHÍNH SÁCH TH NG M I QU C T C A VI T NAM TRONG I U KI N H I NH P KINH T QU C T 102

3.1 B i c nh h i nh p kinh t qu c t c a Vi t Nam trong th i gian t i 102

3.2 Quan đi m ti p t c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t 105

3.3 Gi i pháp ti p t c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t 109

K T LU N 139

DANH M C CÔNG TRÌNH CÔNG B C A TÁC GI 140

DANH M C TÀI LI U THAM KH O 142

PH L C 163

ASEAN Free Trade Area

APEC Di n đàn h p tác kinh t châu

Á - Thái Bình D ng

Asia-Pacific Economic Cooperation

ASEAN Hi p h i các qu c gia ông

Nam Á

Association of South East Asian Nations

ASEM H i ngh th ng đ nh Á – Âu Asia-Europe Meeting

CAP K ho ch hành đ ng h p tác

c a APEC

Cooperation Action Plan

CEPT Bi u thu quan u đãi hi u l c

Economic and Technical Cooperation

EHP Ch ng trình thu ho ch s m Early Harvest Program

ERP T l b o h h u hi u Effective Rate of Protection

FDI u t tr c ti p n c ngoài Foreign Direct Investment

GATT Hi p đ nh chung v thu quan

và th ng m i

General Agreement on Tariffs and Trade

GDP T ng s n ph m qu c n i Gross Domestic Production

GTAP D án phân tích th ng m i

toàn c u

Global Trade Analysis Project

HS H th ng hài hoà Harmonized System ho c vi t đ y đ là

Harmonized Commodity Description and Code System

IAP K ho ch hành đ ng qu c gia

c a APEC

Individual Action Plans

ISIC H th ng th ng kê công nghi p International Standard Industrial Code

ITC Trung tâm th ng m i qu c t International Trade Center

RCA L i th so sánh hi n h u Revealed Comparative Advantage

SITC Phân lo i th ng m i chu n

Vietnam-US Bilateral Trade Agreement

WTO T ch c Th ng m i th gi i World Trade Organization

K IL

.C O

M

DANH M C CÁC B NG, BI U

Bi u 2.1 Quá trình t do hoá th ng m i Vi t Nam 58

Bi u 2.2 Các n i dung c b n c a AFTA 59

B ng 2.3 M c tiêu c t gi m thu theo AFTA c a Vi t Nam 59

Bi u 2.4 M c tiêu c b n c a APEC vào n m 2020 60

Bi u 2.5 Cam k t c b n c a Vi t Nam trong Hi p đ nh Th ng m i Vi t Nam - Hoa K 61

Bi u 2.6 Chu n b c a Vi t Nam trong vi c gia nh p WTO 62

B ng 2.7 C t gi m thu theo ch ng trình EHP 71

B ng 2.8 S v ki n Vi t Nam bán phá giá 78

B ng 2.9 K ch b n phân tích Ch ng trình thu ho ch s m 99

K IL

.C O

M

DANH M C CÁC S , BI U

S đ 1.1 Khung phân tích chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p

kinh t qu c t 18

Bi u đ 1.2 S n xu t và tiêu th n i đ a ô tô t i Thái Lan 38

Bi u đ 1.3 Xu t kh u c a ngành công nghi p ô tô Thái Lan 39

Bi u đ 1.4 Chu i giá tr trong m t ngành công nghi p 40

Bi u đ 1.5 S v ki n Trung Qu c bán phá giá 1995-2006 45

Bi u đ 1.6 So sánh ch ng bán phá giá c a Trung Qu c 46

Bi u đ 2.1 T ng tr ng xu t nh p kh u và t ng XNK/GDP t i Vi t Nam 56

Bi u đ 2.2 C c u th ng m i Vi t Nam theo khu v c 1995-2005 56

Bi u đ 2.3 Thu su t bình quân c a Vi t Nam theo l trình CEPT 69

Bi u đ 2.4 Thu su t bình quân c a Vi t Nam theo EHP 72

Vi t Nam đ t m c tiêu v c b n tr thành n c công nghi p hoá vào

n m 2020 Quá trình công nghi p hoá c a Vi t Nam có b i c nh khác v i các

n c ông Á, c th là Vi t Nam ph i tham gia vào quá trình h i nh p kinh

t qu c t và tham gia vào m ng l i s n xu t khu v c và th gi i Bên c nh

đó, các n c trong khu v c nh Trung Qu c và ASEAN-41 đã đ t đ c

nh ng k t qu r t đáng ng ng m trong phát tri n kinh t Trong b i c nh

đó, chính sách th ng m i qu c t có m t v trí quan tr ng trong vi c h tr

th c hi n chính sách công nghi p và các chính sách khác

Chính sách th ng m i qu c t là thu t ng đang đ c v n d ng trên th c

ti n song không đ c s d ng m t cách h th ng c ng nh khía c nh này

hay khía c nh khác còn có nh ng n i dung và tên g i khác nhau nh chính

sách xu t nh p kh u, ch ng trình xúc ti n th ng m i tr ng đi m qu c gia,

ch ng trình nâng cao s c c nh tranh c a s n ph m công nghi p xu t kh u,

bi u thu nh p kh u u đãi theo CEPT,

Vi t Nam đã hoàn thành đàm phán gia nh p WTO, đã là thành viên c a

ASEAN, APEC, WTO, ký k t các hi p đ nh khung v i Liên minh châu Âu,

hi p đ nh th ng m i Vi t Nam – Hoa K Th c hi n công nghi p hoá trong

đi u ki n h i nh p kinh t qu c t đ t ra nh ng v n đ v tính minh b ch, ch

đ ng c a chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam, đ c bi t là s ph i

h p gi a U ban qu c gia v h p tác kinh t qu c t , B Th ng m i, B Tài

chính, B Công nghi p v i các b ngành, hi p h i, doanh nghi p và đ i tác

n c ngoài

Chính ph Vi t Nam đã th c hi n nhi u c i cách v th ng m i trong quá

trình h i nh p kinh t qu c t Tuy nhiên, nhi u v n đ còn c n đ c ti p t c

xem xét nh vi c liên k t doanh nghi p và Chính ph trong vi c hoàn thi n

chính sách th ng m i qu c t ; c s khoa h c và th c ti n khi đàm phán

ASEAN m r ng, ký k t hi p đ nh song ph ng; phát huy vai trò c a khu v c

kinh t có v n đ u t n c ngoài trong vi c th c hi n chính sách; và cách

th c v n d ng các công c c a chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n

h i nh p kinh t qu c t Chính sách th ng m i qu c t ph i đ c hoàn thi n

đ v a phù h p v i các chu n m c th ng m i qu c t hi n hành c a th gi i,

v a phát huy đ c l i th so sánh c a Vi t Nam

V i nh ng lý do nêu trên, vi c xem xét chính sách th ng m i qu c t c a

Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t là vi c làm v a có ý ngh a

v m t lý lu n, v a có ý ngh a v m t th c ti n, góp ph n đ a Vi t Nam h i

nh p thành công và đ t đ c m c tiêu v c b n tr thành qu c gia công

nghi p hoá vào n m 2020

2 Tình hình nghiên c u đ tài

Chính sách th ng m i qu c t là m t thu t ng không còn m i trên th

gi i T ch c th ng m i th gi i (WTO) cung c p thông tin c p nh t v các

n i dung c a chính sách th ng m i qu c t trên trang web c a t ch c này

ây là m t ngu n tài li u phong phú giúp ích cho vi c nghiên c u chính sách

th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t b i vì nh ng

nguyên t c, quy đ nh c a WTO đang và s tác đ ng t i không ch các ho t

đ ng th ng m i qu c t mà c các ho t đ ng kinh t qu c t và chính sách

th ng m i qu c t c a các qu c gia Tuy nhiên, hi n t i Vi t Nam v a m i

tr thành thành viên c a WTO Các rà soàt v chính sách th ng m i qu c t

c a Vi t Nam c ng ch a đ c đ a vào ch ng trình làm vi c chính th c c a

Nhóm rà soát chính sách th ng m i qu c t c a WTO

T i Vi t Nam, D án H tr Th ng m i a biên (MUTRAP) thu c B

Th ng m i, do C ng đ ng Châu Âu tài tr giúp Vi t Nam ti n hành các

nghiên c u nh m h tr Vi t Nam trong ti n trình gia nh p WTO và đáp ng

các yêu c u đ t ra trong vi c th c hi n các cam k t qu c t v th ng m i

Hi n t i, d án này đã b c vào giai đo n II K t qu nghiên c u giai đo n I

bao g m nh ng v n đ v c t gi m thu trong ASEAN và WTO, phát tri n

công nghi p c a Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p, các nguyên t c trong

khuôn kh hi p đ nh v d ch v c a WTO, h i đáp v APEC, ASEAN Các

nghiên c u c a d án hi n đang t p trung vào nâng cao n ng l c cho cán b

Vi t Nam, thi t l p các đi m h i đáp v các rào c n k thu t đ i v i th ng

m i (TBT) và các bi n pháp ki m d ch (SPS)

