VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊNTRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN CẨM XUYÊNTỈNH HÀ TĨNH HIỆN NAY

Nâng cao VHCT trong toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, trong tất cả cácchủ thể chính trị đang hoạt động trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội ở nước ta hiện nay, trong đó có đội ngũ giáo vi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CHÍNH TRỊ

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Viết Quang

Học viên: Nguyễn Thị Bích Hợp Lớp: Chính trị học

NGHỆ AN – 2014

chính trị và khoa Sau Đại học và khoa Giáo dục Chính trị đã tận tình truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt khóa học Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học tập không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu luận văn mà còn giúp ích rất nhiều cho tôi trong quá trình dạy học và công tác sau này.

Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh, Huyện ủy Cẩm Xuyên đã cung cấp cho luận văn những tư liệu thực tế quý giá.

Tôi xin được cảm ơn sự góp ý chân thành của quý Thầ y giáoy , Cô giáo

trong hội đồng khoa học và sự động viên nhiệt tình của các anh , chị, em và

các bạn bè, đồng nghiệp trong lớp Cao học Chính trị khóa 20.

Mặc dù đã rất cố gắng trong quá trình thực hiện luận văn, nhưng là lần đầu nghiến cứu một đề tài lớn, tiếp cận tài liệu chưa thật nhiều và sâu sắc nên chắc chắn luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót cần được bổ sung Tác giả mong nhận được sự góp ý của quý Thầy , , Cô trong hội đồng khoa học và bạn bè, đồng nghiệp để luận văn được hoàn chỉnh hơn.

Xin chân thành cảm ơn!

Cuối cùng xin gửi lời tri ân đến gia đình, bạn bè và tất cả những người thân yêu đã luôn động viên, khích

lệ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.!

Vinh, ngày 24 tháng 10 năm 2014

Học viên

Nguyễn Thị Bích Hợp

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

- Ban chấp hành trung ương - BCHTƯ

- Công nghiệp hóa, - hiện đại hóa - CNH, - HĐH

- Chủ nghĩa xã hội - CNXH

- Đại học, cao đẳng, trung cấp - ĐH,

CĐ, TC

- Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - HVCTQGHCM

- Giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ - GS, PGS, TS, ThS

- Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - HVCTQGHCM

- Trung học phổ thông - THPT

- Trung ương - TƯ (TW)

- Văn hóa chính trị - VHCT

- Xã hội chủ nghĩa - XHCN

MỤC LỤC

A- MỞ ĐẦU 6 1

1 Tính cấp thiết của đề tài .516

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 661 4

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn .9647

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .9647

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 964 7

6 Đóng góp về lý luận và thực tiễn cuả luận văn 1065 8

7 Kết cấu của luận văn .1065 8

B – NỘI DUNG 1166 9

Chương 1 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI NÂNG CAO VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CHO ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1166 9

2.1 Khái quát về các trường trung học phổ thông và đội ngũ giáo viên

Ttrung học phổ thông công lập ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay 4710259

2.2 Ưu điểm và hạn chế về văn hóa chính trị của đội ngũ giáo viên trung họcphổ thông công lậpở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh 60115 62

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CHO ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN CẨM XUYÊN, TỈNH HÀ TĨNH HIỆN NAY

A MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chính trị là lĩnh vực hoạt động rộng lớn và quan trọng của loài người.Lịch sử hoạt động chính trị gắn liền với lịch sử đấu tranh xây dựng xã hội vàphát triển đời sống con người Văn hóa chính trị (VHCT) được hình thành vàphát triển cùng với văn hóa nói chung Chính trị thể hiện trình độ hoạt độngcủa con người, vì vậy là sản phẩm của văn hóa.Với tư cách là một phương

diện của văn hóa, VHCT với các tính chất, đặc điểm, chức năng của mình lại

nâng cao trình độ chính trị cho con người Điều đó, có nghĩa VHCT khôngphải là biểu hiện bề ngoài của chính trị, mà thẩm thấu trong cơ thể chính trị;

nó là sức sống và do đó là sức mạnh bên trong của đời sống chính trị Nhưvậy VHCT có vai trò vô cùng to lớn trong hoạt động chính trị, nó không chỉphản ánh đời sống chính trị, mà còn nằm ngay trong mọi thành phần, mọihoạt động chính trị của con người, nó tác động mạnh mẽ và toàn diện tớiphương hướng, tính chất, nội dung, kết quả và hiệu quả của hoạt động chínhtrị

Lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước oai hùng của dân tộc ViệtNam đã hình thành nên nền văn hóa đặc sắc của Việt Nam Với những phẩmchất tốt đẹp của mình, văn hóa Việt Nam đã trở thành bản chất, linh hồn vàsức sống của VHCT Việt Nam, xây dựng nên nền VHCT Việt Nam nhân văn

và tiến bộ VHCT Việt Nam đã tạo nên sức mạnh của nền chính trị Việt Nam.Đặc biệt từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, với đường lối đúng đắn, bảnchất dân chủ, khoa học và cách mạng, VHCT Việt Nam đã đưa cách mạngViệt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác, nâng dân tộc ta, đất nước talên một tầm cao mới

Trong sự nghiệp cách mạng hiện nay - sự nghiệp đổi mới, công nghiệphóa, hiện đại hóa, đặc biệt trong bối cảnh thế giới và trong nước có nhiều diễn

biến phức tạp như hiện nay, đòi hỏi hơn bao giờ hết ở nhân dân, cán bộ, đảngviên những yêu cầu mới về VHCT Thời đại trí tuệ, xu thế toàn cầu hóa, giaolưu, hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng, cần đến một đội ngũ cán bộ, đảngviên có phẩm chất, năng lực, trình độ VHCT cao.

Đội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh đã và đangphấn đấu vươn lên về mọi mặt và đã đạt được nhiều thành tích nổi bật trongthời gian qua Trong quá trình đó họ đã tạo nên sắc diện VHCT cho chínhmình trong đời sống chính trị Tuy nhiên vẫn còn những hạn chế nhất định.Những hạn đó đã làm ảnh hưởng đến hình ảnh cũng như chất lượng của ngườiThầy Do vậy, cần phải có những giải pháp kịp thời nhằm khắc phục nhữnghạn chế và nâng cao chất lượng cho đội ngũ giáo viên THPT ở huyện CẩmXuyên, tỉnh Hà Tĩnh nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáodục và đào tạo trong giai đoạn hiện nay

Nâng cao VHCT trong toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, trong tất cả cácchủ thể chính trị đang hoạt động trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội ở nước

ta hiện nay, trong đó có đội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh

Hà Tĩnh là một yêu cầu bức thiết của sự nghiệp đổi mới đất nước nói chung

và sự nghiệp đổi mới giáo dục - đào tạo nói riêng, nhằm xây dựng những chủthể chính trị có trình độ VHCT, thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị mà Đảng,

nhân dân giao phó Đề tài: “Văn hóa chính trị của đội ngũ giáo viên trung

học phổ thông ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay”, vì vậy, có ý

nghĩa cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn, đồng thời rất bức thiết đối với nước tahiện nay

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

VHCT có tầm quan trọng như vậy, song về phương diện lý luận, nóđược quan tâm nghiên cứu rất muộn và hạn chế ở nước ta, dường như nó bị

hòa tan trong các khoa học chính trị Do vậy, VHCT cũng chưa được quan

niệm, chưa được hiểu như một lĩnh vực văn hóa độc lập với những nét đặc thùvới tính chất và bản chất riêng, với sức mạnh và vai trò quan trọng của nó.

Từ đầu những năm 90 của thế kỷ XX, ở Việt Nam một vài cơ quan mớiđặt vấn đề nghiên cứu chính trị như một khoa học độc lập với đối tượng, chứcnăng, phương pháp nghiên cứu riêng Và có thể nói cũng từ đó VHCT mớiđược nhìn nhận và quan niệm như một lĩnh vực tri thức, một phương diệnbiểu hiện đặc thù với sức sống và sức mạnh riêng của nó trong đời sống xãhội nói chung, trong hoạt động chính trị nói riêng

Cho đến giữa những năm 90 của thế kỷ trước, một số công trình nghiêncứu của văn hóa chính trị bắt đầu xuất hiện ở nước ta Ban đầu là những bàibáo, bài tạp chí đăng trên những tạp chí khoa học như: Tạp chí Cộng sản, Tạpchí triết học, Tạp chí nghiên cứu lý luận, Tạp chí văn hóa - nghệ thuật Nhữngnăm cuối thế kỷ XX xuất hiện một vài cuốn sách viết về VHCT Đó là: : “Vănhóa chính trị Việt Nam - truyền thống và hiện đại” của giáo sư Nguyễn HồngPhong; “ Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước

ta hiện nay” do GS, TS Phạm Ngọc Quang chủ biên; “Vai trò của văn hóatrong hoạt động chính trị của Đảng ta hiện nay” do GS.TS Trần Văn Bínhchủ biên Trong những năm gần đây, VHCT trở thành một trong những đề tàihấp dẫn và bức xúc Vì vậy ở các trường đại học đã xuất bản nhiều giáo trình

có sự phân tích thích đáng cho VHCT như: Tập bài giảng Chính trị học, giáotrình Chính trị học đại cương của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minhbiên soạn, hay giáo trình Chính trị học của Khoa Luật trường Đại Học Vinh

do PGS TS GVCC Đoàn Minh Duệ và GS TS Nguyễn Đăng Dung đồngchủ biên

Ở các công trình đó, các tác giả đã đi sâu vào những vấn đề có tính lýluận chung: lý luận về văn hóa, vấn đề văn hóa trong hoạt động chính trị,trong sự hình thành và phát triển những phẩm chất chính trị của con người,của cán bộ, của Đảng và Nhà nước ta

