Xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất luôn luôn là yêu cầu tất yếu đặt ra cho mọi chế độ xã hội. Đối với nước ta do điểm xuất phát định hướng lên chủ nghĩa xã hội còn thấp cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất dovậy việc xây dựng từng bước quan hệ sản xuất mới để thúc đẩy lực lượng sản xuất và xã hội phát triển lại càng quan trọng, xây dựng từng bước quan hệ sản xuất mới trở thành một trong những vấn đề cơ bản được trình bày trong các văn kiện của đại hội VIII. Hiện nay nước ta đang tiến hành công cuộc xây dựng đất nước theo con đường chủ nghĩa xã hội. Trọng tâm của tiến trình này trong giai đoạn hiện nay là tiến hành công nghiệp hoá hiện đại hoá, phát triển lực lượng. Song song với nó là quá trình xây dựng một nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần.Với vấn đề hiện nay của đất nước, phát triển lực lượng sản xuất và xây dựng một quan hệ sản xuất phù hợp đã và đang là một vấn đề xuyên suốt trong tất cả các chính sách kinh tế xã hội của đất nước. Trước đây trong một thời gian dài nước ta rơi vào tình trạng khủng hoảng. Một trong những nguyên nhân gây ra khủng hoảng đó là chúng ta không nhận thức rõ mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, áp dụng một hình thức sở hữu xã hội ở trình độ cao trong khi lực lượng sản xuất vẫn còn lạc hậu.Việc xem xét lại quá khứ và nhìn nhận thực tế hiện nay chúng ta nhận định rằng mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là một điều quan trọng nhất trong mọi thời đạI. Chính vì thế, trên thế giới và ở nước ta đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Như ngay trong dự thảo đạI hội IX đã nói mối quan hệ này là nền tảng để xây dựng đất nước. Vì thế mà phải phát triển khoa học kỹ thuật và xây dựng nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường gồm nhiều thành phần khác nhau.Với tầm quan trọng của vấn đề này, em xin đưa ra một số nhận định của mình trong bài tiểu luận này. Em mong rằng mình sẽ đóng góp một số ý kiến nhỏ để khẳng định mối quan hệ này và sử dụng nó để xem xét tình hình cụ thể của nước ta. Với kiến thức nhỏ bé nên em không tránh khỏi những sai sót. Em xin cám ơn các thầy cô giáo đã cung cấp phần lớn kiến thức và phương pháp luận để em hoàn thành bài tiểu luận này.
Trang 1a Lực lợng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất.
b Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lợng sản xuất
II Biểu thị thực tiễn của quy luật đến với chủnghĩa t bản và chủ nghĩa x hội.ã hội.
1 Đối với chủ nghĩa t bản
2 Đối với chủ nghĩa xã hội
III Vận dụng quy luật này ở Việt Nam
c kết luận
Trang 2A Mở đầu
Xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triểncủa lực lợng sản xuất luôn luôn là yêu cầu tất yếu đặt ra cho mọi chế độ xãhội Đối với nớc ta do điểm xuất phát định hớng lên chủ nghĩa xã hội cònthấp cả về lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất dovậy việc xây dựng từng b-
ớc quan hệ sản xuất mới để thúc đẩy lực lợng sản xuất và xã hội phát triển lạicàng quan trọng, xây dựng từng bớc quan hệ sản xuất mới trở thành mộttrong những vấn đề cơ bản đợc trình bày trong các văn kiện của đại hội VIII
Hiện nay nớc ta đang tiến hành công cuộc xây dựng đất nớc theo con
