Tài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCS

Tài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCS Tài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCSTài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCSTài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCSTài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCSTài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCSTài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCSTài liệu Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Địa lý THCS

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN TIÊN YÊN

2 NĂNG LỰC CHUNG VÀ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT

NỘI DUNG

1 CÁC PHƯƠNG PHÁP, KĨ THUẬT VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

CÁC PHƯƠNG PHÁP, KĨ THUẬT VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC NHẰM HƯỚNG TỚI NĂNG LỰC

PHẦN 1

I PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

1 Phương pháp hình thành biểu tượng địa lí

2 Phương pháp hình thành kĩ năng xác lập mối quan hệ nhân

quả

3 Phương pháp sử dụng bản đồ

4 Phương pháp sử dụng số liệu thống kê và biểu đồ

5 Phương pháp giải quyết vấn đề

6 Phương pháp khảo sát địa lí địa phương - thực địa

7 Phương pháp dạy học dự án

8 Tự học

1 Phương pháp hình thành biểu tượng địa lí

- Phương pháp hình thành những biểu tượng địa lí tốt nhất

với học sinh là hướng dẫn cho các em quan sát các sự vật,

hiện tượng có thể trực tiếp quan sát được trên thực địa như một khúc sông, một dãy núi, một khu rừng, một phiên chợ, một nhà máy, bến cảng … ở địa phương hoặc quan sát trên tranh ảnh, phim đèn chiếu, video clip,…(*)

- Biểu tượng địa lí là hình ảnh của sự vật, hiện tượng địa lí mà học sinh có được trong các giờ học địa lí hoặc tự tri giác ở

ngoài thực tế

địa ph ơng em có

Ở địa phương em có con sông nào chảy qua ? Em hãy mô tả lại dòng sông đó ?

Bài 23: Sụng và hồ

1/ Sụng và lượng nước của sụng.

a/ Sụng

- Khỏi niệm:

1 Phương pháp hình thành biểu tượng địa lí

- Phương pháp hình thành những biểu tượng địa lí tốt nhất với

học sinh là hướng dẫn cho các em quan sát các sự vật, hiện tượng

có thể trực tiếp quan sát được trên thực địa như một khúc sông, một dãy núi, một khu rừng, một phiên chợ, một nhà máy, bến cảng … ở địa phương hoặc quan sát trên tranh ảnh, phim đèn chiếu, video clip,

…(*)

- Với những sự vật, hiện tượng địa lí không thể quan sát được do không có ở địa phương, không có tranh ảnh…, giáo viên nên dùng

phương pháp mô tả hoặc trên cơ sở những hình ảnh đã có trong trí

nhớ của học sinh nhưng chưa đầy đủ, giáo viên phát triển, bổ sung thêm các chi tiết mới để hình thành biểu tượng mới

- Biểu tượng địa lí là hình ảnh của sự vật, hiện tượng địa lí mà học sinh có được trong các giờ học địa lí hoặc tự tri giác ở ngoài thực tế.

- Khi hướng dẫn học sinh xác lập các mối quan hệ nhân

quả, giáo viên cần giúp các em phân biệt đâu là nguyên

nhân, đâu là kết quả (*)

- Giáo viên cũng nên giúp học sinh xây dựng các sơ đồ thể hiện các mối quan hệ nhân quả nhằm giúp các em dễ dàng nhận ra và biết cách hệ thống hoá các mối quan hệ này

- Trong sơ đồ nên dùng mũi tên để thể hiện quan hệ giữa nhân và quả Việc hướng dẫn học sinh xác lập các mối quan

hệ nhân quả và vẽ sơ đồ cũng nên đi từ đơn giản đến phức tạp

2 Phương pháp hình thành kĩ năng xác lập mối quan hệ nhân quả

Ví dụ: Bài Sự vân động tự quay quanh trục của Trái Đất và các hệ quả ( lớp 6)

Do Trái Đất hình cầu nên ánh sáng Mặt Trời chỉ

chiếu sáng được một nửa

Do Trái Đất hình cầu ( nguyên nhân), nên ánh sáng Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa ( kết quả)