Trong thời gian gần đây, cũng đã có một số luận văn thạc sỹ, luận ántiến sĩ chuyên nghành chính trị học đã đi sâu vào đề tài VHCT Đó là: luận ánTiến sĩ “Văn hóa thẩm mỹ” của tác giả Xi Lửa Bum Khăm; luận văn Thạc sỹ

“Văn hóa chính trị và những giá trị tiêu biểu của VHCT Việt Nam truyềnthống” của tác giả Lâm Quốc Tuấn; luận văn Thạc sỹ “Văn hóa chính trị ViệtNam và vai trò của nó đối với công cuộc đổi mới hiện nay” của tác giả LêTấn Lập; luận văn Thạc sỹ “Văn hóa chính trị đối với việc nâng cao chấtlượng cán bộ của thành phố Đà Nẵng hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Lệ;luận văn Thạc sỹ “Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ thành phố Đà Nẵngtrong giai đoạn đổi mới hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Thủy; luận vănThạc sỹ “ Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện, tỉnhKonTum hiện nay thực trạng – giải pháp” của tác giả Nguyễn Minh Đức; luậnvăn Thạc sỹ

“Văn hóa chính trị của đội ngũ giảng viên đại học ở nước ta hiện nay –thực trạng và giải pháp” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Thủy Các luận án,luận văn đó đã bước đầu đem lại những đóng góp có ý nghĩa cho việc xâydựng VHCT, làm rõ đặc điểm, vai trò của VHCT trong đời sống chính trị - xãhội

Sự phát triển của bản thân chính trị học nói chung và lý luận về VHCTnói riêng đang đặt ra một cách bức thiết việc nghiên cứu sâu sắc về VHCTtrong từng con người cụ thể với tư cách là những chủ thể chính trị trong hệthống chính trị Việt Nam Đội ngũ cán bộ giáo viên THPT trên cả nước nóichung và đội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh nóiriêng là một lực lượng chính trị to lớn và hết sức quan trọng trong sự nghiệpđào tạo ra những chủ thể chính trị mới hoạt động trên các lĩnh vực của đờisống xã hội Nâng cao VHCT cho đội ngũ này là một yêu cầu cấp bách hiệnnay Đề tài luận văn này muốn đi sâu nghiên cứu VHCT, nhằm đưa VHCT tớimọi hoạt động sống của các chủ thể chính trị, trong đó có việc nâng cao

VHCT cho đội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh Đề

tài “Văn hóa chính trị của đội ngũ giáo viên trung học phổ thông ở Huyện

Cẩm Xuyên, Tỉnh Hà Tĩnh hiện nay” được thực hiện như là sự tiếp nối những

công trình đã có ở trên; nhằm tạo một bước phát triển mới về phương diện lýluận cũng như thực tiễn của quá trình xây dựng đội ngũ giáo viên THPT hiệnnay nói chung và cán bộ giáo viên THPT trên địa bàn huyện Cẩm Xuyên, tỉnh

Hà Tĩnh nói riêng Đề tài mong đóng góp tiếng nói nhỏ bé của mình vào sựnghiệp cách mạng chung của đất nước và sự nghiệp đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích:

Từ cơ sở lí luận và thực tiễn, luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nângcao VHCT cho đội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnhđáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay

Nhiệm vụ:

- Nghiên cứu làm rõ bản chất, đặc điểm, vai trò của VHCT, đồng thờilàm rõ sự cần thiết và những yêu cầu nâng cao VHCT cho đội ngũ giáo viênTHPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay

- Phân tích thực trạng VHCT của đội ngũ giáo viên THPT ở huyện CẩmXuyên, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay

- Đưa ra phương hướng và một số giải pháp nhằm nâng cao VHCT chođội ngũ giáo viên THPT trên địa bàn huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Vận dụng kiến thức chính trị học Mác -– Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

để phân tích, làm rõ những vấn đề VHCT cũng như vai trò của nó trong hoạtđộng chính trị của chủ thể chính trị; kế thừa các thành tựu nghiên cứu củanhững người đi trước về VHCT; dựa trên những quan điểm của Đảng và Nhànước ta về nguồn lực con người để phân tích nhu cầu về chủ thể chính trị theoyêu cầu cách mạng hiện nay

- Luận văn sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng vàduy vật lịch sử; tiếp cận đối tượng từ chính trị học; các phương pháp lịch sử - lôgíc,phân tích - tổng hợp, khái quát hóa, trong quá trình thực hiện luận văn

6 Đóng góp về lý luận và thực tiễn cuả luận văn

Dựa vào những nội dung cơ bản của VHCT mà những người đi trước đanghiên cứu, luận văn phân tích, làm rõ tầm quan trọng và sự tác động đặc thùcủa VHCT tới đội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh vàđưa ra những giải pháp sát thực, hữu hiệu nhằm nâng cao VHCT cho đội ngũgiáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh nói riêng và giáo viênTHPT trên cả nước nói chung trong giai đoạn đổi mới căn bản, toàn diện giáodục và đào tạo hiện nay

- Về lý luận, luận văn làm rõ những đặc điểm, yêu cầu về VHCT đối vớiđội ngũ giáo viên THPT ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh trong việc nângcao chất lượng của đội ngũ cán bộ này

- Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho những người quan tâm đếnVHCT và vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ giáo viên trong các trường THPTtrên địa bàn huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh nói riêng và các trường THPTtrong cả nước nói chung

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận vănđược kết cấu thành 3 chương, 6 tiết

B NỘI DUNG Chương 1 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI NÂNG CAO

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CHO ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Văn hóa chính trị

1.1.1 Khái niệm văn hóa chính trị

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là khái niệm mang nội hàm khá rộng gắn liền với đời sống conngười và xã hội Tùy thuộc vào thời gian, không gian, đặc điểm của xã hội vàthời đại, đồng thời cũng phụ thuộc vào cách tiếp cận khác nhau mà khái niệmvăn hóa mang những nội dung không giống nhau Trong đời sống xã hội,vănhóa không chỉ là một lĩnh vực riêng biệt mà còn xuyên suốt “cơ thể” xã hội,thẩm thấu vào mọi lĩnh vực hoạt động, mọi quan hệ của con người

Ở phương Đông, một trong những trung tâm văn hóa lớn là TrungQuốc, từ thời nhà Chu (thế kỷ XI - VIII trước công nguyên) trong sách vở đã

thấy xuất hiện từ văn và từ hóa Người Trung Quốc quan niệm văn hóa là chế

độ, văn trị, giáo hóa, lễ nhạc, điển chương Trong lịch sử lâu dài, Trung Quốcđạt được rất nhiều thành tựu trên các lĩnh vực, nhưng khoa học về văn hóachưa phát triển, nên cách hiểu trên duy trì đến thời cận đại thì tiếp nhận kháiniệm văn hóa từ phương Tây du nhập sang

Ở phương Tây, văn hóa (culture) với tư cách là một từ, đã xuất hiện từtrước công nguyên trong ngôn ngữ Latinh Theo nhà ngôn ngữ học Vunđơ(W Wundt) người Đức: Văn hóa có nghĩa là khai khẩn, vở hoang đất đai, sau

trở thành cultura nghĩa là cày cấy, gieo trồng, chăm sóc Từ vun trồng gắn với

nghề nông, xã hội phát triển, theo quy luật, ngôn ngữ cultura dần dần thêm

những nghĩa mới, là vun trồng tinh thần, ở đây hiểu là có học vấn, có giáodục, sự mở mang trí tuệ tinh thần con người

Trong thời kì Phục Hưng thế kỷ XV- XVI, ở phương Tây nhằm khôiphục lại nền văn minh rực rỡ Hi Lạp – La Mã cổ đại, người ta muốn phát triểnkhả năng phi thường của con người trên nhiều phương diện, đặc biệt là vănchương và nghệ thuật, từ văn hóa có thêm nghĩa chỉ năng lực sáng tạo của conngười, đề cao con người, con người là tột đỉnh sáng tạo của tạo hóa

Đến thế kỷ XVIII, từ văn hóa được đưa vào khoa học, sử dụng như mộtthuật ngữ khoa học Năm 1974, từ văn hóa xuất hiện và được đưa vào từ điểnĐức Các nhà khai sáng cũng đã quan tâm đến văn hóa và có những khái niệmkhác nhau về văn hóa Vonte dùng khái niệm văn minh để miêu tả các thời kỳphát triển của khoa học, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, nhà nước Rútxô quanniệm văn hóa là hiện tượng xã hội Như vậy ở thế kỷ XVIII, văn hóa đã trởthành một khái niệm được nhiều nhà nghiên cứu phân tích, đề cập trong cácnghành khoa học xã hội và nhân văn Khái niệm văn hóa vì vậy cũng trở nên

đa nghĩa, phong phú hơn

Sang thế kỷ XIX, từ nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau, các nhàkhoa học ở các nước Anh, Đức, Pháp, Mỹ, trong các công trình khoa học đãhướng tới xác định văn hóa như đối tượng nghiên cứu của một nghành khoahọc độc lập Ở Đức 1955, Cơlem đã cho xuất bản bộ sách gồm hai tập: Khoa

học về văn hóa Năm 1871 E Taylo công bố công trình Văn hóa nguyên thủy.

Với sự xuất hiện của tác phẩm này, ngành khoa học văn hóa chính thức đượckhẳng định

Theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác, trong quá trình lao động, ý thứccủa con người xuất hiện, và ngay trong hoạt động lao động đó, con người đãtạo ra văn hóa

Trong mấy thập kỷ vừa qua, do vị trí vai trò của văn hóa ngày càng đượckhẳng định trong đời sống nhân loại cũng như sự phát triển bền vững của cácquốc gia, khái niệm văn hóa ngày càng được nhắc đến nhiều hơn, trở nên phổbiến và thâm nhập vào trong mọi hoạt động của con người.