Tuy nhiên, MUTRAP không u tiên gi i quy t các v n đ v ph i h p

hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam trong đi u ki n h i

nh p kinh t qu c t

Trung tâm Kinh t qu c t c a Úc (CIE) th c hi n nghiên c u v các công

c c a chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam c ng nh các quy đ nh

v th ng m i , chính sách xu t kh u Nghiên c u này [114] hoàn thành n m

1998 Ngoài ra, t i Vi t Nam đã có nhi u công trình, sách tham kh o v h i

nh p kinh t qu c t M t s công trình tiêu bi u nh sách tham kh o “Toàn

c u hoá và H i nh p kinh t c a Vi t Nam” do V T ng h p Kinh t , B

Ngo i giao ch biên n m 1999, tài li u b i d ng “Ki n th c c b n v h i

nh p kinh t qu c t ” do B Th ng m i th c hi n n m 2004, công trình “H i

nh p kinh t : Áp l c c nh tranh trên th tr ng và đ i sách c a m t s n c”

do Vi n Nghiên c u Qu n lý Kinh t Trung ng và C quan Phát tri n Qu c

t Thu i n ph i h p th c hi n vào n m 2003, tài li u tham kh o “Nh ng

v n đ c b n v th ch h i nh p kinh t qu c t ” do PGS.TS Nguy n Nh

Bình ch biên n m 2004 Các công trình này gi i thi u nh ng v n đ c t lõi

Vi c tính toán l i th so sánh hi n h u (RCA) c a Vi t Nam đ c th c

hi n m t s công trình nh công trình c a Mutrap [139], công trình c a

Nguy n Ti n Trung [152], công trình c a Fukase và Martin [109] Các công

trình này đ u đ c hoàn thành vào n m 2002 Tuy nhiên, các công trình này

ch a di n gi i, ng d ng l i th so sánh hi n h u vào vi c hoàn thi n chính

sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam

i v i các n c đang phát tri n th c hi n công nghi p hoá, phát tri n

ngành công nghi p ch t o là m t trong nh ng ho t đ ng tr ng tâm nh

nghiên c u c a Krugman và Obstfeld [50], nghiên c u c a Ohno [58] Khu

v c kinh t có v n đ u t tr c ti p n c ngoài (FDI) đ c xem xét d i nhi u

khía c nh trong đó có vai trò c a nó đ i v i ho t đ ng th ng m i qu c t c a

các qu c gia nh các nghiên c u c a Banga [107], Goldberd và Klein vào

n m 1997 [120], Lipsey vào n m 1999 [131], Zhang vào n m 2001 [166],

Weiss và Jalilian vào n m 2003 [160], Lemi vào n m 2004 [130], Kishor vào

n m 2000 [126], Mortimore vào n m 2003 [137], Krugman và Obstfeld vào

n m 1996 [50], Yilmaz vào n m 2004 [159] Tuy nhiên, nh ng nghiên c u

này ch a xem xét vi c thúc đ y xu t kh u thông qua khu v c FDI Vi t

Nam

T i Vi t Nam, m t s nghiên c u v xu t kh u c a khu v c FDI đã đ c

th c hi n nh nghiên c u c a Nguy n Nh Bình và Haughton vào n m 2002

[111]; nghiên c u c a Mutrap vào n m 2004 [138]; nghiên c u c a Martin và

c ng s vào n m 2003 [51] Ba công trình này đã xem xét s hi n di n c a

FDI theo ngành và t tr ng xu t kh u c a FDI trong các ngành này Tuy

nhiên, vi c xem xét t ng c ng xu t kh u c a khu v c FDI nh m t n i dung

y u đ thúc đ y xu t kh u hàng hoá c a Vi t Nam sang các n c khu v c

m u d ch t do ASEAN (AFTA) trong giai đo n đ n 2010 c a Nguy n Thanh

Hà th c hi n n m 2003 [47]; lu n án ti n s “T ng tr ng c a n n kinh t

Vi t Nam theo con đ ng thúc đ y xu t kh u: Nh ng đi u ki n c n thi t và

nh ng gi i pháp” c a Tr n V n Hoè th c hi n n m 2002 [48]; lu n án ti n s

“Hoàn thi n chính sách ngo i th ng Vi t Nam trong quá trình công nghi p

hoá, hi n đ i hoá và h i nh p v i khu v c và th gi i” c a T Thanh Thu

th c hi n n m 2003 [89] c đi m c a các lu n án này là ho c ch t p trung

vào m t khu v c, ho c ch xem xét v n đ thúc đ y xu t kh u, ho c xem xét

d i góc đ chính sách ngo i th ng ch ch a h th ng hoá các n i dung liên

quan c a chính sách th ng m i qu c t Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p

m i qu c t c a Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t và đ xu t

m t s quan đi m và gi i pháp hoàn thi n chính sách này Vi t Nam đ t

đ c m c đích này, lu n án th c hi n h th ng hoá các v n đ lý lu n trong

đó chú tr ng vi c xây d ng m t khung phân tích th ng nh t; nghiên c u th c

tr ng hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam; xem xét kinh

nghi m hoàn thi n chính sách này m t s qu c gia tr c khi đ xu t các

quan đi m, gi i pháp hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam

trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t

4 i t ng và ph m vi nghiên c u c a lu n án

“H i nh p qu c t ” có ph m vi r ng l n h n “h i nh p kinh t qu c t ”

song đ i t ng nghiên c u c a lu n án là chính sách th ng m i qu c t c a

Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t Lu n án xem xét chính

sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam trong kho ng th i gian t n m 1988

đ n nay, u tiên xem xét giai đo n t n m 2001 đ n nay ây là giai đo n mà

Vi t Nam t ng t c h i nh p kinh t qu c t nói chung và h i nh p v th ng

m i nói riêng Lu n án ch t p trung xem xét các v n đ liên quan đ n th ng

m i hàng hoá ch không xem xét các v n đ v th ng m i d ch v và các

khía c nh liên quan đ n th ng m i c a quy n s h u trí tu Lu n án c ng

không t p trung nghiên c u các v n đ th ng đ c nghiên c u cùng v i

chính sách th ng m i qu c t nh t giá h i đoái và th tr ng ngo i h i

5 Ph ng pháp nghiên c u

Lu n án s d ng các ph ng pháp nghiên c u ch y u trong khoa h c xã

h i bao g m ph ng pháp duy v t bi n ch ng và duy v t l ch s , ph ng

pháp th ng kê, ph ng pháp so sánh, ph ng pháp phân tích và t ng h p

Lu n án s d ng các s li u th ng kê phù h p trong quá trình phân tích và

t ng h p th c ti n v n d ng và hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a

Vi t Nam; phân tích và t ng h p kinh nghi m qu c t (Hoa K , Thái Lan,

Malaysia, Trung Qu c) trong vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t