đờng chủ nghĩa xã hội Trọng tâm của tiến trình này trong giai đoạn hiện nay
là tiến hành công nghiệp hoá- hiện đại hoá, phát triển lực lợng Song song với
nó là quá trình xây dựng một nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần
Với vấn đề hiện nay của đất nớc, phát triển lực lợng sản xuất và xâydựng một quan hệ sản xuất phù hợp đã và đang là một vấn đề xuyên suốttrong tất cả các chính sách kinh tế xã hội của đất nớc Trớc đây trong mộtthời gian dài nớc ta rơi vào tình trạng khủng hoảng Một trong những nguyênnhân gây ra khủng hoảng đó là chúng ta không nhận thức rõ mối quan hệbiện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất, áp dụng một hìnhthức sở hữu xã hội ở trình độ cao trong khi lực lợng sản xuất vẫn còn lạc hậu
Việc xem xét lại quá khứ và nhìn nhận thực tế hiện nay chúng ta nhận
định rằng mối quan hệ giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là một điềuquan trọng nhất trong mọi thời đạI Chính vì thế, trên thế giới và ở nớc ta đã
có rất nhiều công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa lực lợng sản xuất vàquan hệ sản xuất Nh ngay trong dự thảo đạI hội IX đã nói mối quan hệ này
là nền tảng để xây dựng đất nớc Vì thế mà phải phát triển khoa học kỹ thuật
và xây dựng nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trờng gồm nhiều thànhphần khác nhau
Với tầm quan trọng của vấn đề này, em xin đa ra một số nhận định củamình trong bài tiểu luận này Em mong rằng mình sẽ đóng góp một số ý kiếnnhỏ để khẳng định mối quan hệ này và sử dụng nó để xem xét tình hình cụthể của nớc ta Với kiến thức nhỏ bé nên em không tránh khỏi những sai sót
Em xin cám ơn các thầy cô giáo đã cung cấp phần lớn kiến thức và phơngpháp luận để em hoàn thành bài tiểu luận này
B Nội dung
I Cơ sở lý luận
Trang 31 Những vấn đề cơ bản về quan hệ sản xuất và lực l ợng sản xuất
a Lực l ợng sản xuất
- Lao động sản xuất là hoạt động cơ bản nhất quyết định sự tồn tại vàphát triển của xã hội loài ngời Con ngời bắt đầu làm ra lịch sử của mìnhbằng lực lợng sản xuất
- Giới tự nhiên luôn hiện ra trớc mắt con ngời nh những lực lợng mùquáng, bớng bỉnh với những quy luật của nó Muốn chiếm lĩnh đợc tự nhiêncon ngời không thể xuất phát từ ý muốn chủ quan, mà phải bằng sức mạnhvật chất Nếu thừa nhận “lực lợng” là một thể thống nhất các sự vật, hiện t-ợng tạo thành sức mạnh khiến cho khi tác động vào sự vật, hiện tợng khác sẽgây ra những biến đổi nhất định thì lực lợng sản xuất là sức mạnh do xã hộitạo ra và sử dụng nó làm biến đổi tự nhiên phục vụ cho nhu cầu con ngời
- Các Mác viết: “Lao động là một quá trình diễn ra giữa con ngời ta vàgiới tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của chính mình con ng-
ời làm trung gian, điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất”(1)
-Thế có nghĩa là con ngời trớc hết phải dựa vào tự nhiên trao đổi chấtvới tự nhiên, duy trì mối quan hệ khăng khít với tự nhiên Lực lợng sản xuấtcủa xã hội là biểu thị mối quan hệ giữa con ngời và tự nhiên Nhng khôngphải mọi mối quan hệ giữa con ngời và tự nhiên đều là lực lợng sản xuất Bởi
lẽ giữa con ngời và tự nhiên còn có rất nhiều các mối quan hệ: quan hệ thẩm