Theo ông Phederico Mayo - Tổng giám đốc UNESCO thì: “Văn hóa làtổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại.Qua các thể kỷ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giátrị, các truyền thống và các thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng củamỗi dân tộc” [45; 31] Định nghĩa trên đã tiếp cận văn hóa dưới góc độ hoạtđộng và văn hóa là hệ thống giá trị chuẩn mực đồng thời nhấn mạnh đặc tínhdân tộc của văn hóa

Ở Việt Nam, trước Cách mạng Tháng Tám, đã có một số học giả trong

và ngoài nước nghiên cứu về văn hóa Việt Nam Đề cương về văn hóa Việt

Nam năm 1943 của Đảng ta và những hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh

trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng đã đặt nền móng cho lý luận văn hóa theoquan điểm Mác - Lênin ra đời Lý luận đó được bổ sung, phát triển và kiểmnghiệm qua hai cuộc kháng chiến và xây dựng hòa bình ở miền Bắc Trongthời kỳ đổi mới, hưởng ứng Thập kỷ thế giới vì sự phát triển văn hóa và doyêu cầu xâu dựng đất nước, khoa học văn hóa ở nước ta phát triển mạnh mẽ

Từ thực tiễn lịc sử lâu dài của dân tộc, trong tác phẩm Văn hóa đổi mới,

cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng viết: “Văn hóa là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộlịch sử của dân tộc, nó làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộng đồng các dântộc Việt Nam vượt qua biết bao sóng gió và thác ghềnh tưởng chừng khôngthể vượt qua được, để không ngừng phát triển và lớn mạnh, viết nên nhữngtrang sử lạ lùng bởi tính kiên cường trong hoạn nạn, bởi khí phách hào hùngtrong giữ nước và dựng nước” [13; 9] … “Cốt lõi của sức sống đó là văn hóavới ý nghĩa bao quát và cao đẹp nhất của nó, bao gồm cả một hệ thống cácgiá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức và phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sức

nhạy cảm tiếp thụ cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ bản lĩnh và bản sắc củacộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu để tự bảo vệ mình vàkhông ngừng lớn mạnh” [13; 10].

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra định nghĩa về văn hóa: :“Vì lẽ sinh tồncũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh rangôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa hoc, tôn giáo, văn hoc, nghệthuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phươngthức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Vănhóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòihỏi của sự sinh tồn” [29; 431] Hồ Chí Minh nêu rõ, hoạt động sáng tạo vănhóa là hoạt động có ý thức có mục đích của loài người Văn hóa với quanniệm rộng bao gồm toàn bộ những giá trị vật chất, những giá trị tinh thần vàphương thức sinh hoạt

Xuất phát từ thực tiễn phát triển của dân tộc, trong Nghị quyết Hội nghịBan Chấp hành Trung ương lần thứ năm (khóa VIII), Đảng ta đã tiếp cận vănhóa dưới góc độ toàn bộ những giá trị tinh thần, tạo nên nền tảng tinh thầncủa xã hội và chia thành 8 lĩnh vực cơ bản, trong đó tư tưởng, đạo đức, lốisống và đời sống văn hóa đươc coi là lĩnh vực quan trọng nhất hiện nay.Trong Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta tiếp tục khẳngđịnh: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội vừa là mục tiêu, vừa là độnglực phát triển kinh tế - xã hội Văn hóa khơi dậy tiềm năng, phát huy sức sángtạo của con người, tạo ra sự phát triển hài hòa gữa đời sống vật chất và tinhthần Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế và chính trị” [12; 36]

Để thích ứng được với xu thế hội hập, hợp tác hiện nay tại Hội nghịTrung ương 9 khóa XI đã ban hành Nghị quyết số 33 về xây dựng và pháttriển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đấtnước Nghị quyết đã đưa ra mục tiêu chung để phát triển văn hóa giai đoạn

hiện nay là: “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt nam phát triển toàndiện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, dân chủ vàkhoa học Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội,

là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệvững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, vănminh” [23; 2]

Những định nghĩa về văn hóa dù phong phú đầy đủ đến cũng chỉ nêu bậtđược một hoặc vài phương diện của văn hóa Có thể nói, văn hóa là một kháiniệm trừu tượng, nội hàm của văn hóa không xác định cụ thể, nên rất khó cómột định nghĩa rõ ràng, đầy đủ, chính xác Tuy vậy, từ những quan niệm trên,

ta thấy, khái niệm văn hóa có thể được nhận diện qua ba cấp độ khác nhau:

Ở mức độ đơn giản, văn hóa được xem là văn học nghệ thuật (văn hóavăn nghệ) Ở mức độ phức tạp hơn, văn hóa còn được xem là lối sống(vănhóa đời sống) bao gồm: ngôn ngữ giao tiếp, ẩm thực, cách cư xử, đạo đức,truyền thống, đức tin…, tức là hệ thống các giá trị tinh thần của một nhómngười, một dân tộc hay một xã hội Với nghĩa rộng nhất, văn hóa được xem làtất cả những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra để phục vụcho sự tồn tại và phát triển của con người Nói một cách đơn giản, văn hóa làtất cả những gì do con người, ở trong đời sống xã hội của con người và liênquan trực tiếp đến con người Tiếp cận văn hóa trong văn hóa chính trị là theonghĩa rộng nói trên Văn hóa được xem như cốt lõi của bản lĩnh, bản sắc vàtruyền thống tốt đẹp của một dân tộc, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sửdân tộc, tạo nên sức sống trường tồn của dân tộc

Với cách tiếp cận như trên văn hóa có thể được hiểu, là một tập hợp baogồm hệ thống các giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức và phẩm chất, trí tuệ

và tài năng, sức nhạy cảm tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ bảnlĩnh và bản sắc của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu để tựbảo vệ mình và để không ngừng lớn mạnh

Trong xã hội có giai cấp, một nhân tố cấu thành rất quan trọng của vănhóa đó là VHCT Bản chất của văn hóa là sự sáng tạo vươn tới các giá trịnhân văn, nâng đỡ hạnh phúc cho con người Mọi sự sáng tạo hướng tới tiêudiệt con người, làm tha hóa con người đều là phản văn hóa.

Chính vì thế, trong hoạt động chính trị, văn hóa là hoạt động cốt lõi nhất,nếu hoạt động chính trị nào đi ngược lại chủ nghĩa nhân văn, phá hoại hòabình, tách rời các giá trị chân - thiện - mỹ đều bị xem là những hiện tượngphản văn hóa

1.1.1.2 Khái niệm chính trị và mối quan hệ chính trị - văn hóa nhìn từ góc độ văn hóa học

Chính trị xuất hiện khi xã hội phân chia thành giai cấp và hình thành nhànước Thuật ngữ chính trị xuất phát từ tiếng Hi Lạp có nghĩa là những côngviệc liên quan tới nhà nước, là nghệ thuật cai trị nhà nước, là phương phápnhất định để thực hiện các mục tiêu của gia

Trong lịch sử phát triển của xã hội, chính trị đã từng là lĩnh vực hoạtđộng, là công cụ đặc quyền của những nhóm xã hội thống trị để buộc nhữngngười bị trị phải phục tùng và thực hiện lợi ích của họ Do vậy, chính trị đượccoi là đặc quyền của tầng lớp trên, thậm chí là của một người Sau đó do sựphát triển của tư tưởng dân chủ, chính trị trở thành công việc của đông đảoquần chúng

Từ thời cổ đại cho đến nay, nhiều nhà tư tưởng đã đưa ra nhiều quanniệm khác nhau về phạm trù chính trị:

Nhà triết học cổ đại Hi Lạp - – Platon đã cho rằng: “chính trị là sự caitrị, đó là nghệ thuật cai trị những con người với sự bằng lòng của họ, theoông, cai trị bằng sức mạnh là độc tài còn cai trị bằng thuyết phục mới đíchthực là chính trị” [8; 7]

Nhà xã hội học Đức đầu thế kỷ XX -– Mác Vây Be (Maxweber), quanniệm: “chính trị là khát vọng tham gia vào quyền lực hay ảnh hưởng đến sự

phân chia quyền lực giữa các quốc gia, bên trong quốc gia, hay giữa các tậpđoàn người trong một quốc gia Chính trị là những mong muốn và nhữngtương tác khách quan của cộng đồng người đối với quyền lực” [8; 8] Xuấtphát từ quan điểm này, một số học giả khác hiểu chính trị là sự khôn khéo,khả năng đạt được sự phân chia chức năng mà vẫn đảm bảo duy trì sự tácđộng qua lại của chúng.