Lu n án t ng h p lý lu n v chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n

h i nh p kinh t qu c t c a các qu c gia công nghi p hoá theo m t khung

phân tích Lu n án so sánh b i c nh hoàn thi n c a Vi t Nam v i các qu c

gia k trên Các công c c a chính sách th ng m i qu c t đ c so sánh, đ i

chi u theo t ng giai đo n l ch s

Lu n án ng d ng ph ng pháp toán đ tính toán l i th so sánh hi n h u

c a Vi t Nam trong ASEAN, t đó xem xét l i th c a Vi t Nam v i th gi i

và v i ASEAN Trên c s đó, lu n án di n gi i cách th c v n d ng ch s

này đ hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p

kinh t qu c t c a Vi t Nam Lu n án s d ng D án phân tích th ng m i

toàn c u (GTAP) đ đánh giá tác đ ng c a Ch ng trình thu ho ch s m

(EHP), trong khuôn kh Hi p đ nh Th ng m i t do ASEAN – Trung Qu c,

t i n n kinh t Vi t Nam

6 Nh ng đóng góp m i c a lu n án

Lu n án có nh ng đóng góp m i sau đây:

M t là, lu n án phân tích và đ xu t hoàn thi n chính sách th ng m i

qu c t theo m t khung phân tích th ng nh t M c tiêu công nghi p hoá và

s c ép c a h i nh p kinh t qu c t đ ng th i tác đ ng t i vi c hoàn thi n

chính sách th ng m i qu c t qua nh n th c v m i quan h gi a t do hoá

th ng m i và b o h m u d ch, hoàn thi n các công c c a chính sách

th ng m i qu c t và ph i h p hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t

Hai là, lu n án đ a ra cách di n gi i m i v l i th so sánh hi n h u

(RCA) bao g m đ nh h ng v m r ng liên k t khu v c, ký k t các hi p

đ nh song ph ng, l trình h i nh p ng d ng d án phân tích th ng m i

toàn c u (GTAP) đ xem xét tác đ ng c a Ch ng trình thu ho ch s m (EHP)

t i n n kinh t Vi t Nam cho th y Vi t Nam là qu c gia thu đ c nhi u l i

ích nh t t EHP nh góp ph n t ng GDP; giá tr gia t ng; c i thi n h s

th ng m i Lu n án xem xét vi c hoàn thi n chính sách theo hai n i dung (i)

l trình t do hoá th ng m i ngành; (ii) hoàn thi n công c thu quan

Ba là, lu n án xem xét cách th c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c

t b n qu c gia đã là thành viên c a WTO bao g m: Thái Lan, Malaysia,

Trung Qu c và Hoa K Các bài h c rút ra cho Vi t Nam bao g m th c hi n

đ y m nh t do hoá th ng m i và chú tr ng t i nâng cao n ng l c c nh

tranh; ch đ ng phòng ng a các tranh ch p th ng m i; c i cách doanh

nghi p nhà n c và t nhân hoá; t m th i không tham gia Hi p đ nh v mua

s m c a Chính ph trong khuôn kh WTO; t p trung vi c hoàn thi n chính

sách th ng m i qu c t vào m t c quan tr c thu c Chính ph và th c hi n

minh b ch hoá chính sách; c ng đ ng doanh nghi p th ng xuyên cung c p

thông tin ph n h i v vi c th c hi n chính sách th ng m i qu c t qua các

kênh trao đ i nh các di n đàn, các cu c h p

B n là, thông qua vi c phân tích th c ti n v n d ng chính sách th ng

m i qu c t c a Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t , lu n án

ch ra r ng chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam ch a đ c s d ng

m t cách h th ng và thi u s k t h p đ ng b gi a các ngành liên quan Vi c

th ng kê, theo dõi các công c phi thu quan trong chính sách th ng m i

qu c t ch a đ c th c hi n Vi c ph i h p hoàn thi n chính sách th ng m i

qu c t còn y u

N m là, trên c s phân tích lý lu n và th c ti n v chính sách th ng m i

qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t Vi t Nam, lu n án đ xu t

các quan đi m và m t s gi i pháp hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t

c a Vi t Nam trong th i gian t i nh : t ng c ng s d ng h n ng ch thu

quan (công c phù h p v i các nguyên t c c a WTO); hoàn thi n h th ng

thông tin th tr ng theo ngành hàng và theo công c áp d ng các th tr ng

xu t kh u Trong quá trình h i nh p kinh t qu c t , Vi t Nam ph i đ m b o

tuân th các cam k t nh ng không nên bó bu c trong m t l ch trình nh t đ nh

Vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c n t ng c ng s tham gia

c a c ng đ ng doanh nghi p và gi i nghiên c u Chính ph Vi t Nam c n th

hi n rõ đ nh h ng đ y m nh xu t kh u và nâng cao n ng l c c nh tranh U

ban Qu c gia v H p tác Kinh t Qu c t nên là c quan đ u m i th c hi n

đi u ph i hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam

7 K t c u c a lu n án

Ngoài các ph n m đ u, k t lu n, l i cam đoan, trang bìa và ph bìa, danh

m c các ký hi u, ch vi t t t, danh m c b ng hình, tài li u tham kh o và ph

l c, các công trình đã công b c a tác gi , lu n án đ c k t c u nh sau:

Ch ng 1 – C s lý lu n và th c ti n c a vi c hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t Ch ng này làm

rõ c s lý lu n và đ xu t khung phân tích cho toàn b lu n án Ch ng này

th c hi n rà soát khái ni m v chính sách th ng m i qu c t , b n ch t c a

h i nh p kinh t qu c t v th ng m i Nh ng nguyên t c, quy đ nh c a

WTO đ c xem xét đ làm rõ h n đ nh h ng hoàn thi n các công c c a

chính sách th ng m i qu c t N i dung c a vi c hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t bao g m nh ng v n đ nh : (i) nh n th c v m i quan h

gi a t do hoá th ng m i và b o h m u d ch trong quá trình hoàn thi n

chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam; (ii) hoàn thi n các công c c a

chính sách th ng m i qu c t ; (iii) ph i h p hoàn thi n chính sách th ng

m i qu c t Ch ng này xem xét kinh nghi m hoàn thi n c a m t s qu c

gia trên th gi i nh m tìm ra nh ng bài h c h u ích cho Vi t Nam trong vi c

hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t V i m c tiêu nghiên c u chính

sách th ng m i qu c t c a các qu c gia trong b i c nh đ y m nh h i nh p

kinh t qu c t , ch ng này xem xét kinh nghi m hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t c a b n qu c gia đã là thành viên c a WTO, bao g m:

Thái Lan, Malaysia, Trung Qu c và Hoa K Kinh nghi m c a Thái Lan và

Malaysia đ c xem xét trong b i c nh hai n c này gia t ng h i nh p kinh t

qu c t Kinh nghi m c a Trung Qu c đ c xem xét trong b i c nh Trung

Qu c gia nh p T ch c Th ng m i th gi i (WTO) Kinh nghi m c a Hoa

K đ c xem xét đ làm rõ c ch hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t

m t qu c gia phát tri n kêu g i t do hoá th ng m i m nh m nh t trên th

gi i2

Ch ng 2 – Th c tr ng hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a

Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t S d ng khung phân tích

ch ng đ u tiên, Ch ng 2 xem xét nh n th c v m i quan h gi a t do hoá

th ng m i và b o h m u d ch trong quá trình hoàn thi n chính sách th ng

m i qu c t c a Vi t Nam theo ba giai đo n, đ ng th i phân tích th c ti n

hoàn thi n công c thu quan, các công c phi thu quan, th c ti n ph i h p

hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t Vi t Nam trong đi u ki n h i

nh p kinh t qu c t Ch ng này c ng ng hai công c là ch s l i th so

sánh hi n h u (RCA) và D án phân tích th ng m i toàn c u (GTAP) đ

xem xét vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam

Ch ng 3 – Quan đi m và gi i pháp ti p t c hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t c a Vi t Nam trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t

Trên c s nh ng lý lu n và th c ti n đ c phân tích, ch ng này xem xét

b i c nh h i nh p kinh t qu c t c a Vi t Nam trong th i gian t i; đ xu t

m t s quan đi m và các gi i pháp hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t

c a Vi t Nam Các gi i pháp đ c lu n gi i c v n i dung, đ a ch áp d ng

và đi u ki n áp d ng

đ ng t i vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a các qu c gia trên th gi i (thông qua vi c Hoa