mỹ, quan hệ tình cảm, quan hệ nhận thức, quan hệ thích nghi và cải tạo Chỉ
có mối quan hệ trong đó con ngời cải tạo những sự vật của tự nhiên thànhnhững sản phẩm vật chất cho xã hội mơi là những biểu hiện của lực lợng sảnxuất
Trải qua những giai đoạn phát triển khác nhau có những lực lợng sảnxuất với tính chất và trình độ khác nhau
- ở thời kỳ đầu con ngời cha biết sử dụng công cụ lao động mà phơngtiện sản xuất đầu tiên mà con ngời có và đem nhập vào lực lợng sản xuất làtoàn bộ sức mạnh cơ bắp của họ Bản thân con ngời là một lực lợng sản xuất
- Nhờ có lao động và cùng với lao động, ý thức, t duy của con ngời đợcnảy sinh và phát triển Ngoài sức mạnh cơ bắp con ngời còn đem vào lực lợngsản xuất sức mạnh trí tuệ, do trí tuệ chỉ đạo Chính vì vậy mà con ngời biếtvận dụng những thuộc tính cơ học, lý học, hoá học của các sự vật của tựnhiên để tạo ra của cải vật chất
Trang 4- Nh vậy: “Lực lợng sản xuất, biểu hiện quan hệ giữa ngời với tự nhiên.Trình độ của lực lợng sản xuất thể hiện trình độ chinh phục tự nhiên của conngời Đó là kết quả của năng lực thực tiễn của con ngời trong quá trình tác
động vào tự nhiên tạo ra của cải vật chất đảm bảo cho sự tồn tại và phát triểncủa loài ngời”
Lực lợng sản xuất bao gồm:
- T liệu sản xuất do xã hội tạo ra, trớc hết là công cụ lao động
- Ngời lao động với những kinh nghiệm sản xuất, thói quen lao động,biết sử dụng t liệu sản xuất để tạo ra của cải vật chất
-T liệu sản xuất bao gồm: đối tợng lao động và t liệu lao động Trong
t liệu lao động có công cụ lao động và những t liệu lao động khác cần thiếtcho quá trình sản xuất ( vận chuyển và bảo quản sản phẩm)
Đối tợng lao động không phải là toàn bộ giới tự nhiên mà chỉ có một
bộ phận của giới tự nhiên đợc đa vào sản xuất, đợc con ngời sử dụng mới là
đối tợng lao động trực tiếp Con ngời không chỉ tìm trong giới tự nhiên những
đối tợng lao động sẵn có, mà còn sáng tạo ra bản thân đối tợng lao động Sựphát triển của sản xuất có liên quan với việc đa những đối tợng ngày càngmới hơn vào quá trình sản xuất Điều đó hoàn toàn có tính quy luật bởi chínhnhững vật liệu mới mở rộng khả năng sản xuất của con ngời
T liệu lao động là vật thể hay là phức hợp vật thể mà con ngời đặt giữamình với đối tợng lao động Chúng dẫn truyền sự tác động tích cực của conngời vào đối tợng lao động Đối tợng lao động và t liệu lao động là nhữngyếu tố vật chất của quá trình lao động sản xuất hợp thành t liệu sản xuất
Trong t liệu lao động, công cụ lao động là hệ thống xơng cốt và bắpthịt của sản xuất Trong quá trình sản xuất, công cụ lao động luôn luôn đợccải tiến Công cụ lao động đợc xem là bộ phận đông nhất, cách mạng nhất,
có ý nghĩa quyết định năng suất lao động Bởi vì nó đợc con ngời chế tạo ra
để “nối dài thêm khí quản” của mình; để làm tăng hiệu lực tác động của conngời Vì luôn luôn muốn giảm nhẹ lao động và tăng năng suất lao động nêncon ngời thờng xuyên cải tiến công cụ lao động và sáng tạo ra những công cụlao động mới
Trong toàn bộ các yếu tố của lực lợng sản xuất thì con ngời giữ vị trí
số một là chủ thể tích cực, sáng tạo, có vai trò quyết định nhất Con ngời chếtạo ra các phơng tiện, công cụ lao động và nguyên liệu trong sản xuất Không
có con ngời với trí tuệ, biết chế tạo và sử dụng công cụ lao động thì cũng