Trong những quan niệm nêu trên tuy có chứa đựng một số nhân tố hợp

lý nhất định, nhưng chúng vẫn chưa nêu lên được nội dung cơ bản nhất củaphạm trù chính trị với tư cách là một thực thể tồn tại trong đời sống với nhữngcấp độ khác nhau (Cá nhân, cộng đồng, giai cấp, dân tộc, nhân loại) liên quanđến công việc của nhà nước

Kế thừa những tinh hoa nhân loại, với thế giới quan khoa học của chủnghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nhà kinh điển củachủ nghĩa Mác - Lênin đã đưa ra cách hiểu đúng đắn về chính trị

Theo Các Mác: “giai cấp nào muốn nắm quyền thống trị, ngay cả khingười thống trị của nó đòi hỏi phải thủ tiêu toàn bộ hình thức xã hội cũ và sựthống trị nói chung, như trong trường hợp của các giai cấp vô sản, thì giai cấp

ấy trước hết phải chiếm lấy chính quyền, để đến lượt mình, có thể hiểu lợi íchcủa bản thân mình như là lợi ích phổ biến, điều mà giai cấp ấy buộc phải thựchiện trong bước đầu” [26; 48] Như vậy chính trị bao giờ cũng gắn liền vớigiai cấp, giai cấp nào muốn nắm được chính quyền, xóa bỏ xã hội cũ và xâydựng xã hội mới, trước hết phải dành lấy chính quyền

Các Mác đã viết: “Tuyệt đối từ bỏ chính trị là không thể được, tất cả các

tờ báo chủ trương từ bỏ chính trị cũng đều làm chính trị Vấn đề là làm chínhtrị như thế nào và làm loại chính trị gì Vả chăng đối với chúng ta không thể

từ bỏ chính trị Đảng công nhân với tư cách là chính Đảng đã tồn tại trongphần lớn các nước Chúng ta không được phá hoại nó bằng sự cổ vũ từ bỏchính trị Thực tiễn của cuộc sống hiện đại, sự áp bức chính trị của chính phủ

hiện tồn đối với công nhân nhằm mục đích chính trị Cổ vũ họ từ bỏ chính trị

có nghĩa là đẩy họ vào vòng tay của chính trị tư sản Từ bỏ chính trị là hoàntoàn không thể được, đặc biệt là sau khi công xã Pari đã đưa hoạt động chínhtrị của giai cấp vô sản vào chương trình nghị sự…”[ 27; 551- 552 ]

Như vậy bản chất giai cấp của hoạt động chính trị đã được Các Máckhẳng định rõ ràng: chính trị là hoạt động thực hiện lợi ích giai cấp Nhưnglợi ích giai cấp khác nhau thì mục tiêu chính trị cũng khác nhau

Theo V.I.Lênin: “chính trị có lô gích khách quan của nó, không phụthuộc vào những dự tính của cá nhân này hay cá nhân khác, của đảng này hayđảng khác” [36; 246 ] Đây là một quan niệm khẳng định chính trị không phảihình thành theo ý muốn của mỗi người, mỗi đảng mà gắn với điều kiện lịch

sử cụ thể nhất định

V I Lênin còn chỉ rõ: “chính trị là quan hệ giữa các giai cấp - là cáiquyết định vận mệnh của nước cộng hòa Bộ máy là một công cụ bổ trợ, nócàng vững mạnh chừng nào thì càng tốt và càng có ích hơn cho những sự biếnđổi Nhưng không có năng lực chấp hành sứ mệnh đó, thì cũng chẳng còn cótác dụng gì nữa” [39; 87- 88] Như vậy vấn đề mà Lênin quan tâm là “nănglực chấp hành sứ mệnh” của giai cấp Năng lực này không chỉ phụ thuộc vào

ý chí, nguyện vọng của giai cấp mà còn phụ thuộc vào trình độ dân trí, trình

độ văn hóa của quần chúng nhân dân Vì vậy Lênin đã nhấn mạnh: “Mộtngười không biết chữ là người đứng ngoài chính trị, trước hết là phải dạy a, b,

c, d…cho họ đã Không thế, thì không thể có chính trị, không thế thì chỉ cónhững tin đồn đại, những chuyện nhảm nhí, những chuyện hoang đường,những thiên kiến, chứ không phải là chính trị” [39; 218 ]

V.I Lênin còn cho rằng: “Quần chúng có hàng triệu, và chính trị thì bắtđầu ở nơi nào có hàng triệu người, không phải ở nơi có hàng nghìn người, mà

ở đâu có hàng triệu người thì ở đó có một chính trị nghiêm túc” [37; 20]

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, đời sống xã hội có bốn lĩnh vực cơ bản làkinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội, phải coi các lĩnh vực đó đều quan trọngnhư nhau.

Theo Người, mấu chốt của vấn đề chính trị ở Việt Nam trong nhữngnăm đầu thế kỷ XX là giành và giữ chính quyền, là thực hiện dân chủ kiểumới, là làm cho nhân dân thực sự là người làm chủ, làm cho dân giàu, nướcmạnh và sẵn sàng làm bạn với tất cả các nước trên tinh thần hòa hiếu, tôntrọng chủ quyền và hợp tác cùng có lợi

Chủ tịch Hồ Chí Minh còn chỉ rõ mối quan hệ giữa chính trị và văn hóa,theo Người, chính trị và văn hóa tồn tại trong thể thống nhất: Chính trị vớivăn hóa, văn hóa với chính trị có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Sau khigiành được độc lập Người đã nhấn mạnh:… “ Xưa kia chính trị bị đàn áp, nềnvăn hóa của ta vì thế không nảy sinh được Nay nước ta đã độc lập, tinh thầnđược giải phóng, cần phải có một nền văn hóa hợp với khoa học, hợp vớinguyện vọng của nhân dân” [2; 10 ]

Vì thế, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Văn hóa không đứng ngoài

mà ở trong kinh tế và chính trị” Khái niệm “ở trong” theo Người, chính làmối quan hệ toàn diện và hữu cơ của văn hóa với chính trị, chính tri với vănhóa Hoạt động văn hóa nào cũng mang tính chất chính trị và mọi hoạt độngchính trị đều mang tính văn hóa, văn hóa phải trở thành động lực và mục tiêucủa hoạt động chính trị

Như vậy, tiếp cận vấn đề từ chủ nghiac Mác - Lênin, có thể xem chínhtrị là một lĩnh vực của đời sống xã hội, thể hiện mối quan hệ giữa các giaicấp, các dân tộc, các quốc gia trong vấn đề giành, giữ, sử dụng hoặc chi phốiquyền lực nhà nước

Cùng với sự phát triển của đời sống chính trị, những kinh nghiệm chínhtrị được tích lũy ngày càng phong phú và sâu rộng Một trong những độnglực quan trọng thúc đẩy xã hội phát triển chính là văn hóa Văn hóa là động

lực của sự phát triển xã hội cũng như sự phát triển hiện thực chính trị Nhucầu nâng cao hiệu quả hoạt động chính trị đã khái quát hóa kinh nghiệm chínhtrị thành lý luận chính trị, từ đó tạo điều kiện cho sự tìm tòi, tiếp cận đúng vềquan niệm văn hóa chính trị

1.1.1.3 Khái niệm văn hóa chính trị

Từ bản chất của văn hóa và chính trị như đã xác định trên, ta thấy chínhtrị là một bộ phận, một phương diện của văn hóa, nó biểu hiện khi khẳ năng

và năng lực của con người trong việc giác ngộ lợi ích giai cấp, lợi ích dân tộc;trong việc tổ chức, hoàn thiện hệ thống tổ chức quyền lực, nhằm hiện thựchóa lợi ích giai cấp hay lợi ích dân tộc, của nhân dân phù hợp với mục tiêuchính trị và sự tiến bộ xã hội Chính trị vừa là thành quả của văn hóa, lại vừa

là yếu tố tạo nên văn hóa nói chung Chỉ có thể định nghĩa được VHCT trên

cơ sở sự gắn kết chính trị với văn hóa

VHCT là một khái niệm chính trị học hiện đại, mới ra đời và đang đượclàm phong phú thêm trong tiến trình phát triển môn chính trị học ở các nướckhác nhau, gắn liền với các chế độ chính trị, xã hội khác nhau Vì vậy khó cóthể đưa ra một định nghĩa thống nhất Nhìn chung, VHCT là khái niệm dùng

để chỉ mối quan hệ giữa truyền thống xã hội (thường được gọi là văn hóa) đốivới hành vi tham gia chính trị của con người, tức là giữa văn hóa và sự vậnhành của thể chế chính trị Văn hóa gắn liền với dân tộc, phản ánh bản sắcđộc đáo của dân tộc Mỗi dân tộc đều có một nền văn hóa riêng Trong thực tếcùng một chế độ chính trị, nhưng ở mỗi nước khác nhau thì chế độ ấy cónhững biểu hiện khác nhau, bởi vì người dân (nhất là những người lãnh đạonhà nước) tham gia hoạt động chính trị ở từng nước chịu ảnh hưởng sâu sắcbởi truyền thống văn hóa của dân tộc mình, vì vậy hoạt động chính trị của họ

có sắc thái riêng phản ánh nền văn hóa đó Mỗi dân tộc có truyền thốngVHCT riêng, nó tác động to lớn đến sự phát triển chính trị của dân tộc đó

Việc định nghĩa VHCT tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu và nhữngcách tiếp cận khác nhau Quan điểm về VHCT trong Nho giáo của Trung Hoa

cổ đại được tiếp cận từ tư tưởng đức trị Luận điểm này được trình bày trongGiáo trình Chính trị học của Học viện Hành chính Quốc gia như sau: Tưtưởng chính trị của Khổng Tử là lấy đạo nhân làm gốc Theo Khổng Tử: Cáinhanh thành hiệu của đạo người là việc chính trị, cái nhanh thành của đạo đất

là sự mọc cây cối, ấy việc chính trị cũng như cây lau, cây sậy vậy Cho nên,làm chính trị cốt dùng ở người hiền; sữa mình là dùng người hiền; lấy đạo màsửa mình, lấy nhân mà sữa đạo Đạo nhân, theo Khổng Tử là cái gốc của việcchính trị Có sữa được mình cho ngay chính, thì những kẻ hiền tài mới theomình mà giúp mình, có người hiền tài giúp mình thì việc chính trị rất chóng

có công hiệu, khác nào đất tốt thì cây cối mọc lên nhanh chóng vậy Ngườilàm chính trị, cai quản quốc gia, các bậc thánh hiền cần sữa mình cho đến bậcnhân để xem cái đạo của mình mà thi hành ra khắp thiên hạ Người quân tửphải biết làm điều nhân nghĩa