đi u ki n h i nh p kinh t qu c t và đ xu t khung phân tích cho toàn b

lu n án V i m c tiêu k trên, ph n 1.1 làm rõ khái ni m v th ng m i qu c

t , chính sách th ng m i qu c t , và các công c c a chính sách th ng m i

qu c t Ph n 1.2 làm rõ nh ng v n đ c a vi c hoàn thi n chính sách th ng

m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t và u tiên xem xét trong

khuôn kh c a T ch c Th ng m i th gi i (WTO) Ph n này c ng xem xét

vi c ng d ng ch s l i th so sánh hi n h u (RCA) và D án phân tích

th ng m i toàn c u (GTAP) vào vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c

t c a các qu c gia Ph n 1.3 trình bày v kinh nghi m hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t c a m t s qu c gia trên th gi i Vi c đúc k t kinh

nghi m đ c phân tích c nh ng qu c gia đang phát tri n (Malaysia, Thái

Lan Trung Qu c) và qu c gia phát tri n (Hoa K ) đ tìm ra nh ng bài h c

h u ích cho vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a Vi t Nam N i

dung đ c u tiên xem xét là nh ng kinh nghi m mà Vi t Nam quan tâm nh

v n đ ch ng bán phá giá, v n đ phát tri n ngành, v n đ ph i h p hoàn

thi n chính sách

1.1 Nh ng v n đ chung v chính sách th ng m i qu c t

1.1.1 Khái ni m v th ng m i qu c t và chính sách th ng m i qu c t

Th ng m i qu c t th ng đ c hi u là s trao đ i hàng hoá và d ch v

qua biên gi i gi a các qu c gia3 Theo ngh a r ng h n, th ng m i qu c t

bao g m s trao đ i hàng hoá, d ch v và các y u t s n xu t4

qua biên gi i

gi a các qu c gia [132, tr.4] T ch c th ng m i th gi i (WTO) xem xét

th ng m i qu c t bao g m th ng m i hàng hoá, th ng m i d ch v và

th ng m i quy n s h u trí tu [164] Các bi n pháp đ u t liên quan đ n

th ng m i là m t n i dung trong các hi p đ nh đa biên v th ng m i hàng

hoá

Trong các tài li u ti ng Anh, khái ni m v chính sách th ng m i qu c t

đ c vi t ng n g n là chính sách th ng m i (trade policy) M ng l i đi n

Theo Trung tâm Kinh t qu c t c a Úc (CIE), h th ng các chính sách

th ng m i qu c t có th đ c phân chia bao g m các quy đ nh v th ng

m i, chính sách xu t kh u, h th ng thu và các chính sách h tr khác [114]

Các quy đ nh v th ng m i bao g m h th ng các quy đ nh liên quan đ n

th ng m i (h th ng pháp quy); h th ng gi y phép, chính sách đ i v i

doanh nghi p trong n c và doanh nghi p có v n đ u t n c ngoài (ki m

soát doanh nghi p); vi c ki m soát hàng hoá theo các quy đ nh c m xu t, c m

nh p; ki m soát kh i l ng; ki m soát xu t nh p kh u theo chuyên ngành

(ki m soát hàng hoá) Chính sách xu t nh p kh u c a m t n c có th là

kh u, các chính ph áp d ng các bi n pháp nh mi n thu , hoàn thu , tín

d ng xu t kh u, tr c p xu t kh u, xây d ng các khu công nghi p, khu ch

xu t h n ch xu t kh u, các chính ph có th áp d ng các l nh c m xu t,

c m nh p, h th ng gi y phép, các quy đ nh ki m soát kh i l ng hay quy

đ nh v c quan xu t kh u và các quy đ nh v thu đ i v i xu t kh u Các

chính sách h tr khác đ c áp d ng bao g m khuy n khích khu v c kinh t

có v n đ u t tr c ti p n c ngoài đ u t vào các ngành h ng vào xu t kh u

(mi n thu và u đãi thu ) hay khuy n khích các nhà đ u t trong n c b ng

các kho n tín d ng xu t kh u v i lãi su t u đãi, đ m b o tín d ng xu t kh u

và cho phép kh u hao nhanh, ho t đ ng h tr t các t ch c xúc ti n th ng

t đ c xem xét ch y u bao g m th ng m i hàng hoá (và c ng đ c p t i

các n i dung liên quan đ n đ u t 6

Theo Krugman và Obstfeld, các công c c a chính sách th ng m i qu c

t có th đ c phân chia thành các công c thu quan và phi thu quan [50]

H th ng thu đ c xem xét th ng bao g m thu tr c ti p và thu gián

ti p Các v n đ đ c xem xét th ng bao g m thu nh p kh u và thu xu t

kh u theo dòng thu , m c thu , c c u tính thu , thu theo các ngành, l ch

trình c t gi m thu theo các ch ng trình h i nh p Thu quan tr c ti p là

thu đánh vào hàng hoá nh p kh u hay xu t kh u Các lo i thu này bao g m

thu theo s l ng, thu giá tr và thu h n h p Thu gián ti p tác đ ng t i

th ng m i nh thu doanh thu, thu giá tr gia t ng, thu tiêu th đ c bi t

Các hàng rào phi thu quan bao g m tr c p xu t kh u, h n ng ch nh p

kh u, h n ch xu t kh u t nguy n, các yêu c u v n i đ a hoá, tr c p tín

d ng xu t kh u, quy đ nh v mua s m c a chính ph , các hàng rào hành

chính, khuy n khích doanh nghi p có v n đ u t tr c ti p n c ngoài xu t

kh u, khu ch xu t, khu công nghi p, các quy đ nh v ch ng bán phá giá và

tr c p7

Tr c p xu t kh u là kho n ti n tr cho m t công ty hay m t cá nhân đ a

hàng ra bán n c ngoài Tr c p xu t kh u có th theo kh i l ng hay theo

giá tr

H n ng ch nh p kh u là s h n ch tr c ti p s l ng ho c giá tr m t s

hàng hoá có th đ c nh p kh u Thông th ng nh ng h n ch này đ c áp

d ng b ng cách c p gi y phép cho m t s công ty hay cá nhân H n ng ch có

tác d ng h n ch tiêu dùng trong n c gi ng nh thu song nó không mang

l i ngu n thu cho chính ph H n ng ch xu t kh u th ng áp d ng ít h n h n

ng ch nh p kh u và th ng ch áp d ng đ i v i m t s m t hàng

H n ch xu t kh u t nguy n là m t bi n th c a h n ng ch nh p kh u

Nó là m t h n ng ch th ng m i do phía n c xu t kh u đ t ra thay vì n c

Các yêu c u v t l n i đ a hoá là m t quy đ nh đòi h i m t s b ph n

c a hàng hoá cu i cùng ph i đ c s n xu t trong n c B ph n này đ c c

th hoá d i d ng các đ n v v t ch t ho c các đi u ki n v giá tr

Tr c p tín d ng xu t kh u c ng gi ng nh tr c p xu t kh u nh ng d i

hình th c m t kho n vay có tính ch t tr c p dành cho ng i mua

Quy đ nh v mua s m c a chính ph hay doanh nghi p có th h ng vi c

mua s m tr c ti p vào các hàng hoá đ c s n xu t trong n c ngay c khi

d ng đ i v i các hàng hoá b coi là bán phá giá hay tr c p

Các khu công nghi p và khu ch xu t t o đi u ki n cho các nhà s n xu t

vì nó có nh ng u đãi nh ti n thuê đ t, h th ng c s h t ng (đi n, n c,

vi n thông) hi u qu và đáng tin c y, th t c hành chính thu n l i

1.2 N i dung c a vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t trong

đi u ki n h i nh p kinh t qu c t

H i nh p kinh t qu c t là quá trình các n n kinh t gia nh p, tham gia và

tr thành m t b ph n trong m t t ng th [14, tr.34] Trên bình di n qu c gia,

bi u hi n c a h i nh p kinh t qu c t là vi c m t qu c gia gia nh p và tham

gia vào n n kinh t th gi i thông qua vi c tham gia vào các t ch c khu v c,

qu c t và ký k t các hi p đ nh kinh t song ph ng và đa ph ng Quá trình

Trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t , khi hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t , các qu c gia ph i tuân th nh ng nguyên t c và quy đ nh

c a các th ch qu c t và khu v c, c a các hi p đ nh song ph ng và đa

ph ng đã và s ký k t Các qu c gia khó có th đ a ra m t chính sách “ch

vì l i ích c a mình” mà không tính đ n ph n ng c a các qu c gia b n hàng

Tu thu c vào th ch và cam k t h i nh p, h i nh p kinh t qu c t đ t ra

nh ng yêu c u khác nhau khi hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t nh

nh ng yêu c u v l trình và n i dung m c a n n kinh t trong n c và thâm

nh p th tr ng th gi i (vi c c t gi m và đi u ch nh các u đãi cho phù h p

v i cam k t; thay đ i và ban hành m i các lu t và b lu t; h tr xu t kh u,

nâng cao tính c nh tranh c a các doanh nghi p; ph i h p hoàn thi n chính

sách th ng m i qu c t )

Trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t di n ra ngày càng m nh m , các

n c đang phát tri n (nh Vi t Nam) đang th c hi n và hoàn thi n chính sách

th ng m i qu c t trong b i c nh th c hi n công nghi p hoá và ph i gia

nh p có hi u qu vào m ng l i s n xu t khu v c và qu c t Trong đi u ki n

này, các n c đang phát tri n ph i gi i quy t các v n đ t nh n th c v vi c

gi i quy t m i quan h gi a t do hoá th ng m i và b o h m u d ch, cách

th c s d ng các công c c a chính sách đ n ph i h p hoàn thi n chính sách

Khung phân tích chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p

đ c di n t nh S đ 1.1 Tr c h t, các qu c gia c n làm rõ nh n th c

v vi c gi i quy t v n đ t do hoá th ng m i và b o h m u d ch Ti p

theo, vi c ph i h p hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t đ c phân tích

Cu i cùng, h th ng các công c đ c xem xét theo th i gian đ làm rõ ba

v n đ : (i) tính phù h p v i h i nh p khu v c và qu c t và m c tiêu công

m i qu c t và n n kinh t (nh ph n ng d ng GTAP đ tính toán v tác

đ ng c a Ch ng trình thu ho ch s m) song lu n án này không t p trung vào

n i dung này

1.2.1 Hoàn thi n nh n th c v gi i quy t m i quan h gi a t do hoá

th ng m i và b o h m u d ch

Trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t , chính ph các n c có lý do

khác nhau khi l a ch n t do hoá th ng m i hay b o h th tr ng trong

n c Câu h i v vi c nên hay không th c hi n t do hoá không còn phù h p

n a Thay vào đó, các qu c gia ph i th c hi n t do hoá theo m t l trình

nh t đ nh d a trên c s nh ng phân tích l i ích – chi phí và k t h p v i

nh ng phân tích khác T i sao th c hi n t do hoá ngành này theo l trình

này và th c hi n t do hoá ngành khác theo l trình khác là câu h i c n đ c

gi i quy t

Các nhà kinh t h c th ng đ a ra khuy n ngh d a trên phân tích v l i

ích – chi phí thông th ng song Chính ph không hoàn toàn đ a ra chính sách

d a trên nh ng phân tích nh v y [50, tr.370] Các chính ph có th đ a ra

các lý do sau khi th c hi n t do hoá th ng m i m t ngành:

M t là, theo nh ng phân tích v l i ích – chi phí thông th ng, m t môi

tr ng th ng m i t do không b bóp méo s không t o ra t n th t ròng c a

xã h i do nh ng l ch l c trong s n xu t và tiêu dùng mang l i

Hai là, nh ng tính toán n m bên ngoài phân tích l i ích – chi phí thông

th ng bao g m l i ích đ t đ c nh l i th kinh t theo quy mô thông qua s

gia nh p ngành c a nhi u doanh nghi p nh ng th tr ng đ c b o h và

Nhận thức về giải quyết vấn đề

mối quan hệ giữa tự do hoá

th ơng mại và bảo hộ mậu

dịch

Các công cụ của chính sách

th ơng mại quốc tế

-Hệ thống thuế -Các công cụ phi thuế

-Tác động tới xuất khẩu -Tác động tới nhập khẩu

Phối hợp hoàn thiện chính sách th ơng mại quốc tế

l i ớch đ t đ c nh vi c cỏc ch doanh nghi p h c h i thụng qua c nh tranh

Ba là, lý do chớnh tr N u chớnh ph ỏp d ng cỏc bi n phỏp b o h thỡ

chớnh ph s ph i gi i quy t v n đ l i ớch chớnh tr c a cỏc nhúm l i ớch (v n

đ phõn ph i l i thu nh p cho cỏc khu v c b nh h ng)

S đ 1.1 Khung phõn tớch chớnh sỏch th ng m i qu c t trong đi u

ki n h i nh p kinh t qu c t

Ngu n: Tỏc gi (2006)

Bờn c nh đú, cỏc chớnh ph c ng cú th đ a ra cỏc lý do sau đ lý gi i t i

sao l i th c hi n b o h m t ngành:

d ng thu xu t kh u và thu nh p kh u có l i h n cho n c đó Các n c nh

không làm đ c nh v y do không có kh n ng tác đ ng thay đ i giá c th

gi i

Hai là, s th t b i c a th tr ng trong n c nh th t nghi p ho c bán th t

nghi p, nh ng khi m khuy t trên th tr ng v n, công ngh Khi đo l ng

th ng d c a ng i s n xu t s r t khó đo đ c các kho n l i ích và chi phí

Ba là, thuy t v đi u t t nh t h ng nhì (the second best) cho r ng khi th

tr ng b khi m khuy t thì vi c s d ng các chính sách can thi p mang l i

đi u t t ch ng h n t o ra nhi u vi c làm cho khu v c công nghi p Tuy nhiên,

chính sách th ng m i qu c t , khi đ c làm theo cách này, ph i đ c so

sánh v i chính sách trong n c nh m kh c ph c cùng m t v n đ

V i l p lu n v b o h ngành công nghi p non tr , nhi u n c đang phát

tri n l a ch n chính sách công nghi p hoá thay th nh p kh u Các chính sách

này thành công trong thúc đ y công nghi p ch t o song l i không thành công

trong thúc đ y t ng tr ng kinh t và nâng cao m c s ng Các n n kinh t

công nghi p hoá m i (NIEs8) th c hi n công nghi p hoá thông qua phát tri n

xu t kh u hàng ch t o và các n n kinh t này đ t đ c s t ng tr ng nhanh

v s n l ng và m c s ng V n đ đ t ra là các n c đang phát tri n li u có

đ t đ c nh ng thành tích t ng t không n u t b chính sách công nghi p

hoá thay th nh p kh u Câu h i có th đ c đ t ra là t i sao không khuy n

khích c thay th nh p kh u và đ nh h ng xu t kh u? Lý do b i vì m t ch

đ thu quan làm gi m nh p kh u c ng làm gi m xu t kh u [50, tr.424-425]

Vi c b o h các ngành công nghi p thay th nh p kh u d n đ n chuy n các

ngu n tài nguyên ra kh i khu v c xu t kh u th c t ho c ti m tàng Do đó,

So sánh quá trình công nghi p hoá h ng ngo i d a trên xu t kh u c a

các n n kinh t ông và ông Nam Á và công nghi p hoá h ng n i d a trên

thay th nh p kh u c a các n c M Latinh9 trong 3 th p k t nh ng n m

1960 đ n nh ng n m 1980 c a th k XX ta th y các n c ông và ông

Nam Á không ph i lúc nào c ng th c hi n h ng ngo i Các n c Indonesia,

Thái Lan và Malaysia ch th c s th hi n t do hoá nh p kh u vào nh ng

n m 1980 Hi n t i, Trung Qu c, ài Loan, Hàn Qu c v n th c hi n chính

sách thay th nh p kh u có l a ch n [160]