Trang 5không có bất cứ một t liệu và một quá trình lao động nào Công cụ lao động
dù năng động đến đâu cũng đều là sản phẩm của đôI bàn tay và khối óc củacon ngời, chúng hoạt động nh thế nào là tuỳ thuộc ở mục đích và năng lựccủa con ngời Tất cả t liệu lao động đều là vật liệu tự nhiên nhờ lao động conngời mà đợc hình thành và phát triển Chúng là kết quả hoạt động thực tiễncủa con ngời Ngợc lại, các t liệu lao động là điều kiện không thể thiếu đợc
để con ngời tiến hành lao động, phát triển sản xuất và rèn luyện, phát triểnbản thân con ngời với t cách là một lực lợng sản xuất T liệu sản xuất dù có ýnghĩa lớn lao đến đâu nhng nếu tách rời khỏi nhân dân lao động thì cũngkhông thể phát huy tác dụng, không thể trở thành lực lợng sản xuất của xãhội Lê Nin viết: “Lực lợng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là côngnhân, là ngời lao động” (1)
Giữa các yếu tố của lực lợng sản xuất có mối quan hệ biện chứng vớinhau Sự hoạt động của t liệu lao động phụ thuộc vào trí thông minh, sự hiểubiết, kinh nghiệm của con ngời, những kinh nghiệm và thói quen của họ phụthuộc vào t liệu sản xuất hiện có, phụ thuộc vào chỗ họ sử dụng những t liệunào, không có nền công nghiệp hiện đại cơ khí thì không có ngời công nhânhiện đại Đó là sự phụ thuộc của nhân tố chủ quan vào nhân tố khách quan,nhân tố con ngời của sản xuất vào nhân tố vật chất của sản xuất Những t liệulao động này là lực lợng vật chất tri thcs của con ngời Nh vậy sự phát triểnlựclợng sản xuất là sự phát triển của t liệu lao động thích ứng với bản thâncon ngời, với sự phát triển văn hoá, khoa học, kỹ thuật của họ
Năng suất lao động của xã hội là thớc đo trình độ phát triển của lực ợng sản xuất Đồng thời xét đến cùng nó là nhân tố quan trọng nhất cho sựthắng lợi của một trật tự xã hội mới
l-Ngày nay cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại đã tạo ra bớcnhảy vọt lớn trong lực lợng sản xuất Nhng muốn cho khoa học trở thành mộtlực lợng sản xuất trực tiếp thì phải thông qua hoạt động sản xuất của con ng-ời
Khoa học là một hệ thống tri thức đợc tích luỹ trong quá trình lịch sử
và đợc thực tiễn kiểm nghiệm, phản ánh những quy luật khách quan của thếgiới bên ngoài cũng nh hoạt động tinh thần của con ngời, giúp con ngời cónăng lực cải tạo thế giới
Khoa học trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp bởi lẽ:
Trang 61)Nền sản xuất hiện nay đang phát triển mạnh mẽ, ngày càng có tínhquốc tế cao, biến động phức tạp, đang đặt ra nhiều vấn đề mà thiếu khoa họcthì không thể giải quyết đợc.
2)Ngày nay máy móc kỹ thuật hiện đại, tinh vi có hàm lợng trí tuệ caolàm cho năng suất lao động cao, lợi nhuận thúc đẩy cạnh tranh phát triển,ngày càng gay gắt và quyết liệt hơn, đòi hỏi các nhà sản xuất phải khôngngừng đổi mới trang bị máy móc hình thành nên những thao tác công nghệ,
kỹ năng, kỹ xảo, sự khéo léo hợp thành năng lực sáng tạo mới và trở thànhmột lực lợng vật chất
3)Kỹ thuật công nghệ hiện đại phải có khoa học định hớng, dẫn đờng
và làm cơ sở lý thuyết mới có thể phát triển nhanh
4)Trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật công nghệ hiện
đại, thời gian để một lý thuyết khoa học đI vào thực tế sản xuất ngày càng