Trong giáo trình Chính trị học PGS TS GVCC Đoàn Minh Duệ và GS

TS Nguyễn Đăng Dung định nghĩa: “Văn hóa chính trị là một hệ giá trị vănhóa được con người tiếp nhận và lựa chọn, biến nó thành nhu cầu, thành vũkhí, phương tiện trong hoạt động chính trị” [8; 354]

Trong cuốn sách “Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng cán bộ lãnh đạonước ta hiện nay” của tác giả Phạm Ngọc Quang định nghĩa: “VHCT là mộtphương diện của văn hóa; nó nói lên tri thức, năng lực sáng tạo trong hoạtđộng chính trị dựa trên sự nhận thức sâu sắc các quan hệ chính trị hiện thựccùng những thiết chế chính trị tiến bộ được lập ra để thực hiện lợi ích chính trị

cơ bản của giai cấp hay của nhân dân phù hợp với sự phát triển của lịch sử.VHCT nói lên phẩm chất và hình thức hoạt động chính trị của con người cùngnhững thiết chế chính trị mà họ lập ra để thực hiện những lợi ích giai cấp cơbản của chủ thể tương ứng” [45; 19 ]

Theo “Tập bài giảng chính trị học” của Viện khoa học chính trị HVCTQGHCM: “VHCT là tổng hợp những giá trị vật chất và tinh thần đượchình thành trong thực tiễn chính trị Nó là cái góp phần chi phối hoạt độngcủa các cá nhân, của các nhà chính trị, góp phần định hướng hoạt động của họtrong việc tham gia vào đời sống chính trị để phục vụ lợi ích căn bản của mộtgiai cấp nhất định VHCT là một trong những cơ sở định hình và định hướngcho các tổ chức chính trị, đặc biệt là Đảng và Nhà nước, cho các phong tràochính trị trong một xã hội nhất định” [51; 279].

-Như vậy, có thể thấy, VHCT là một hệ thống giá trị văn hóa được conngười tiếp nhận và lựa chọn, biến nó thành nhu cầu, thành vũ khí, phương tiệntrong hoạt động chính trị VHCT là tổng hợp những giá trị vật chất và tinhthần được hình thành trong thực tiễn chính trị Nó chi phối hoạt động của cáccác nhân, các nhà chính trị và định hướng hoạt động của họ trong việc thamgia vào đời sống chính trị

VHCT có thể được xem như là chất lượng tổng hợp của tri thức và kinhnghiệm hoạt động chính trị, là tình cảm và niềm tin chính trị của mỗi cá nhântạo thành ý thức chính trị, thành động cơ thúc đẩy họ vươn tới những hànhđộng chính trị một cách tự giác phù hợp với lý tưởng chính trị của xã hội Đó

là trình độ giác ngộ khoa học về chính trị, tức là nắm vững những tri thức tạothành cơ sở giúp con người nhận thức đúng bản chất của lợi ích và quyền lựcchính tri, biết phân biệt sự khác nhau về động cơ, thái độ và hành vi đấu tranhgiữa các giai cấp, các tầng lớp xã hội và các dân tộc

Là một phương diện của văn hóa, VHCT được hình thành và phát triểngắn liền với sự nâng cao của văn hóa Các nhà chính trị và mỗi cá nhân côngdân khi tham gia vào đời sống chính trị không thể có một trình độ giác ngộkhoa học về chính trị cũng như kỹ năng, kỹ xảo trong hoạt động chính trị nếuthiếu hoặc không có một trình độ học vấn, tri thức và khả năng nắm bắt thựctiễn ở một mức độ nhất định Do đó, VHCT không chỉ được đo bằng tri thức,

trình độ học vấn mà còn được thể hiện qua sự khéo léo, nghệ thuật trong cácmối quan hệ chính trị.

VHCT phản ánh năng lực sáng tạo vươn tới các giá trị nhân văn tronghoạt động chính trị Các hoạt động này thể hiện ở quan điểm lý luận chính trị,

lý tưởng và tình cảm chính trị, hệ thống thiết chế và thể chế cùng với cá nhân

và cộng đồng tham gia vào đời sống chính trị Tinh thần cốt lõi của văn hóachính trị là các giá trị nhân văn trong xử lý chính trị Chính trị có văn hóa hay

xử lý chính trị nhân văn là chính trị giải phóng con người khỏi sự áp bức bóclột về phương diện giai cấp, dân tộc và xã hội, phấn đấu để ngày càng nângcao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân Đó chính là VHCT được xâydựng trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

1.1.2 Cấu trúc, đặc điểmtính, chức năng của văn hóa chính trị

1.1.2.1 Cấu trúc của văn hóa chính trị

Cấu trúc của VHCT là một hệ giá trị bao gồm nhiều nhân tố cấu thành,chúng có quan hệ hữu cơ với nhau, tác động qua lại và ảnh hưởng lẫn nhau

Tri thức, sự hiểu biết, giác ngộ khoa học về chính trị.

Tri thức, sự hiểu biết về chính trị là sự thống nhất hữu cơ giữa tri thứckhoa học (lý luận) và tri thức kinh nghiệm chính trị Cả hai nhân tố này đều

có tầm quan trọng và tính quyết định như nhau Thực tiễn cho thấy, khôngphải cá nhân nào có trình độ học vấn chính trị cao cũng đều là người có khảnăng nhạy bén, sáng suốt khi đứng trước các vấn đề chính trị Và ngược lại,cũng không phải bất kỳ ai có bề dày kinh nghiệm được tích lũy trong hoạtđộng thực tiễn cũng có thể giải quyết tốt các vấn đề chính trị nảy sinh Tuynhiên, xét về bản chất và khuynh hướng thì trình độ học vấn chính trị có vị tríchi phối Nó có thể khái quát những kinh nghiệm chính trị thực tiễn thànhnhững vấn đề mang tính lý luận, vạch ra được bản chất và quy luật ẩn dấu saunhững tri thức kinh nghiệm đã được tích lũy

Do vậy, tri thức, sự hiểu biết về chính trị là sự thống nhất hữu cơ, biệnchứng giữa tri thức lý luận và tri thức kinh nghiệm về chính trị Tri thức khoahọc càng đạt tới tính khách quan bao nhiêu, càng có vai trò to lớn mở đườngcho những hành động đúng bấy nhiêu; nó giúp cho các chủ thể nhận thức rõbản chất của các quá trình chính trị, các qui luật chính trị, các lợi ích chính trị.Biểu hiện của năng lực trí tuệ trên bình diện chính trị là sự hiểu biết về lý luậntiến tiến của thời đại Chỉ có tổ chức chính trị nào nắm được lý luận tiên tiêncủa thời đại, biết vận dụng lí luận đó một cách sáng tạo trong hoạt động chínhtrị thì nó mới làm được nhiệm vụ của đội tiên phong chính trị của giai cấp vàdân tộc Lý luận đó, theo Hồ Chí Minh chính là “trí khôn”, là “bàn chỉ nam”của nhà chính trị, của tổ chức và hoạt động chính trị Tri thức kinh nghiệm gồmnhững tri thức kinh nghiệm thực tiễn trực tiếp và truyền thống sẽ góp phần làmsáng tỏ hơn tri thức lý luận, khắc phục được những hành động chủ quan, duy ýchí của các chủ thể chính trị Vì vậy, nếu chúng ta tuyệt đối hóa hoặc phủ nhậnvai trò của yếu tố nào cũng đều hạ thấp giá trị và trình độ của VHCT.

Trên cơ sở những hiểu biết đúng đắn, khoa học về chính trị, các chủ thểchính trị, có thể giác ngộ về lợi ích, mục tiêu chính trị, về động cơ, thái độchính trị, từ đó tự giác hơn trong hành động thực tiễn

Niềm tin, tình cảm và lý tưởng chính trị

Niềm tin và tình cảm chính trị của mỗi cá nhân trong đời sống chính trị

có thể được hình thành qua thực tiễn một cách tự phát hay cũng có thể là kếtquả của một sự nhận thức đúng đắn, sâu sắc về lý tưởng chính trị đã lựa chọn.Niềm tin của cá nhân đứng trên cơ sở tri thức khoa học sẽ mang tính ổn định

và bền vững, cả lúc đời sống chính trị thuận lợi hay khi biến động nhiều trắctrở, khó khăn Thực tiễn cách mạng nước ta dưới sự lãnh đạo của Đảng cộngsản Việt Nam là ví dụ sinh động về điều này Với niềm tin trên cơ sở khoahọc và cách mạng, nhiều cán bộ cách mạng và quần chúng nhân dân đã nêucao chủ nghĩa anh hùng cách mạng, kiên cường, bất khuất, trong chiên đấu,

lao động, học tập, trong những tình huống “ngàn cân treo sợi tóc” hết sứcnguy hiểm thậm chí đe dọa đến tính mạng, nhưng vẫn giữ niềm tin vào lýtưởng cách mạng mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân đã lựa chọn - không có gìquý hơn độc lập tự do Ngược lại, nếu niềm tin chính trị được hình thành mộtcách tự phát, mang nặng tình cảm cá nhân sẽ rất dễ dao động, thậm chí phảnbội lại lý tưởng khi gặp phải những tình thế khó khăn, phức tạp Chính vì vậy,niềm tin chính trị rất cần phải dựa trên tri thức khoa học.