Khí hậu rất lạnh

Băng tuyết phủ quanh năm

Thực vật nghèo nàn

Rất ít người sinh sống

Lập sơ đồ thể hiện mối quan hệ giữa môi trường

và con người ở đới lạnh

3 Phương pháp sử dụng bản đồ

- Đọc tên bản đồ và bản chú giải để biết đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ là gì và người ta đã thể hiện đối tượng đó trên bản đồ như thế nào (bằng các kí hiệu gì, màu sắc gì)

- Dựa vào các kí hiệu ( hoặc màu sắc) để xác định vị trí của đối tượng trên bản đồ và thông qua những kí hiệu đó để rút ra

nhận xét về tính chất đặc điểm của đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ

- Dựa vào bản đồ, kết hợp với kiến thức địa lí, vận dụng các thao tác tư duy ( so sánh, phân tích, tổng hợp …) để phát hiện các mối quan hệ địa lí không thể hiện trực tiếp trên bản đồ

4 Phương pháp sử dụng số liệu thống kê và biểu đồ

3 Phương pháp sử dụng bản đồ

5 Phương pháp khảo sát địa lí địa phương – thực địa

* Các phương pháp: phương pháp thực địa; điều tra, tìm

hiểu qua nhân dân địa phương; nghe báo cáo; phân tích, sử dụng tài liệu…

* Các bước thực hiện:

+ Xác định mục đích khảo sát

+ Lựa chọn địa điểm

+ xác định kế hoạch và các bước tiến hành

+ Đọc tài liệu viết về địa phương hoặc đối tượng, hiện tượng địa lí cần quan sát

+ Đi thực địa, nghe báo cáo thực tế

+ Phân tích tổng hợp tài liệu

+ Viết báo cáo, tổng kết

6 Phương pháp giải quyết vấn đề

- Bước1 - Đặt vấn đề ( Tạo tình huống có vấn đề), GV cần làm cho HS nhận biết vấn đề

- Bước 2 - Giải quyết vấn đề ( Tìm các phương án giải quyết,

hệ thống hóa, sắp xếp các phương án giải quyết, phân tích, đánh giá các phương án, quyết định giải quyết)

- Bước 3 - Kết luận ( Khẳng định hay bác bỏ các phương án/ các giả thuyết đã nêu)

Ví dụ: Sử dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề để dạy mục

"Khí hậu châu Phi"

Bước1 - Đặt vấn đề: Vì sao châu Phi được bao bọc xung quanh bởi các biển và đại dương, nhưng lại là châu lục có khí hậu nóng và

khô?

Bước 2 - Giải quyết vấn đề:

- Học sinh nêu các giả thuyết về nguyên nhân làm cho khí hậu châu Phi lại nóng và khô: Do vị trí châu Phi nằm ở vĩ độ thấp (đới nóng)?

Do châu Phi có kích thước rộng lớn, lục địa dạng hình khối? Do ảnh hưởng của gió mậu dịch và khối khí lục địa khô nóng? …

- Giáo viên hướng dẫn học sinh thảo luận Mỗi học sinh (hoặc nhóm học sinh) nêu lí lẽ để bảo vệ giả thuyết của mình.

- Giáo viên cho học sinh quan sát và phân tích bản đồ tự nhiên

châu Phi kết hợp với kiến thức đã học tìm ra nguyên nhân làm cho châu Phi có khí hậu khô và nóng (do vị trí, kích thước, địa hình,

dòng biển lạnh, gió mậu dịch Đông Bắc, khối khí lục địa …).