đ-ợc rút ngắn
Nh vậy khoa học trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp không phải với tcách là một yếu tố độc lập, mà nó thâm nhập vào tất cả các yếu tố của lực l-ợng sản xuất Ngày nay không chỉ có khoa học tự nhiên mà cả khoa học xãhội cũng tham gia mạnh mẽ và trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp Nếu nhcác môn khoa học tự nhiên là cơ sở lý thuyết của kỹ thuật, công nghệ và các
kỹ năng, thao tác lao động của con ngời thì các môn khoa học xã hội: quảntrị kinh doanh, xã hội học, marketting vv là cở sở lý luận cho hoạt độngquản lý và hình thành các động lực của yếu tố con ngời trong sản xuất Hoạt
động quản lý có vai trò to lớn, kết hợp chặt chẽ và hợp lý yếu tố con ng ời vớiyếu tố vật thể làm cho lực lợng sản xuất phát triển mạnh mẽ, mang lại hiệuquả kinh tế to lớn
- Bối cảnh thế giới hôm nay buộc các nớc kém phát triển phải nỗ lực
v-ợt bậc để vv-ợt lên hoà nhập vào cộng đồng thế giới nếu không muốn tụt hậu vàtrở thành nô lệ Nhng sự phát triển của lực lợng sản xuất mang tính thế giớicùng với cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại đang tạo điều kiệnthuận lợi để những nớc kém phát triển đi sau có thể tranh thủ sự hợp tác quốc
tế, tiếp thu các phơng tiện kỹ thuật hiện đại, nhảy tắt công nghệ để đuổi kịpcác nớc phát triển
b Quan hệ sản xuất
Trang 7- Trong xã hội loài ngời, con ngời không thể tự tách mình ra khỏi cộng
đồng Hơn thế nữa giữa các con ngời trong cộng đồng bao giờ cũng có mốiquan hệ tác động qua lại lẫn nhau: quan hệ xã hội, quan hệ chính trị quan hệgiai cấp, quan hệ kinh tế Trong đó quan hệ kinh tế là quan trọng nhất nóchi phối hàng loạt các mỗi quan hệ khác
- Quan hệ sản xuất là mối quan hệ giữa ngời và ngời trong quá trìnhsản xuất
- Cũng nh lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất thuộc lĩnh vực đời sốngxã hội Tính vật chất của quan hệ sản xuất đợc biểu hiện ở chỗ chúng tồn tạikhách quan và độc lập với ý thức của con ngời
- Quan hệ sản xuất là quan hệ kinh tế cơ bản của một hình thái kinh tếxã hội Mỗi kiểu quan hệ sản xuất tiêu biểu cho bản chất kinh tế của mộthình thái kinh tế xã hội nhất định
- ở xã hội cộng sản nguyên thuỷ: cha có sự chiếm hữu t nhân về t liệusản xuất, quan hệ sản xuất cùng làm cùng hởng
- ở xã hội phong kiến, t bản chủ nghĩa: đã có sự chiếm hữu t nhân về tliệu sản xuất nên có hiện tợng ngời bóc lột ngời trong quá trình sản xuất
Quan hệ sản xuất bao gồm những mặt cơ bản sau:
-Quan hệ sở hữu về t liệu sản xuất
-Quan hệ tổ chức quản lý
-Quan hệ phân phối sản phẩm lao động
Ba mặt nói trên có quan hệ hữu cơ với nhau, trong đó quan hệ sở hữu
về t liệu sản xuất có ý nghĩa quyết định đới với tất cả những quan hệ khác.Bản chất của quan hệ sản xuất nào cũng đều phụ thuộc vào vấn đề những tliệu sản xuất chủ yếu trong xã hội đợc giải phóng nh thế nào
-Có hai hình thức sở hữu cơ bản về t liệu sản xuất:
+Sở hữu t nhân
+Sở hữu xã hội
Trang 8-Những hình thức sở hữu đó là những quan hệ kinh tế hiện thực giữangời với ngời trong xã hội Đơng nhiên để cho sở hữu về t liệu sản xuấtkhông trở thành “vô chủ” cần có chính sách và cơ chế rõ ràng để xác địnhchủ thể sở hữu và sử dụng đối với những t liệu sản xuất nhất định.