Như vậy, muốn xây dựng VHCT tiên tiến cách mạng - VHCT Xã hộichủ nghĩa thì phải xây dựng được niềm tin trên cơ sở khoa học, tiến bộ, phùhợp vơi xu thế phát triển của thời đại

Cán bộ giáo viên, nhất là giáo viên THPT là một chủ thể chính trị quantrọng trong đời sống xã hội, đào tạo ra những thế hệ tương lai cho đất nước,hơn ai hết đòi hỏi phải có một niềm tin chính trị vững vàng trên cơ sở nhậnthức một cách tự giác Mặt khác phải truyền thụ niềm tin khoa học và cáchmạng cho các thế hệ học sinh để hình thành trong các em niềm tin, tình cảm

và lý tưởng chính trị

Các truyền thống chính trị

VHCT ở một giai đoạn lịch sử nhất định không chỉ là sự kết tinh nhữnggia trị vật chất và tinh thần ở thời điểm đó mà còn hàm chứa những giá trịtruyền thống trong giai đoạn lịch sử trước đó, những giá trị đã được các thế hệtrước tạo ra như tập tục, truyền thống, thói quen

Văn hóa nói chung, VHCT nói riêng trong mỗi giai đoạn lịch sử nhấtđịnh bao giờ cũng là sự kế thừa và phát triển những giá trị chính trị truyềnthống với yêu cầu, điều kiện cụ thể Các giá trị VHCT truyền thống không chỉ

là “chất liệu” tạo nên VHCT mà còn tạo nên bản sắc dân tộc cho VHCT Bảnsắc văn hóa dân tộc bao giờ cũng gắn liền với ý thức tự khẳng định mình củamỗi dân tộc, coi đó là niềm tin truyền thống và tâm hồn dân tộc Vì vậy, truyềnthống là nhân tố không thể thiếu được trong hệ giá trị văn hóa của dân tộc

Trong thời đại ngày nay, khi mà giao lưu giữa các nền văn hóa đangdiễn ra rất mạnh mẽ thì những giá trị truyền thống là căn cứ để phân biệtnhững giá trị đích thực của nền văn hóa dân tộc với các nền văn hóa khác Vìvậy, tính dân tộc trong VHCT càng phải đề cao hơn bao giờ hết.

Các giá trị truyền thống của dân tộc ta trong hàng ngàn năm văn hiến đãtạo thành nền tảng tinh thần của xã hội, tạo thành sức sống và bản lĩnh củadân tộc Việt Nam Cho nên, ở Việt Nam việc giữ gìn và phát huy những giátrị chính trị truyền thống có ý nghĩa rất quan trọng, góp phần tạo dựng conngười Việt Nam mới

Hệ tư tưởng chính trị

Với tư cách là nhân tố phản ánh khái quát lợi ích của giai cấp cũng nhưphương thức, con đường để thực hiện lợi ích cơ bản của giai cấp, liên minhgiai cấp của nhân dân lao động nói chung, hệ tư tưởng là yếu tố cốt lõi nhất,

là định hướng cơ bản cho đời sống tinh thần xã hội, đóng vai trò hạt nhân củaVHCT, giữ vị trí trung tâm, có tác dụng chi phối các nhân tố khác trongVHCT Nó quy định tính chất, nội dung, khuynh hướng phát triển và tích cựccủa VHCT trong một xã hội nhất định

Để đánh giá VHCT của một cá nhân không thể không đứng trên lậptrường, quan điểm giai cấp Những quan điểm đó đều được thể hiện rất rõtrong hệ tư tưởng Do vậy, hệ tư tưởng chính trị được xem là vũ khí tư tưởng,

là kim chỉ nam cho hành động để các nhà chính trị và đảng chính trị chèo láicon thuyền cách mạng

Ý thức về sự đổi mới chính trị

Đời sống chính trị hết sức đa dạng và phong phú, nó đòi hỏi mỗi cá nhântham gia vào đời sống chính trị cũng phải luôn có sự năng động, nhạy bén,sáng tạo và đổi mới Nền văn hóa của loài người cũng đổi mới không ngừng.Trên con đường phát triển của các nền văn hóa khác nhau của các dân tộc trênthế giới cũng có nền văn hóa bị ngừng trệ, thậm chí bị tàn lụi Tuy nhiên, trên

những đường nét lớn và ở tầm lịch sử thì văn hóa của các dân tộc và của cảloài người luôn thể hiện xu thế vươn lên từ thấp đến cao.

Văn hóa là đổi mới, văn hóa chính trị cũng là sự đổi mới mang tính giaicấp Đổi mới phải trên cơ sở nhận thức và vận dụng một cách hợp lý, hiệu quảcác quy luật Đổi mới cũng phải bắt nguồn, bám rễ từ mãnh đất của văn hóadân tộc và tinh hoa văn hóa của thời đại Sự nghiệp đổi mới diễn ra trên mọilĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, cả bề rộng và chiều sâu Những lạc hậu,bảo thủ, giáo điều, trì trệ, chậm đổi mới hoặc là sự ngẫu hứng, tùy tiện, đều lànhững trở lực, kìm hãm sự phát triển, tiến bộ của lịch sử Do đó, ý thức đượctính tất yếu khách quan của sự đổi mới, từ đó định hướng đúng trong quá trìnhđổi mới cũng là một bộ phận quan trọng trong cấu trúc của VHCT

Như vậy, VHCT của bất cứ chủ thể nào cũng là một hệ thống cấu trúccủa nhiều nhân tố, có lôgic vận động nội tại Lôgic này phản ánh mối liên hệtác động, chuyển hóa lẫn nhau giữa các nhân tố cấu thành của VHCT Trithức chính trị, qua thực tiễn chính trị biến thành niềm tin, lý tưởng của chủthể Từ niềm tin, lý tưởng đó biến thành hành động chính trị thực tiễn, qua đóhình thành những chuẩn mực chính trị, thành nếp sống, thói quen hành vitrong ứng xử chính trị Chỉ đến khi những chuẩn mực giá trị và sự ứng xửchính trị đó thẩm thấu vào tư chất của chủ thể hoạt động chính trị, làm chochúng có mặt thường trực trong hành vi xử lý các tình huống chính trị, trongđời sống chính trị hằng ngày thì lúc đó VHCT mới thực sự được xác lập ổnđịnh trong chủ thể tương ứng

Với tư cách là hệ thống các giá trị, VHCT không tồn tại thuần túy màluôn gắn liền với các chủ thể xác định Vì vậy, những yếu tố cấu thành VHCTcũng như phương thức vận động của VHCT của các chủ thể tuy thống nhấtnhưng cũng có sự khác biệt nhất định

1.1.2.2 Đặc điểm của văn hóa chính trị

Với những nội dung mang bản chất khoa học, pháp lý, dân chủ và nhânvăn, VHCT có những đặc điểm chủ yếu sau:

Tính giai cấp của văn hóa chính trị

VHCT được hình thành, phát triển trong đấu tranh giai cấp, dân tộc, vìlợi ích giai cấp và con người Bởi vậy, VHCT bao giờ cũng bị chi phối bởi hệ

tư tưởng, đường lối chính trị của đảng chính trị phục vụ lợi ích và thúc đẩy sựtồn tại, phát triển của mỗi giai cấp Ở bất kỳ xã hội có giai cấp nào, VHCTcũng bị quy định bởi quan điểm chính trị, thế giới quan, lập trường tư tưởngcủa giai cấp nhất định Như vậy, không có VHCT chung chung, trìu tượng.Các hành vi chính trị của các chủ thể chính trị luôn chịu sự điều chỉnh của cácgiá trị văn hóa chính trị nhất định và luôn được đặt trên những quan điểm,đường lối chính trị của một giai cấp nhất định, trong một chế độ xã hội nhấtđịnh VHCT được thể hiện thông qua các quan hệ chính trị mà tập trung chủyếu ở quan hệ quyền lực chính trị Đó là các quan hệ giữa các giai cấp vớinhau, giữa nhà nước với công dân, tổ chức, giữa các quốc gia, dân tộc Trongmột nhà nước nhất định, VHCT của giai cấp cầm quyền luôn quy định sự pháttriển của nền văn hóa xã hội nói chung, nó có vai trò định hướng, điều chỉnhcác quan hệ chính trị xã hội

Tuy vậy, khi khẳng định tính giai cấp của VHCT cũng cần phải chú ýđến cái chung, cái phổ biến VHCT phải luôn trên cơ sở kế thừa và phát huynhững giá trị văn hóa tốt đẹp chung của loài người

Tính lịch sử - cụ thể của văn hóa chính trị

Trình độ cũng như chuẩn mực VHCT của mỗi cá nhân và mỗi giai cấpkhông có sự cố định và luôn có sự biến đổi Sỡ dĩ như vậy là vì VHCT được

quy định bởi những nhân tố chủ quan và khách quan khác nhau, chúngthường xuyên vận động và thay đổi trong từng chu kỳ nhất định.