1.2.2 Hoàn thi n các công c c a chính sách th ng m i qu c t

Trong c ch rà soát chính sách th ng m i qu c t c a WTO, các công

c c a chính sách th ng m i qu c t đ c xem xét theo hai nhóm là: các

công c tác đ ng t i nh p kh u và các công c tác đ ng t i xu t kh u

Các công c tác đ ng tr c ti p t i nh p kh u bao g m các công c thu ,

h n ng ch nh p kh u, h n ch xu t kh u t nguy n, yêu c u v t l n i đ a

hoá, các quy đ nh v mua s m c a chính ph , các hàng rào hành chính, các

quy đ nh v ch ng bán phá giá và tr c p, h n ng ch thu quan, nh p kh u

không t đ ng, các hàng rào b o h m i và các hàng rào k thu t (TBT) nh

b o v môi tr ng, s c kho con ng i và đ ng v t

Các công c tác đ ng tr c ti p t i xu t kh u bao g m tr c p xu t kh u,

các ch ng trình xúc ti n th ng m i, h tr thông tin, phát tri n các khu

công nghi p, khu ch xu t

Nghiên c u c a Rodrik th c hi n n m 2004 cho th y trong b i c nh toàn

c u hoá, các n c đang phát tri n ph i chú ý xem xét vi c ph i h p chính

Colombia, Costa Rica, C ng hoà Dominic, El Salvador, Jamaica, Mexico, Paraguay, Peru, Uruguay,

Venezuela

chính sách công nghi p, trong đó các Chính ph c n có c ch thu nh n thông

tin t khu v c doanh nghi p đ đ a ra các chính sách Vi c ph i h p hoàn

thi n chính sách ph i d a trên thông tin đ a ra t doanh nghi p Các yêu c u

khác c n ph i có là s cam k t và tham gia tr c ti p c a lãnh đ o cao c p; s

ph i h p gi a các c quan ch c n ng trong Chính ph ; vi c đ m b o quá

trình ph i h p thi t k và th c hi n chính sách đ c rõ ràng và có c s Các

h tr c a Chính ph là h tr ho t đ ng ch không ph i h tr ngành [145]

Ph n d i đây s xem xét s thay đ i c a h th ng th ng m i qu c t

phát tri n qua các giai đo n T đó ch ra nh ng yêu c u v v n d ng các

công c c a chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t

qu c t :

Giai đo n 1 (1947-1980): ây là giai đo n th c hi n t do hoá th ng

m i gi a các n c công nghi p Trong giai đo n này, vai trò c a GATT đ c

phát huy Tuy nhiên, do nhi u lý do nh s m t cân b ng v th ng m i gi a

các n c hay b o h tr nên khôn khéo h n d n đ n GATT r i vào kh ng

ho ng cu i nh ng n m 1970

Giai đo n 2 (1980-1994): Giai đo n này ch ng ki n nhi u h n ch v

th ng m i n m ngoài ph m vi c a GATT Giai đo n 1990 ch ng ki n s

phát tri n c a các khu v c t do th ng m i nh Khu v c m u d ch t do B c

M (NAFTA), Khu v c m u d ch t do ASEAN (AFTA)

Giai đo n 3 (1994 – nay): Vòng đàm phán Uruguay (1986-1994) trong

khuôn kh GATT k t thúc Nó ch m d t s t n t i 47 n m c a GATT và

đánh d u s ra đ i c a T ch c th ng m i th gi i WTO đ c chính th c

thành l p vào ngày 1 tháng 1 n m 1995, có tr s chính t i Geneva, Thu S

[164]

Tính đ n ngày 11 tháng 1 n m 2007, WTO có 150 thành viên WTO đ c

thành l p nh m t o ra m t t ch c chung thi t l p các quy t c và gi i quy t

các v n đ trong quan h kinh t qu c t

Trong quá trình đàm phán gia nh p và khi đã tr thành thành viên c a

WTO, các qu c gia ph i ch p nh n lu t ch i c a WTO Nói cách khác, các

qu c gia ph i th c hi n hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t c a mình

Tr c h t, trong quá trình đàm phán gia nh p WTO, các qu c gia th ng

s d ng đàm phán song ph ng C th là, các qu c gia ph i đ a ra ph m vi

cam k t m c a th tr ng, các m c cam k t c th (th ng là b ng ho c th p

h n m c hi n hành)

Th hai, khi đã tr thành thành viên c a WTO, các qu c gia th ng l a

ch n đàm phán đa ph ng Khi th c hi n đàm phán đa ph ng, các n c đàm

phán c t gi m thu quan theo ngành ho c theo công th c c t gi m thu [42]

Vi c ban hành hay t ng m i m t lo i thu quan ph i đ c cân b ng l i b ng

vi c gi m các lo i thu khác đ bù đ p cho các n c xu t kh u b nh h ng

Th ba, các qu c gia ph i ch nh s a lu t th ng m i, lu t h i quan và các

b lu t liên quan đ đ m b o th c hi n đúng các nguyên t c c a WTO Các

bi n pháp phi thu quan c ng ph i tuân theo các quy đ nh c a WTO D i

đây là m t s v n đ mà các qu c gia đang phát tri n ph i l u ý khi th c hi n

hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t :

- H n ng ch thu quan: H n ng ch thu quan thu c nhóm các bi n pháp

h n ch đ nh l ng (c m nh p kh u; h n ng ch nh p kh u; h n ng ch thu

quan; và c p phép nh p kh u không t đ ng) H n ng ch thu quan là bi n

pháp đ c cho phép s d ng trong khuôn kh c a WTO Theo quy đ nh v

h n ng ch thu quan, hàng nh p kh u n m trong h n ng ch đ c h ng m c

- Th c hi n Hi p đ nh v tr giá h i quan: H u h t các thành viên c a

WTO đ u tham gia Hi p đ nh v tr giá h i quan Theo hi p đ nh này, các

qu c gia ph i tính giá th c tr ho c ph i tr khi hàng hoá đ c bán ra t n c

xu t kh u sang n c nh p kh u Các qu c gia không đ c áp d ng cách tính

giá t i thi u

- Gi m thi u s tham gia c a doanh nghi p nhà n c: WTO yêu c u các

qu c gia thành viên th c hi n nguyên t c không phân bi t đ i x Các qu c

gia không đ c duy trì đ c quy n tham gia vào th ng m i qu c t đ i v i

các doanh nghi p nhà n c (đ u m i nh p kh u ch ng h n)

- Hàng rào b o h m i đang đ c s d ng: WTO cho phép áp d ng các

bi n pháp b o v môi tr ng, s c kho con ng i và đ ng v t n u c n thi t

i u này d n đ n vi c các n c phát tri n th ng áp d ng các hàng rào k

thu t (TBT) đ c n tr hàng hoá c a các n c khác đ a vào n c mình Tuy

nhiên, đ xác đ nh xem m t hành đ ng có b coi là TBT hay không thì ph i

th m tra m c tr ng i mà nó t o ra trong th ng m i qu c t Quá trình này

không có l i cho các n c đang phát tri n

- Các bi n pháp liên quan đ n đ u t (TRIMs): Các thành viên c a WTO

ph i tuân theo nguyên t c đãi ng qu c gia trong đ u t Theo đó, các qu c

gia không đ c áp d ng các bi n pháp v t l n i đ a hoá, t l xu t kh u, t

l chuy n l i nhu n,

- Các bi n pháp qu n lý v hành chính: Các thành viên c a WTO không

đ c áp d ng các bi n pháp qu n lý v hành chính gây tr ng i cho th ng

m i qu c t nh quy đ nh v qu ng cáo hay đ t c c, đ a đi m thông quan,

WTO đ ra các nguyên t c ho t đ ng đ m b o không phân bi t đ i x

trong th ng m i theo đó b t k n c thành viên nào đ u đ c t o đi u ki n

t t nh t khi tham gia vào th tr ng các n c thành viên khác M c dù WTO

đ c coi là ngôi nhà chung c a th gi i th ng m i, là m t Liên h p qu c v

m t kinh t song v n còn nhi u v n đ liên quan đ n th ng m i trong WTO

ch a có c ch gi i quy t nh các nhóm kinh t khu v c; môi tr ng và

Thông th ng, các l nh v c th ng m i - đ u t - công nghi p – nông,

lâm, ng nghi p do các b khác nhau ch u trách nhi m do đó khi thi t k và

hoàn thi n chính sách th ng g p ph i nh ng khó kh n v ph i h p thông tin,

ph i h p thi t k và ph i h p tri n khai

ho t đ ng và quy n l c c a c quan ch u trách nhi m chính v công tác đi u

ph i vi c hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t Nh ng câu h i c n đ c

tr l i bao g m:

• Vi c ho ch đ nh chính sách th ng m i qu c t do c quan nào ch

trì?