-Trong xã hội, đặc biệt là xã hội t bản Những ngời nắm trong tay t liệusản xuất sẽ trở thành những ông chủ Những ngời không có t liệu sản xuất sẽ
bị lôi kéo và guồng máy sản xuất Hình thành quan hệ ngời bóc lột ngời Và
đơng nhiên giữa ông chủ và công nhân hình thành quan hệ quản lý
-Nớc ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn phát triển tbản chủ nghĩa, không có nghĩa là gạt bỏ tất cả quan hệ sở hữu
cá thể, t nhân chỉ còn lại chế độ công hữu và tập thể Trái lại, tất cảnhững gì thuộc về sở hữu t nhân góp phần vào sản xuất kinh doanh thì chấpnhận nó nh một bộ phận tự nhiên của quá trình kinh tế xây dựng chủ nghĩa xãhội, khuyến khích mọi hình thức kinh tế để phát triển sản xuất và nâng caocuộc sống của nhân dân
-Trong sự tác động lẫn nhau của các yếu tố cấu thành quan hệ sảnxuất, quan hệ quản lý và quan hệ phân phối có vai trò quan trọng
-Nớc ta tiến lên chủ nghĩa xã hội là tiến đến một xã hội công bằng, vănminh Vì vậy bằng mọi chính sách xã hội, chúng ta hạn chế tới mức tối đa sựphân hoá giàu nghèo Không phải ai cũng có sức lao động để làm lụng nuôithân Có những ngời ốm yếu, già cả không nơi nơng thân họ cần phải sống vànhà nớc cần phải thông qua các quỹ phúc lợi xã hội để giúp đỡ họ
-Đồng thời quan hệ phân phối sẽ đảm bảo sự công bằng xã hội: làmnhiều hởng nhiều, Đó là quan hệ phân phối thu nhập
-Còn ở đây ta xét đến quan hệ phân phối sản phẩm lao động là mộtkhâu nối liền sản xuất và tiêu dùng, đảm bảo cho quá trình tái sản xuất diễn
ra bình thờng
-Quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối góp phần củng cố quan
hệ sản xuất cũng có thể làm biến dạng quan hệ sản xuất
-Trong cải tạo xã hội chủ nghĩa, những năm qua, do không nhận thức
đợc đầy đủ vấn đề này, chúng ta đã mắc những khuyết điểm là tuyệt đối hoávai trò quan hệ sở hữu Coi nhẹ các quan hệ khác dẫn đến việc cải tạo quan
hệ sản xuất không đồng bộ nên quan hệ sản xuất mới chỉ là hình thức
-Các hệ thống quan hệ sản xuất ở mỗi giai đoạn lịch sử đều tồn tạitrong một phơng thức nhất định Hệ thống quan hệ sản xuất thống trị trong
Trang 9mỗi hình thái kinh tế xã hội ấy Vì vậy, khi nghiên cứu, xem xét tính chất củamột hình thái xã hội nào thì không thể nhìn ở trình độ phát triển của lực lợngsản xuất mà còn phải xét đến tính chất của các quan hệ sản xuất Quan hệsản xuất có vai trò quan trọng, đảm bảo và tạo điều kiện cho hoạt động sảnxuất xã hội diễn ra bình thờng.