Với mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau, VHCT cũng chứa đựng những điểmkhác biệt nhất định ứng với các thời kỳ đó Khi xã hội chuyển từ chế độ chínhtrị này sang chế độ chính trị khác, nhìn từ góc độ VHCT, đó là sự thay đổi vềchất của các loại hình văn hóa chính trị cũng như về trình độ của nó Tươngứng với mỗi chế độ xã hội trong lịch sử sẽ có một nền VHCT nhất định.Với ýnghĩa đó, lịch sử chính trị loài người đã và đang trải qua các loại hình VHCT:chủ nô, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Lịch sử đã chothấy, các nền VHCT không tồn tại vĩnh viễn mà có sự thay đổi kế tiếp nhau

Tính đa dạng phong phú của văn hóa chính trị

Trong đời sống chính trị xã hội với sự tham gia của các chủ thể khácnhau, với những tri thức hiểu biết về chính trị ở các cấp độ khác nhau, vớinhững kinh nghiệm thực tiễn khác nhau, tạo cho đời sống chính trị nói chung

và VHCT nói riêng sự đa dạng, phong phú Trong cấu trúc của VHCT, nhân

tố cốt lõi là hệ tư tưởng Hệ tư tưởng của các giai cấp không đồng nhất vớinhau nên VHCT của mỗi giai cấp bị chi phối bới các góc độ khác nhau dẫnđến hiện tượng đồng thời tồn tại nhiều loại hình, nhiều xu hướng khác nhaucủa VHCT thích ứng với đặc tính của các giai cấp trong xã hội

Nhưng sự đa dạng và phong phú của VHCT được quy định trong tínhthống nhất ở mức độ nhất định do lợi ích giai cấp chi phối và hệ tư tưởngchính trị dẫn dắt Trong xã hội XHCN thì VHCT đạt đến sự thống nhất caotrong tính đa dạng, phong phú

Tính kế thừa của văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị còn mạng một đặc điểm quan trọng - đó là tính kế thừatrong sự ra đời, tồn tại và phát triển của mình Sự ra đời của một nền VHCTmới là kết quả của phủ định biện chứng đối với nền VHCT đã lỗi thời Tuynhiên, nền VHCT mới luôn luôn mang dấu ấn của VHCT ở thời điểm lịch sử

trước đó, đó không phải là sự phủ định hoàn toàn sạch trơn Những nhân tố cógiá trị chung ít nhiều mang tính tích cực của nền VHCT bị phủ định sẽ tiếptục được kế thừa, gìn giữ, bảo lưu và phát triển hơn trong thời kỳ mới với nềnVHCT mới Những nhân tố hạn chế có thể vẫn còn ảnh hưởng nhất định đếnnền văn hóa mới Rõ ràng, VHCT luôn có sự kế thừa, bảo lưu và phát triểnlên một trình độ mới.

Văn hóa chính trị trong chủ nghĩa xã hội ngoài những đặc điểm trên cònbao hàm một số đặc điểm khác - đó là, nó vừa là động lực, là biểu hiện chấtlượng của nền dân chủ, vừa là nhân tố thúc đẩy việc đạt mục tiêu của CNXH

và là phương thức để nhân dân lao động trở thành chủ thể của quyền lựcchính trị

1.1.2.3 Chức năng của văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị là kết quả hoạt động sáng tạo của con người trong quátrình hiện thực hóa mục tiêu, lý tưởng chính trị Vì vậy, VHCT có vai tròquan trọng trong việc điều chỉnh, định hướng, tạo khuôn mẫu hành vi nhấtđịnh cho các cá nhân, tổ chức, chi phối hiệu quả hoạt động của cả hệ thốngchính trị

Xét một cách khái quát, VHCT có một số chức năng cơ bản sau:

Chức năng nhận thức

Tri thức, sự hiểu biết về các vấn đề chính trị là một bộ phận quan trọngtrong cấu trúc của VHCT Những tri thức đó giúp cho các chủ thể có thể nhậnthức được các hiện tượng, sự kiện chính trị nảy sinh Trên cơ sở những trithức lý luận và kinh nghiệm thực tiễn, mỗi cá nhân đã dần đạt đến sự năngđộng, nhạy bén với cái mới trong chính trị, tăng cường sự mẫn cảm chính trị,

họ lấy căn cứ là những giá trị chính trị, những tiêu chuẩn và khuôn mẫu chínhtrị để đánh giá

Trong hoạt động nhận thức xã hội ở một giai đoạn nhất định, hệ tư tưởng

là một yếu tố không thể thiếu và cũng là một bộ phận quan trọng nhất trong

VHCT Trên cơ sở lập trường tư tưởng, quan điểm chính trị, cá nhân, giai cấpnhận thức các vấn đề chính trị theo định hướng đó

Chức năng nhận thức của VHCT được thể hiện trong môi trường chínhtrị, trong mối quan hệ qua lại giữa cá nhân với cộng đồng tạo nên một nền vănhóa chung, thống nhất Là sản phẩm của tập thể, VHCT được hình thành,nhận biết và biểu hiện bởi mỗi cá nhân trong cộng đồng đó Đồng thời quahành vi của cá nhân và của cả cộng động, VHCT lại tiếp thu những nhân tốmới, định hướng nhận thức cho hành vi của cá nhân hay của cộng đồng ấy

Chức năng điều chỉnh

VHCT là biểu hiện mối quan hệ giữa người với người, giữa con ngườivới xã hội trong đời sống chính trị Những tri thức, niềm tin, lý tưởng chínhtrị sẽ tạo nên những khuôn mẫu nhất định cho mỗi cá nhân, tổ chức, từ đó gópphần điều chỉnh hành vi theo những khuôn mẫu đó Quan niệm về cái đúnghay cái sai, cái tốt hay cái xấu là biểu hiện bên ngoài của khuôn mẫu ấy.Những khuôn mẫu và mô hình chính trị được hình thành bởi VHCT sẽ điềuchỉnh mối quan hệ của những cá nhân, nhóm xã hội trước các hiện tượng vàquá trình chính trị, điều chỉnh hành vi của họ cho phù hợp với quan niệm “cáitốt”, “cái đúng” ấy

Với mỗi cá nhân, khi đạt đến trình độ VHCT cao, với niềm tin sâu sắcvào lý tưởng chính trị đã lựa chọn, người ta sẽ có đủ bản lĩnh để vượt qua mọikhó khăn và thử thách vươn tới lý tưởng chính trị cao đẹp Trong hai cuộckháng chiến của dân tộc ta không ít đồng bào và chiến sĩ đã anh dũng chiếnđấu và hi sinh vì độc lập, dân tộc, vì “quyết tử cho tổ quốc quyết sinh” - một

lý tưởng cao cả của mỗi người dân Việt Nam yêu nước

Chức năng đánh giá và dự báo

Trên cơ sở tri thức và sự hiểu biết về chính trị, mỗi cá nhân có thể đánhgiá được các hiện tượng của đời sống chính trị, dự báo được các diễn biếnchín trị tiếp theo và lựa chọn hành vi theo sự đánh giá dự báo ấy

Trong vài thập kỷ qua, với sự phát triển ồ ạt của công nghiệp tư bản chủnghĩa, không ít người đã dự báo thảm cảnh sẽ xảy ra đối với nhân loại như: sựmất cân bằng sinh thái, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, dịch bệnh hiểmnghèo, những dự báo đó đến nay đã và đang là vấn đề nóng mà tất cả các quốcgia trên thế giới phải đối mặt giải quyết Đó đã không còn là chuyện riêng củamột quốc gia mà đã là vấn đề toàn cầu Rõ ràng, trên cơ sở của tri thức, sự hiểubiết, kinh nghiệm thực tiễn, mỗi cá nhân, tổ chức có thể đánh giá, đồng thời dựbáo được các diễn biến chính trị trong giai đoạn lịch sử kế tiếp

1.2 Sự cần thiết phải nâng cao văn hóa chính trị cho đội ngũ giáo viên Trung học phổ thông hiện nay

1.2.1 Tính đặc thù nghề nghiệp của đội ngũ giáo viên THPT

Theo từ điển tiếng việt giáo viên là “Những người làm nghề dạy học”[57; 516] Nếu hiểu như vậy thì đất nước ta là đất nước của nghề dạy học, vì ởnước ta cứ hễ biết chữ là có thể đi dạy học, điều này thường thấy và rất phổbiến ở nước ta ở thời kỳ sau cách mạng Tháng Tám 1945 Với quan niệm

“Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”, đã làm thầy giáo là được tất cả mọi người kínhtrọng Sau cách mạng tháng Tám, nền giáo dục của nước Việt Nam ra đời.Nền giáo dục đòi hỏi có đội ngũ thầy giáo đáp ứng được nhiệm vụ giệt giặc

dốt Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị mở chiến dịch “chống nạn mù chữ”.Vìvậy, người chưa biết chữ phải coi học tập là quyền lợi và nghĩa vụ của mình,người biết chữ phải có nghĩa vụ dạy cho người chưa biết chữ Một trongnhững việc phải thực hiện cấp tốc trong lúc này là xóa nạn mù chữ cho toàndân, Nha Bình dân học vụ đã cấp tốc được thành lập Thực hiện chủ trươngcủa Bác Hồ, người thầy giáo trong giai đoạn này là những người làm công tácxóa mù chữ cho nhân dân để từng bước nâng cao dân trí phục vụ đắc lực chocông cuộc kháng chiến và kiến quốc, xây dựng và phát triển đất nước.