• Chính sách th ng m i qu c t đ c hi u nh th nào?

• Các v n b n đ c coi là chi n l c và quy ho ch v phát tri n th ng

m i qu c t c a qu c gia là nh ng v n b n nào? N i dung nào liên

quan tr c ti p và gián ti p t i chính sách th ng m i qu c t ?

• Ch c n ng, nhi m v , quy n h n c a c quan th c hi n hoàn thi n

chính sách th ng m i qu c t là gì? C ch ph i h p hoàn thi n

chính sách th ng m i qu c t đang đ c th c hi n ra sao? Qu c gia

có m t c quan đ u m i ph i h p hoàn thi n chính sách th ng m i

qu c t hay không? Quy ch ho t đ ng c a c quan này nh th nào?

• L trình h i nh p kinh t qu c t đ c g n k t th nào v i vi c nâng

cao kh n ng c nh tranh c a các doanh nghi p trong n c?

Th hai, trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t , đ gia nh p có hi u qu

vào n n kinh t th gi i và khu v c, các n c đang phát tri n th c hi n công

nghi p hoá ph i gi i quy t t t hai v n đ là (i) th c hi n t do hoá các ngành

công nghi p ch t o; (ii) t ng c ng xu t kh u, đ c bi t là xu t kh u c a khu

v c FDI Vi c ph i h p hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t nh m đ t

các m c tiêu v nâng cao s c c nh tranh c a hàng công nghi p ch t o và

t ng c ng xu t kh u, đ c bi t là xu t kh u c a khu v c FDI, do đó, là m t

n i dung c n xem xét trong quá trình ph i h p hoàn thi n chính sách th ng

Theo Krugman và Obstfeld [50], các n c đang phát tri n quan tâm đ n

phát tri n công nghi p ch t o M t lý do đ a ra là khu v c công nghi p ch

t o đ c coi là m t d u hi u phát tri n c a m t qu c gia Tuy nhiên, l p lu n

quan tr ng nh t ng h b o h các n c đang phát tri n là l p lu n v các

ngành công nghi p non tr Chính ph các n c đang phát tri n c n giúp đ

các ngành này b i vì chúng còn non tr so v i các ngành đ c hình thành t

lâu t i các n c phát tri n Th c t là các n c Hoa K , c và Nh t đ u b t

đ u quá trình công nghi p hoá b ng vi c b o h các ngành công nghi p ch

t o B o h ngành công nghi p ch t o ph i đi cùng v i vi c giúp cho ngành

đó có kh n ng c nh tranh qu c t Vi c b o h nh m gây t n th t cho xã h i

n và Pakistan b o h các ngành công nghi p ch t o trong hàng th p k

và đ n th p k 1990 hai qu c gia này b t đ u xu t kh u hàng ch t o song

hàng ch t o xu t kh u là hàng công nghi p nh nh d t ch không ph i là

hàng công nghi p n ng đ c b o h T m quan tr ng c a xu t kh u hàng

công nghi p ch t o đ i v i các n c đang phát tri n th c hi n công nghi p

hoá đ c ch ra trong nhi u nghiên c u Ch ng h n, nghiên c u n m 2004 c a

Yilmaz [159] ch ra r ng t ng tr ng xu t kh u c a các n c đang phát tri n

có ngu n g c t hàng ch t o (chi m 70% xu t kh u c a các n c đang phát

tri n) Nghiên c u c a Weiss và Jalilian [160] ch ra r ng t tr ng hàng xu t

kh u ch t o c a các n c ông và ông Nam Á trong t ng s hàng xu t

kh u ch t o c a th gi i cao h n nhi u so v i t tr ng hàng ch t o đ c s n

xu t c a h trong trong t ng s hàng ch t o đ c s n xu t c a th gi i Trên

giác đ ph i h p hoàn thi n chính sách th ng m i qu c t , v n đ phát tri n

hàng công nghi p ch t o yêu c u các qu c gia ph i tr l i các câu h i sau

đây trong đi u ki n h i nh p kinh t qu c t :

• T p trung b o h nh ng ngành ch t o nào? L trình b o h nh th

nào trong đi u ki n gia t ng t do hoá th ng m i?

• Các công c nào c a chính sách th ng m i qu c t khuy n khích s

phát tri n c a các ngành theo h ng nâng cao kh n ng c nh tranh

qu c t và giá tr gia t ng c a ngành?

• Vi c áp d ng l trình t do hoá hay b o h m t ngành và các công c

đi kèm nên h ng vào các đ i tác nào? i tác đ u t nào hay các

doanh nghi p nào đang góp ph n gia t ng xu t kh u ngành công

nghi p ch t o nào? Nh ng khuy n khích nào nên đ c áp d ng trong

t ng lai và thông qua các công c nào c a chính sách th ng m i

qu c t ?