-Quan hệ sản xuất có vai trò hai mặt Một mặt nó là hình thức xã hộicủa lực lợng sản xuất Mặt khác, quan hệ sản xuất có quan hệ với kiến trúcthợng tầng là cơ sở của quan hệ xã hội khác Trong quan hệ này, quan hệ sảnxuất là hình thức xã hội của lực lợng sản xuất Nó kìm hãm hoặc tạo điềukiện thúc đẩy sự phát triển của lực lợng sản xuất
2 Quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trình
Lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của phơng thức sảnxuất, chúng tồn tại không tách rời nhau mà tác động biện chứng lẫn nhauhình thành quy luật xã hội phổ biến của toàn bộ lịch sử xã hội loài ngời, quyluật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất trình độ của lực lợngsản xuất Ngợc lại quan hệ sản xuất tác động trở lại đối với lực lợng sản xuất
a Lực l ợng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất
-Sở dĩ lực lợng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất là do lực lợng sảnxuất là nội dung còn quan hệ sản xuất là hình thức xã hội củ nền sản xuất
-Lực lợng sản xuất là yếu tố lợng, quan hệ sản xuất biểu hiện mặt chấtcủa nền sản xuất xã hội Lợng biến đổi làm chất biến đổi theo
-Lực lợng sản xuất quyết định ở sự ra đời, ở sự tồn tại, biến đổi và thaythế của quan hệ sản xuất
-Lực lợng sản xuất quyết định ở sự ra đời của quan hệ sản xuất:
Lực lợng sản xuất bao gồm toàn bộ những yếu tố của nền sản xuất xãhội Có các yếu tố vật chất của lực lợng sản xuất mới dẫn tới sự liên kết giữacác yếu tố đấy để tạo ra quan hệ sản xuất Tính chất và trình độ của lực lợngsản xuất sẽ chi phối loại hình và tính chất của quan hệ sản xuất
Khi loài ngời mới xuất hiện, lực lợng sản xuất còn ở trình độ rất thấp.Công cụ lao động thô sơ, con ngời chủ yếu lấy đá mài đẽo thành những vậtdụng đơn giản Khả năng chinh phục tự nhiên của con ngời còn rất hạn chế.Chính yếu tố này buộc con ngời phải thực hiện yếu tố cùng làm cùng hởng.(Quan hệ sản xuất cộng sản nguyên thuỷ)
Trang 10Lực lợng sản xuất dần dần phát triển Tuy nhiên sự phát triển này làcha đủ, chế độ t hữu xuất hiện Phơng tiện vật chất, trang thiết bị lao động tậptrung trong tay một số ngời và đơng nhiên họ trở thành ông chủ Đó là yếu tốcơ bản nhất trong quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ và đợc tiếp tục phát triểntrong quan hệ sản xuất phong kiến và quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa.
-Lực lợng sản xuất quyết định tới sự tồn tại và biến đổi của quan hệsản xuất:
Lực lợng sản xuất là một yếu tố động, nó thờng xuyên biến đổi Đó làquy luật vận động của thế giới khách quan Sự biến đổi của lực lợng sản xuấtlàm cho quan hệ sản xuất cũng biến đổi theo Quan hệ sản xuất ổn định vàtồn tại đến mức độ nào là do sự phát triển của lực lợng sản xuât còn đang là
điều kiện cho sự phù hợp giữa chúng Tuy nhiên trong sự phù hợp ấy thì lựclợng sản xuất thờng xuyên biến động đã kéo theo sự biến động cục bộ trongquan hệ sản xuất còn bản chất của quan hệ sản xuất vẫn không thay đổi
-Ví dụ: Lực lợng sản xuất t bản chủ nghĩa làm cho quan hệ sản xuấtbiến đổi cục bộ theo hai giai đoạn: Giai đoạn tự do cạnh tranh và giai đoạn tbản độc quyền Đó là hai hình thức khác nhau nhng bản chất thì vẫn giốngnhau Đó là bản chất bóc lột sức lao động, nâng cao giá trị thặng d vẫn đợcbảo toàn Còn lực lợng sản xuất phát triển cao hơn nữa, quan hệ sản xuất xãhội chủ nghĩa đợc diễn ra theo hai bậc đó là chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩacộng sản
-Lực lợng sản xuất quyết định ở sự thay thế các loại hình quan hệ sảnxuất:
-Trong hai luận chứng trên, lực lợng sản xuất quyết định tới sự ra đời,tồn tại, biến đổi của quan hệ sản xuất ở đây nói tới sự biến đổi cục bộ củaquan hệ sản xuất chứ không phải là sự biến đổi toàn diện Bởi lẽ ở đây vẫnthể hiện sự phù hợp của quan hệ sản xuất với lực lợng sản xuất Đó là sự
đồng bộ cân đối tơng ứng của quan hệ sản xuất với lực lợng sản xuất
-Sự phù hợp đợc hiểu là sự kết hợp có hiệu quả giữa các yếu tố của lựclợng sản xuât, quan hệ sản xuất Các yếu tố của lực lợng sản xuất với các yếu
tố của quan hệ sản xuất là sự đáp ứng đầy đủ và tạo điều kiện cho các yêucầu, nhiệm vụ của lực lợng sản xuất từ quan hệ sản xuất
-Khi quan hệ sản xuất phù hợp với lực lợng sản xuất thì sản xuất pháttriển do có sự đồng bộ, cân đối, có hiệu quả Đặc trng của sự phát triển củanền sản xuất là năng suất lao động tăng, giảm bớt thời gian hao phí lao động
Trang 11xã hội cần thiết, hiệu quả của hoạt động sản xuất đợc nâng cao Kinh tế pháttriển mạnh, đẩy nhanh quá trình tích luỹ, tập trung vốn, tạo điều kiện cho quátrình tái sản xuất xã hội diễn ra bình thờng, sản phẩm xã hội ngày càng tăng,giá thành sản phẩm hạ, sự tiết kiệm đợc thực hiện Bên cạnh đó về mặt xãhội, con ngời sẽ yên tâm phấn khởi đối với quá trình sản xuất Đảm bảocông bằng an ninh và trật tự xã hội, kỷ cơng phép nớc đợc thực hiện.