Bước 3 - Kết luận: Sự phối hợp tác động của tất cả các nhân tố trên

là nguyên nhân làm cho khí hậu châu Phi khô và nóng

7 Phương pháp dạy học dự án

- Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó học

sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lí thuyết với thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá kết quả Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, kết quả dự án là những sản phẩm hành động có thể giới thiệu được

8 Tự học

II KĨ THUẬT DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

1 Kĩ thuật đặt câu hỏi

2 Kĩ thuật khăn phủ bàn

3 Kĩ thuật mảnh ghép

4 Kĩ thuật học tập hợp tác

1 Kĩ thuật đặt câu hỏi

Các dạng câu hỏi:

+ Câu hỏi mở: Là dạng câu hỏi có thể có nhiều cách trả lời Khi đặt câu hỏi mở, giáo viên tạo cơ hội cho học sinh chia sẻ ý kiến của cá nhân Gồm: Câu hỏi lấy thông tin, câu hỏi giả định, câu hỏi hỏi ý kiến, câu hỏi về hành động (*)

II KĨ THUẬT DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

Ví dụ: * Câu hỏi lấy thông tin: ? Khi nào gọi là mỏ khoáng sản

? Hãy kể tên những điểm du lịch mà em biết

- Câu hỏi giả định: Giả sử Trái Đất không tự quay quanh trục

mà chỉ chuyển động quanh Mặt Trời thì Trái Đất có ngày, đêm

không?

- Câu hỏi hỏi ý kiến: Em có suy nghĩ gì về hiện trạng môi

trường ở địa phương em?

- Câu hỏi về hành động: ? Em sẽ làm gì để góp phần làm giảm

ô nhiễm môi trường ở địa phương em

+ Câu hỏi theo cấp độ nhận thức:

- Câu hỏi nhận biết: Câu hỏi “nhận biết” nhằm kiểm tra trí nhớ của học sinh về các dữ

kiện, số liệu, tên người hoặc địa phương, các định nghĩa, định luật, quy tắc, khái niệm

+ Các động từ tương ứng với mức độ tư duy nhận biết: xác định; phân loại; mô

tả; định vị; phác thảo; lấy ví dụ; liệt kê; gọi tên; định danh; giới thiệu/chỉ ra; nhận biết; nhớ lại; đối chiếu…(*)

Ví dụ: Khoáng sản là gì? Hãy kể tên một số loại khoáng sản và công dụng của chúng.

+ Câu hỏi theo cấp độ nhận thức:

- Câu hỏi thông hiểu: Nhằm kiểm tra học sinh cách liên hệ, kết

nối các dữ kiện, số liệu, các đặc điểm khi tiếp nhận thông tin

+ Các động từ tương ứng với mức độ tư duy thông hiểu:

giải thích; diễn giải; tổng kết; phân biệt; chứng tỏ; so sánh; trình

bày; chứng tỏ…(*)

Ví dụ: Hãy giải thích tại sao dân cư trên thế giới phân

bố không đồng đều.

- Câu hỏi vận dụng: Nhằm kiểm tra khả năng áp dụng những

thông tin đã thu được (các dữ kiện, số liệu, các đặc điểm ) vào

tình huống mới

+ Các động từ tương ứng với mức độ tư duy vận dụng: giải quyết ; minh họa; tính toán ; diễn dịch; thao tác ; dự đoán; bày tỏ; áp dụng; phân loại; sửa đổi; đưa vào thực tế; chứng minh ; ước tính; (*)

Ví dụ: Dựa vào lược đồ địa hình tỉ lệ lớn dưới đây:

Hãy:

+ Tính khoảng cách theo đường chim bay từ đỉnh A1 đến đỉnh A2

+ Quan sát các đường đồng mức ở hai sườn phía đông và phía tây của núi A1, cho biết sườn nào dốc hơn? Tại sao?

+ Bạn Nam muốn lên đỉnh núi A1, nhưng Nam đang phân vân không biết xuất phát từ điểm C hay từ điểm D Hãy cho Nam một lời khuyên nên xuất phát từ điểm nào để lên đỉnh A1?

Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học

- Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống

- Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học

- Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề

- Vận dụng dạy học theo tình huống

- Vận dụng dạy học định hướng hành động

- Tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và công nghệ thông tin hợp lý trong dạy học

- Sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo

- Tăng cường các phương pháp dạy học đặc thù bộ môn

- Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho học sinh

III HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

1 Hình thức “Bài lên lớp”

2 Hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp ( Tổ ngoại khóa, câu lạc bộ, tham quan ngoại

khóa, trò chơi, ấn phẩm ngoại khóa)

3 Hình thức học tập cá nhân

4 Hình thức học tập theo nhóm

PHẦN 2

NĂNG LỰC CHUNG

VÀ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT

2/ CÁC NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CỦA MÔN ĐỊA

LÍ

1 Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ

2 Năng lực học tập tại thực địa

3 Năng lực sử dụng bản đồ

4 Năng lực sử dụng số liệu thống kê

5 Năng lực sử dụng ảnh, hình vẽ, video clip, mô hình

THANG ĐO CÁC MỨC ĐỘ CỦA NĂNG LỰC

thành phần tự nhiên, KT-

XH trên lãnh thổ

Xác định được mqh tương hỗ giữa nhiều

thành phần tự nhiên, KT-

XH trên lãnh thổ

Phân tích được mqh tương hỗ giữa các

thành phần tự nhiên và KT-XH trên lãnh thổ

Xác định được mqh nhân quả giữa các

thành phần tự nhiên và KT-XH trên lãnh thổ

Giải thích được mqh nhân quả giữa các

thành phần tự nhiên và KT-XH trên lãnh thổ

BẢNG MÔ TẢ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CỦA MÔN ĐỊA LÍ

Đây là năng lực cốt lõi của môn Địa lí

- Phương pháp: trực quan, gợi mở - vấn đáp, thuyết trình

- KT: đặt câu hỏi, động não

- Hình thức; bài lên lớp, cá nhân

Bài: Sông và hồ ( Lớp 6)

Nội dung: Tìm hiểu ảnh hưởng của sông đến đời sống con người

?) Dựa vào những hình ảnh dưới đây và kiến thức thực tế, cho biết:-Sông có mối quan hệ với đời sống và sản xuất không?

- Sông có ảnh hưởng như thế nào tới đời sống, sản xuất?

tự nhiên

và

KT-XH của địa điểm học tập

và nghiên cứu

Quan sát

và ghi chép được một số đặc điểm của các yếu tố

tự nhiên và KT-XH của địa điểm học tập và nghiên cứu

Thu thập được các thông tin

về các đặc điểm

tự nhiên

và KT-XH của địa điểm học tập và nghiên cứu

Phân tích các thông tin thu

thập được

về các đặc điểm tự nhiên và KT-XH của địa điểm học tập và nghiên cứu

Đánh giá được

những thuận lợi

và khó khăn đối với sự phát triển KT-XH của địa điểm học tập và nghiên cứu

BẢNG MÔ TẢ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CỦA MÔN ĐỊA LÍ

phương hướng,

vị trí, giới hạn của các đối tượng tự nhiên và KT-XH trên bản đồ

Mô tả được đặc điểm về sự phân bố, quy mô, tính chất, cấu trúc của các đối tượng

tự nhiên và KT-XH

được thể hiện trên bản đồ

So sánh được sự giống và khác

nhau về đặc điểm

tự nhiên

và

KT-XH của hai khu vực

được thể hiện trên bản đồ

Giải thích

và chứng minh được

sự phân

bố, đặc điểm hoặc mối quan

hệ của các yếu tố tự nhiên và KT-XH được thể hiện trên bản đồ

Sử dụng bản đồ trong học tập và trong các hoạt

động thực tiễn như khảo sát, tham quan, thực hiện

dự án…ở ngoài thực địa có hiệu quả

BẢNG MÔ TẢ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CỦA MÔN ĐỊA LÍ

- Phương pháp: trực quan ( sử dụng bản đồ),gợi mở - vấn đáp, thuyết trình, nhóm

- KT: đặt câu hỏi, chia nhóm

- Hình thức; bài lên lớp, theo nhóm

Bài: Sự phân bố dân cư Các chủng tộc trên thế giới ( Lớp 7)Mục: Sự phân bố dân cư

Nhóm 1-3 : Xác định các khu

vực tập trung đông dân? Giải

thích nguyên nhân ?

Nhóm 2-4 : Xác định các khu vực thưa dân ?

Giải thích nguyên nhân ?

Lược đồ phân bố dân cư thế giới

Dựa vào lược đồ, hãy:

Khu vực thưa dân : Bắc Á, Châu Úc, Bắc Phi,…

Nguyên nhân : điều kiện tự nhiên kém thuận lợi (núi cao, hoang mạc, khí hậu lạnh,…) và kinh tế chưa phát triển.