Phát huy khu v c FDI đ t ng c ng kh n ng c nh tranh qu c t và thâm

nh p th tr ng th gi i đ c xem là m t bi n pháp lý t ng đ i v i các qu c

gia đang phát tri n th c hi n công nghi p hoá trong đi u ki n h i nh p kinh t

qu c t [142] Các nghiên c u tr c đây cho th y v n đ u t tr c ti p n c

ngoài t o đ ng l c đ khuy n khích xu t kh u, thay th nh p kh u hay t ng

c ng th ng m i các hàng hoá trung gian, đ c bi t gi a công ty m và chi

nhánh n c ti p nh n đ u t u t tr c ti p c a Nh t B n t i ông Nam

Á làm t ng xu t kh u t các n c này t i Hoa K và Nh t B n u t tr c

ti p c a Hoa K t i ông Nam Á làm t ng xu t kh u t các n c này t i

Nh t B n nh ng không làm t ng xu t kh u sang Hoa K nh trong nghiên

c u c a Goldberg và Klein [114], nghiên c u th c hi n n m 2004 c a Lemi

[130] Câu h i c b n đ t ra đ i v i vi c hoàn thi n chính sách th ng m i

qu c t nh m thúc đ y xu t kh u c a khu v c FDI là các công c c a chính

sách th ng m i qu c t c n đ c th c hi n nh th nào đ đ t đ c m c tiêu

khuy n khích doanh nghi p FDI t ng c ng th ng m i các hàng hoá trung

gian gi a các chi nhánh, khuy n khích các doanh nghi p trong n c liên k t

v i các doanh nghi p FDI, t n d ng k n ng marketing c a các doanh nghi p

FDI đ xu t kh u vào các th tr ng, c ng nh thu hút và khuy n khích các

doanh nghi p FDI Hoa K và Nh t B n t ng c ng xu t kh u t i các th

tr ng

Vi c ph i h p v l trình thay đ i; n i dung th c hi n các công c thu

quan và phi thu quan c a chính sách th ng m i qu c t gi a các b , ngành,

và các bên liên quan nh h ng t i vi c gi i quy t các v n đ này

L i th so sánh hi n h u RCA (Revealed Comparative Advantage) là m t

ch s đã và đang đ c s d ng khi phân tích chính sách th ng m i qu c t

c a các qu c gia L i th so sánh xem xét t các s li u th ng m i quan sát

đ c chính là l i th so sánh hi n h u Ch s RCA giúp các qu c gia có thêm

m t công c đ đánh giá m c đ c nh tranh c a n n kinh t , đ c bi t trong

đi u ki n h i nh p kinh t qu c t , giúp các qu c gia ho ch đ nh t t h n chính

sách th ng m i qu c t , làm c s đ hoàn thi n các chính sách, công c

khác trong chính sách th ng m i qu c t

Lý thuy t l i th so sánh c a David Ricardo gi đ nh s khác nhau v

công ngh Lý thuy t Heckscher-Ohlin gi đ nh công ngh nh nhau và l i

th so sánh có đ c t s khác bi t v giá t ng đ i (chi phí c h i) do s

khác bi t v m c đ d i dào t ng đ i các y u t s n xu t gi a các qu c gia

i tiên phong trong vi c ki m ch ng lý thuy t l i th so sánh là Bela Balassa

v i vi c đ a ra ch s Balassa vào n m 1965

kh u N u xu t kh u l n h n nh p kh u trong hàng hoá nào thì qu c gia đó

đ c coi là có l i th so sánh trong hàng hoá đó Tuy nhiên, cách tính toán

này g p ph i m t s h n ch nh (i) không tính đ n th hi u khác nhau c a

các qu c gia; (ii) không tính đ n k t qu c a vi c b o h th ng m i

Cách 2: Th c hi n đi u tra chi phí s n xu t hàng hoá c nh tranh các

qu c gia và s d ng nh ng ph ng pháp gi ng nhau đ đánh giá m c đ c nh

tranh các hàng hoá này các qu c gia khác nhau Trên th c t , ph ng pháp

này khó đ c th c hi n vì các cu c đi u tra th ng đ c th c hi n các th i

đi m khác nhau v i các ph ng pháp khác nhau d n đ n khó có th so sánh

s li u đi u tra gi a các n c

Cách 3: Xem xét ‘tính hi n h u’ c a l i th so sánh (đ c đ c p ngay

d i đây) Balassa đ xu t xem xét l i th so sánh t các s li u th ng m i

s n có Do đó, l i th so sánh hi n h u RCA còn đ c g i là ch s Balassa10

Balassa đ xu t xem xét l i th so sánh t các s li u th ng m i s n có

L i th so sánh hi n h u RCA (Revealed Comparative Advantage) đ c tính

b ng cách chia th ph n xu t kh u c a m t hàng hoá (ho c nhóm hàng hoá)

c a m t qu c gia trong t ng xu t kh u hàng hoá đó (ho c nhóm hàng hoá đó)

trên th gi i (ho c m t t p h p các qu c gia) cho th ph n xu t kh u c a t t c

hàng hoá c a qu c gia trong t ng s xu t kh u c a th gi i (hay t ng s xu t

Economist n m 1989

RTA (the relative trade advantage) - l i th th ng m i t ng đ i

Ln RXA (the logarithm of relative export advantage) - hàm loga c a l i

th xu t kh u t ng đ i

RC (the revealed competitiveness) – kh n ng c nh tranh hi n h u

RCA trong công th c (2) nh n giá tr [-1; 1] Qu c gia đ c coi là có l i

th so sánh hi n h u n u RCA nh n giá tr b ng 1 ho c g n v i 1 Qu c gia

đ c coi là b t l i th so sánh hi n h u n u RCA b ng -1 ho c g n v i -1

Tuy nhiên, nh ng giá tr RCA g n v i 0 l i t o ra nh ng cách hi u khác nhau

Công th c (2) cho phép tính RCA d a trên k t qu th c hi n th ng m i c a

b n thân m t n c đ i v i m t hàng hoá đ c thù nào đó

Công th c (2), (3) và (4) tính đ n c xu t kh u và nh p kh u c a m t

qu c gia Ba công th c này đ c nh c đ n trong nghiên c u c a Utkulu và

Seymen [155]

Công th c (5), (6) và (7) đ c đ xu t l n đ u tiên vào n m 1991 do

Vollrath đ a ra [158] K t qu tính toán là s d ng cho bi t qu c gia đó có

l i th so sánh và s âm th hi n qu c gia đó không có l i th so sánh

Ph ng pháp do Balassa đ xu t (RCA) khác c b n v i ph ng pháp do

Vollrath phát tri n (RXA) vi c s d ng s li u và s l ng hàng hoá, qu c

gia đ c tính toán C th là s li u trong ph ng pháp c a Balassa ch p

nh n s trùng l p (xu t kh u c a th gi i bao g m xu t kh u c a qu c gia

đ c tính toán) còn ph ng pháp c a Vollrath lo i tr s trùng l p này Bên

nhóm các qu c gia khác trong m t, m t nhóm ho c nhi u nhóm hàng trên

th gi i ho c xem xét l i th so sánh c a m t qu c gia so v i các qu c gia

khác trong m t khu v c nào đó RCA tính theo công th c (2), (3) và (4) có th

đ c s d ng đ tính toán l i th so sánh hi n h u trên ph m vi th gi i, khu

v c (ví d ASEAN) và song ph ng V b n ch t, công th c (1), (5), (6) và

(7) đ c s d ng đ tính toán l i th so sánh hi n h u c a qu c gia trên ph m

vi th gi i

K t qu tính toán góp ph n đ a ra câu tr l i nh m t qu c gia nên phát

huy l i th so sánh nh ng ngành nào và nên làm gì đ phát huy l i th so

sánh hay làm th nào đ bi n nh ng ngành hi n t i ch a có l i th so sánh

hi n h u thành nh ng ngành có l i th trong t ng lai, ngành nào là ngành

mà qu c gia đ c nghiên c u đang ph i c nh tranh v i khu v c, đ nh h ng

nào nên đ c th c hi n khi m r ng liên k t khu v c, l trình h i nh p khu

v c và qu c t cho t ng ngành nên đ c thi t k và hoàn thi n nh th nào

T t c nh ng câu tr l i này c n đ c c th hoá b ng vi c hoàn thi n các

công c c a chính sách th ng m i qu c t

1.2.4.2 ng d ng D án phân tích th ng m i toàn c u (GTAP) đ hoàn

thi n chính sách th ng m i qu c t trong đi u ki n h i nh p kinh t

qu c t

Joseph F Francois và Kenneth A.Reinert gi i thi u khá đ y đ các

ph ng pháp đánh giá chính sách th ng m i qu c t trong cu n S tay các

ph ng pháp ng d ng phân tích chính sách th ng m i (ti ng Anh) [118]

Cu n sách này gi i thi u các khung phân tích c b n và các ng d ng đ

l ng hoá vi c đánh giá chính sách th ng m i qu c t Các v n đ đ c đ

c p bao g m l ng hoá s thay đ i v l i ích c a các bên; mô hình cân b ng

c c b ; mô hình cân b ng t ng quát đ n gi n; mô hình cân b ng t ng quát

trong phân tích ngành; mô hình cân b ng c c b đa vùng, đa th tr ng; mô

hình cân b ng t ng quát đa vùng; tính n ng đ ng c a t do hoá th ng m i

Mô hình cân b ng c c b đ c áp d ng đ phân tích cân b ng cung c u

trên m t th tr ng hay m t ngành nào đó Mô hình cân b ng c c b đ c

ng d ng ph bi n trong kinh t h c vi mô

Mô hình cân b ng t ng quát đ c áp d ng đ phân tích cân b ng m c a

n n kinh t trong đi u ki n th c hi n th ng m i qu c t v i s tham gia c a

nhi u ngành và nhi u n n kinh t trên th gi i Mô hình cân b ng t ng quát

đ c ng d ng ph bi n trong kinh t h c qu c t

Mô hình cân b ng t ng quát có th đ c ng d ng đ xem xét tác đ ng

c a các y u t bên ngoài (giá d u, giá c các m t hàng khác trên th gi i) t i

ho t đ ng th ng m i qu c t c a qu c gia Mô hình cân b ng t ng quát có

th đ c áp d ng đ đánh giá các công c c a chính sách th ng m i qu c t

D án phân tích th ng m i toàn c u (GTAP) ng d ng mô hình cân b ng

t ng quát CGE (mô hình cân b ng t ng th tính toán đ c) đ th c hi n phân

tích ho t đ ng th ng m i qu c t GTAP phân chia n n kinh t th gi i

thành 66 vùng, 57 ngành v i 5 y u t s n xu t trong đi u ki n c nh tranh

hoàn h o và l i th không đ i theo quy mô Gi i thi u chi ti t v GTAP xin

xem trên trang web:

https://www.gtap.agecon.purdue.edu/

Ngoài ra, ph n demo c a GTAP có th t i xu ng t đ a ch sau:

https://www.gtap.agecon.purdue.edu/products/demos.asp

H th ng c s d li u c a GTAP cho phép ng i s d ng t đ nh d ng