Tiếp đến nền giáo dục tiến dần từ mục tiêu nâng cao dân trí là chủ yếusang mục tiêu đào tạo nhân lực, nhân tài cho đất nước Người thầy giáo giaiđoạn này không chỉ đơn thuần là ngườiươig biết chữ đi dạy cho người khôngbiết chữ mà phải là một đội ngũ những người có trình độ, có năng lực, cóphương pháp sư phạm, tiến hành dạy học trong một tổ chức chặt chẽ theo mộtchương trình, kế hoạch, mục tiêu cụ thể Vì vậy, để làm rõ hơn khái niệm giáoviên là “Những người làm ngề dạy học” đồng thời quy định địa vị pháp lý củagiáo viên, tại điều 70 của Luật Giáo dục nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩaViệt Nam năm 2005 đã đưa ra định nghĩa pháp lý đầy đủ về giáo viên: “Nhàgiáo là những người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, cơ

sở giáo dục khác” [42; 21] Nhà giáo phải có có những tiêu chuẩn: “Phẩmchất, đạo đức, tư tưởng tốt; đạt trình độ chuẩn về chuyên môn, nghiệp vụ; đủsức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp; lý lịch bản thân rõ ràng Nhà giáo giảngdạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thôong, giáo dục nghề nghiệpgọi là giáo viên” [42; 21]

Về đội ngũ giáo viên, thuật ngữ “đội ngũ” được hiều chung nhất là tậphợp một số đông người cùng đặc điểm, chức năng hoặc nghề nghiệp, được tổchức thành một lực lượng xã hội Do đó, đội ngũ giáo viên là tập hợp nhữngngười làm nghề dạy học hay tập hợp những người làm nhiệm vụ giảng dạy,

giáo dục trong nhà trường, cơ sở giáo dục khác, được tổ chức thành lực lượng

và hoạt động theo mục đích của nghành giáo dục đề ra

Trung học phổ thông là một bộ phận hữu cơ của giáo dục phổ thông, làcầu nối giữa cấp tiểu học, trung học cơ sở với bậc đại học Đây là cấp học làmcho hệ thống giáo dục - đào tạo mạng tính chỉnh thể, hệ thống và liên thông.Tại điều 28 Luật giáo dục năm 2005 đã quy định: “ Giáo dục phổ thôngphải cũng cố, phát triển những nội dung đã học ở trung học cơ sở, hoàn thànhnội dung giáo dục phổ thông,…” [42; 7]

Như vậy, Trung học phổ thông là cấp học cuối cùng của giáo dục phổthông, là giai đoạn làm cơ sở để xác định chất lượng, hiệu quả của giáo dụcđại học sau này Từ cấp học này sẽ đào tạo được lực lượng có trình độ họcvấn, có điều kiện học hỏi để nâng cao tay nghề và cũng là cơ sở để lựa chọn

và đào tạo đội ngũ trí thức cho đất nước

Mục tiêu của giáo dục phổ thông là: “Giúp học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển nănglực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người ViệtNam xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhân cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bịcho học sinh tiếp tục học lên, hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xâydựng và bảo về Tổ quốc [42; 15]

Lực lượng chủ chốt góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu của giáo dụcTrung học phổ thông chính là đội ngũ giáo viên các trường Trung học phổthông làm công tác giảng dạy cho các em lớp 10, 11, 12

Đội ngũ giáo viên THPT chính là đội ngũ trí trức giáo dục phổ thông - bộphận đặc thù của trí thức Việt Nam Đảng ta đã coi hiền tài là nguyên khíquốc gia, giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sáchhàng đầu Nhờ đó nước ta đã có một đội ngũ trí thức khá mạnh, trung thànhvới đất nước và đã có đóng góp to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổquốc trong nhiều thập kỷ qua Trong thời đại cách mạng tri thức và cách mạng

thông tin hiện nay nếu không có môt đội ngũ trí thức đông và mạnh đủ khảnăng nắm bắt, vận dụng tri thức mới của thời đại đang bùng nổ và sáng tạo trithức mới thì không thể hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế tri thức được.Thông thường người ta dùng cụm từ “đội ngũ trí thức” để chỉ tập hợpnhững nhà nghiên cứu, nhà khoa học, nhà giáo, bác sĩ, kỹ sư, luật sư, nhà văn,nhà báo, nghệ sĩ, chuyên gia, tức là những người có trình độ học vấn vàchuyên môn cao, lao động bằng trí óc trên mọi lĩnh vực của nền kinh tế, cókhả năng sáng tạo ra tri thức và vận dụng tri thức vào thực tiễn, làm ra củacải, phục vụ nhu cầu con người và phát triển xã hội.

Có rất nhiều định nghĩa về trí thức Chẳng hạn, theo Từ điển tiếng Việtthông dụng (2001) thì: “Trí thức là tầng lớp xã hội làm nghề lao động trí óc,trong đó bộ phận chủ yếu là những người có học vấn cao, hiểu biết sâu rộng

về chuyên môn của mình, có sáng tạo và phát minh Trí thức nói chungthường nhạy cảm với cái mới, tiếp thu và truyền bá những tư tương cáchmạng, tiến bộ trong nhân dân, có vai trò rất lớn đối với sự phát triển lịch sử,nhất là trong thời đại cách mạng khoa học và công nghệ ngày nay” [53; 365].Đặc điểm của trí thức không chỉ là có trình độ học vấn cao, và có nănglực sáng tạo, mà quan trọng là có bản lĩnh, phẩm chất, luôn đem tri thức phục

vụ nhân dân, đấu tranh cho tiến bộ xã hội, hạnh phúc của nhân lọai Chủ tịch

Hồ Chí Minh nhấn mạnh tính thực hành của trí thức: “Trí thức học sách chưaphải là trí thức hoàn toàn, muốn thành một người trí thức hoàn toàn, thì phảiđem cái trí thức đó áp dụng vào thực tế Lý luận phải đem ra thực hành Thựchành phải nhằm theo lý luận” [30; 236]

Người trí thức phải dũng cảm nói lên ý kiến riêng của mình, đấu tranhcho tự do, dân chủ, bình đẳng, công bằng xã hội, hạnh phúc của nhân dân Tríthức phải trung thực, độc lập, sáng tạo, tự chủ, góp sức mình cho sự nghiệpphát triển của đất nước, phải có tinh thần phê phán hiện trạng, có tinh thầndấn thân Người trí thức cũng là người có tư cách dẫn đường cho văn hóa, cho

học thuật, có trách nhiệm hướng dẫn đời sống tinh thần của xã hội Nhân loạingày càng có nhiều vần đề cần sự hướng dẫn của trí thức Thế giới đang đốimặt với nhiều thách thức nghiêm trọng về kinh tế, văn hóa, xã hội, chủng tộc,tôn giáo, cạn kiệt tài nguyên, thay đổi khí hậu, cần những trí thức trình độcao, có bản lĩnh, cùng chung sức tìm giải pháp cho đất nước mình và chonhân loại.

Truyền thống Việt Nam từ xưa đến nay rất coi trọng trí thức Trí thứcViệt Nam trong lịch sử có truyền thống hiếu học, có truyền thống yêu nước vàgắn bó chặt chẽ với nhân dân, với vận mệnh của dân tộc Nhiều người đượcghi danh vào sử sách, trở thành những tấm gương vì dân vì nước như: TrầnHưng Đạo, Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Nhậm,Phan bội Châu, Phan Chu Trinh,…

Đội ngũ trí thức mới nước ta ra đời và phát triển gắn liền với quá trìnhcách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Đội ngũ trí thức nước tavới khả năng sáng tạo và tiềm năng trí tuệ dồi dào, đã vượt lên nhiều khókhăn trong lao động khoa học và thực tế cuộc sống để đạt được nhiều thànhtựu trong hoạt động nghề nghiệp, góp phần quan trọng vào thắng lợi của sựnghiệp cách mạng của đất nước

Lớp trí thức mới đã tiếp nối được truyền thống tốt đẹp của dân tộc, củatrí thức Việt Nam trong lịch sử Trước những biến động phức tạp của tìnhhình thế giới và những khó khăn trong nước, trí thức Việt Nam vẫn một lòng

đi theo Đảng, tin tưởng vào sự nghiệp đổi mới của đất nước Trong nhữngnăm đổi mới vừa qua, tầng lớp trí thức đã góp phần đáng kể vào những thắnglợi quan trọng của đất nước Họ đã tham gia tạo lập luận cứ khoa học cho việcxây dựng và hoàn thiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhànước nhằm thực hiện thành công CNXH và bảo vệ vững chắc tổ quốc XHCN,tích cực nghiên cứu và đẩy mạnh ứng dụng thành tựu khoa học - công nghệ và

các mặt của đời sống xã hội; góp phần quan trọng vào xây dựng con người mớiViệt Nam, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.Trong thời đại toàn cầu hóa trí thức nước ta bước vào biển rộng trí thứccủa thế giới, được học hỏi, hợp tác giao lưu, đọ sức đua tranh với trí thức cácnước Đây là cơ hội tốt cho trí thức nước ta rọi lại mình, biết rõ hơn mìnhđang ở đâu, được tiếp thu cách nghĩ, cách làm mới, được dịp nắm bắt nhữngluồng tư tưởng mới, phát hiện ra nhiều phương hướng mới, nảy sinh nhiềusáng kiến mới, thêm tự tin, thêm sức sáng tạo Đây cũng là thách thức to lớnđối với những ai không có tư duy độc lập, không có chính kiến, không có bảnlĩnh, họ sẽ không thể đứng vững, thậm chí còn bị tiêm nhiễm những thói hưtật xấu, mất phương hướng, và mất cả bản săc văn hóa dân tộc.

Trí thức giáo dục - đào tạo là một lực lượng xã hội, một nhóm xã hội - nghềnghiệp đặc thù, một đội ngũ chuyên nghiệp của trí thức Việt Nam Trí thứcgiáo dục - đào tạo là những người hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đàotạo; có chức năng chủ yếu là trực tiếp truyền bá tri thức văn hóa, rèn luyệnnhân cách cho người học nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực vàbồi dường nhân tài cho đất nước

Như vậy, trí thức giáo dục phổ thông đa số là giáo viên, là bộ phận đặcthù của trí thức Việt Nam, có hoạt động đặc thù và có vai trò rất quan trọng

Đó là những người tham gia trực tiếp vào quá trình giáo dục phổ thông nhằmbồi dưỡng tri thức toàn diện cho học sinh trước khi các em bước vào đào tạonghề, hay học lên cao đẳng, đại học và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước

1.2.2 Đặc điểm về văn hóa chính trị của đội ngũ giáo viên THPT

Giáo viên phổ thông là một bộ phậân của trí thức Việt Nam nên cũng cóđầy đủ tố chất của người trí thức như: lao động trí tuệ sáng tạo, có tinh thầnyêu nước, có ý thức dân tộc cao, cần cù, sáng tạo, thông minh, năng động vànhạy bén với sự phát triển của thời đại