Khu vực đông dân : Đông Á, Nam Á, Tây Âu,…

Nguyên nhân : đồng bằng châu thổ, ven biển, đô

thị là nơi có khí hậu, điều kiện sinh sống, giao

thông thuận lợi

nhận xét được qui

mô, cơ cấu

và xu hướng biến đổi của các đối tượng

tự nhiên và KT-XH

Qua bảng

số liệu thống kê

và biểu đồ,

so sánh được quy

mô cơ cấu

và xu hướng biến đổi của các đối tượng

tự nhiên và KT-XH

Phân tích mối quan

hệ giữa các đối tượng tự nhiên và KT-XH của một lãnh thổ được thể hiện qua bảng số liệu thống kê

Giải thích, chứng minh được quy

mô cơ cấu,

xu hướng biến đổi của các đối

tượng tự nhiên và KT-XH thể hiện qua bảng số liệu thống kê và biểu đồ

Sử dụng

số liệu thống kê

để chứng minh, giải thích cho các vấn

đề tự nhiên hay KT-XH của một lãnh thổ nhất định

BẢNG MÔ TẢ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CỦA MÔN ĐỊA LÍ

Hình 4.2 Biểu đồ cơ cấu sử dụng lao động theo ngành năm 1989 và 2003 (%)

Bài Lao động và việc làm Chất lượng cuộc sống ( Địa lí 9)

- Dựa vào hình trên, hãy nêu nhận xét về cơ cấu và sự

thay đổi cơ cấu lao động theo ngành ở nước ta

- Giải thích tại sao lại có sự thay đổi cơ cấu lao động

tượng tự nhiên và KT-XH được thể hiện trên hình vẽ, tranh ảnh, mô hình…

So sánh được những điểm giống và khác nhau giữa các đối tượng

tự nhiên

và KT-XH được thể hiện trên hình vẽ, tranh ảnh,

mô hình…

Phân tích được

mối quan

hệ giữa các yếu

tố tự nhiên và KT-XH được thể hiện trên, tranh

ảnh, video clip…

Giải thích được mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố tự nhiên và KT-XH được thể hiện trên, tranh ảnh, video clip…

Sử dụng tranh ảnh, hình vẽ,

mô hình…

để chứng minh hay giải thích cho các hiện tượng

tự nhiên hay KT-XH của một lãnh thổ

BẢNG MÔ TẢ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT CỦA MÔN ĐỊA LÍ

- Phương pháp: trực quan, gợi mở - vấn đáp, thuyết trình

- KT: đặt câu hỏi

- Hình thức; bài lên lớp, cá nhân

Bài: Quần cư Đô thị hóa ( Lớp 7)

Mục: Quần cư nông thông và quần cư đô thị

1/QUẦN CƯ NÔNG THÔN QUẦN CƯ ĐÔ THỊ

- Đọc tên hình Mô tả nội dung trong mỗi hình

?) Dựa vào hai hình trên và sự hiểu biết của mình, cho biết mật

độ dân số, nhà cửa, đường sá ở nông thôn và thành thị có gì khác nhau

Một số ví dụ về mức độ thể hiện năng lực chuyên biệt của môn Địa lí qua

từng lớp ( trang 48-51)

Ví dụ minh họa : Năng lực sử dụng bản đồ

PHẦN 3 : Thảo luận

- Chọn một đơn vị kiến thức trong một bài học môn Đia lí

- Xác định năng lực chung, năng lực chuyên biệt hình thành cho

HS trong mục đó

- Xác định phương pháp, kĩ thuật, hình thức tổ chức Trình bày cách tiến hành cụ thể

Nhóm 1: Lớp 6: Hà Lâu, Hải Lạng

Nhóm 4: Lớp 9: Phong Dụ, Yên Than, Thị Trấn

Nhóm 3: Lớp 8: Nội trú, Tiên Lãng, Đại Thành

Nhóm 2: Lớp 7: Đông Ngũ, Hải Đông, Đại Dực