-Cùng với sự phát triển của lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất cũnghình thành và biến đổi cho phù hợp với tính chất và trình độ của lực lợng sảnxuất Sự phù hợp đó là động lực làm cho lực lợng sản xuất phát triển mạnh
mẽ Nhng lực lợng sản xuât thờng phát triển nhanh còn quan hệ sản xuất có
xu hớng tơng đối ổnđịnh, khi lực lợng sản xuất phát triển lên một trình độmới, quan hệ sản xuất không còn phù hợp với nó nữa, trở thành chớng ngạivật đối với sự phát triển của nó, sẽ nẩy sinh mâu thuẫn gay gắt giữa hai mặtcủa phơng thức Sự phát triển khách quan đó tất yếu dẫn đến việc xóa bỏquan hệ sản xuất cũ thay thế bằng một kiểu quan hệ sản xuất mới phù hợpvới tính chất, trình độ mới của lực lợng sản xuất, mở đờng cho lực lợng sảnxuất phát triển Đó là cách giải quyết mâu thuẫn riêng có đối với trờng hợpcủa quan hệ sản xuất với lực lợng sản xuất Trong trờng hợp này mặt khẳng
định là lực lợng sản xuất, mặt cần phủ định là quan hệ sản xuất Theo Mácmâu thuẫn này thờng đợc giải quyết thông qua cách mạng xã hội Trong tácphẩm “Hệ t tởng Đức”: “Nh chúng ta đã thấy mâu thuẫn giữa những lực lợngsản xuât và hình thức gián tiếp đã gây ra nhiều lần trong lịch sử từ trớc tớinay,song vẫn không làm hại đến cơ sở cơ bản của nó, thì lần nào cũng nổ rathành một cuộc cách mạng”
-Nh vậy hớng giải quyết mâu thuẫn là thay quan hệ sản xuất cũ bằngquan hệ sản xuất mới, mâu thuẫn đợc giải quyết bằng cách mạng xã hội Nhng vấn đề đặt ra ở đây là “thay” nh thế nào, thay toàn bộ hay chỉ điềuchỉnh những yếu tố nào đó để quan hệ sản xuất phù hợp với lực lợng sản xuấtmới và thời gian cho quá trình thay đổi đó là từ từ, từng bớc hay lập tức:
-Lịch sử nhân loại cho thấy, việc thủ tiêu những quan hệ sản xuất cũchỉ có thể diễn ra dần dần từng bớc không thể nhanh chóng và ngay lập tức vì
đó là quá trình đổi mới Đến một lúc nào đó vết cuối cùng của cái cũ sẽkhông còn trong đời sống hiện tại
-Khi mâu thuẫn đợc giải quyết thì cũng là lúc quá trình phù hợp mới
ợc xác lập, nhng trên cơ sở trình độ mới của lực lợng sản xuất Mâu thuẫn