Mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế trong thời kỳ

Nhng khókhăn lớn nhất của sự tác động của chính trị trong việc hình thành và pháttriển nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN ở nớc ta là nghiên cứu về kinh tếthị trờng vẫn cha làm sáng tỏ

Mở đầu

Chính trị với kinh tế là mối quan hệ cơ bản nhất, quyết định nhất tới

sự vận động và phát triển của mọi xã hội Điều đó đặt ra sự cần thiết phảinhận thức đầy đủ cả về lý luận và những kinh nghiệm lịch sử về sự tác độngcủa chính trị vào phát triển kinh tế nhằm rút ra những giải pháp thiết thựccho công cuộc đổi mới toàn diện theo định hớng XHCN ở nớc ta

Trong đời sống chính trị, các giai cấp thống trị đều sử dụng quyền lựcnhà nớc để giải quyết các quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích kinh tế Nhng khókhăn lớn nhất của sự tác động của chính trị trong việc hình thành và pháttriển nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN ở nớc ta là nghiên cứu về kinh tếthị trờng vẫn cha làm sáng tỏ câu trả lời về mặt lý luận (về quy luật, cơ cấu,biện pháp thực hiện )

Vì vậy, trớc hết cần luận giải vai trò của chính trị với kinh tế làm rõ xuthế biến đổi, phát triển quản lý nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng ở giai

đoạn hiện nay Sự tác động của chính trị vào việc hình thành và phát triểnnền kinh tế thị trờng Trong phạm vi một bài tiểu luận ngắn chỉ nghiên cứu

về những vấn đề lý luận và thực tiễn ngắn gọn mà thôi

Phần nội dung

I Cơ sở lý luận giữa chính trị và kinh tế

1 Khái niệm "chính trị" và "kinh tế"

"Chính trị" theo nghĩa chung nhất đợc hiểu nh hoạt động liên quan

đến mối quan hệ giữa các nhóm xã hội lớn, trớc hết là giữa các giai cấp, xétrộng hơn nữa là quan hệ giữa các dân tộc, giữa các quốc gia trên thế giới.Xét về thực chất, chính trị là quan hệ về lợi ích giữa các giai cấp, các nhómxã hội, các quốc gia dân tộc, trong đó trớc hết và cơ bản là lợi ích kinh tếtrong việc giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nớc Ph.Ăngghen khẳng định,chính trị là sự thống trị của giai cấp này đối với các giai cấp khác trong xãhội, là việc một giai cấp hay liên minh giai cấp nào đó nắm quyền lực để caitrị các giai cấp khác, để lãnh đạo các lĩnh vực của đời sống xã hội Còn theoLênin, trong chính trị vấn đề cốt lõi nhất là "thiết chế quyền lực nhà nớc".Phạm vi của chính trị, trớc hết bao hàm "sự tham gia vào các công việc củanhà nớc, định hớng hoạt động của nhà nớc, xác định hình thức, nhiệm vụ,nội dung hoạt động của nhà nớc" Nh vậy, một vấn đề sẽ mang tính chính trị,nếu việc giải quyết nó động chạm đến lợi ích của giai cấp xã hội, đến quyềnlực nhà nớc Do chính trị là quan hệ giữa các giai cấp xã hội, tức là sản phẩmcủa xã hội có giai cấp, gắn liền với sự ra đời, phát triển của nhà nớc, nên nó

là một hiện tợng lịch sử Điều đó có nghĩa, nó có quá trình hình thành, pháttriển và tiêu vong, nh mọi quá trình, hiện tợng lịch sử xã hội khác Đã có lúcxã hội loài ngời tồn tại mà không có chính trị, và cũng sẽ có lúc xã hộikhông cần đến chính trị với t cách cơ quan quyền lực nhà nớc nữa

Trong chính trị, vấn đề nắm quyền lực chính trị (biểu hiện tập trung ởquyền lực nhà nớc) là một mục tiêu trọng tâm trực tiếp mà giai cấp, nhóm xãhội nào cũng hớng tới Bởi vì, giai cấp, lực lợng nắm đợc quyền lực chính trịcũng đồng nghĩa với việc nắm đợc công cụ cơ bản để giải quyết quan hệ lợiích với các giai cấp, nhóm xã hội khác theo hớng có lợi cho giai cấp, nhómmình Nắm đợc quyền lực nhà nớc, giai cấp thống trị có điều kiện thực hiệnlợi ích của giai cấp mình bằng cách xây dựng hệ thống pháp luật phản ánh ýchí nguyện vọng của bản thân, triển khai thực hiện đờng lối, chính sách phản

ánh quan điểm, lợi ích của chính nó

"Kinh tế" là một phạm trù dùng để chỉ tổ hợp tất cả các quan hệ kinh

tế (quan hệ giá trị sức lao động trong quá trình sản xuất) của một xã hội ởthời điểm lịch sử xác định, để chỉ cơ sở kinh tế của xã hội Trong tổ hợp tấtcả các quan hệ ấy thì quan hệ sở hữu đối với t liệu sản xuất đóng vai tròquyết định, chi phối các quan hệ kinh tế khác, nh quan hệ tổ chức sản xuấtxã hội, quan hệ phân phối sản phẩm Nh vậy, lực lợng, giai cấp xã hội nàonắm quyền sở hữu những t liệu sản xuất cơ bản, thì cũng có quyền quyết

định trong tổ chức quản lý sản xuất và phân phối sản phẩm

Khái niệm kinh tế còn đợc dùng để chỉ toàn bộ các lĩnh vực, cácngành khác nhau của một nền kinh tế quốc dân (nh công nghiệp, nôngnghiệp, dịch vụ ) Ngoài ra, khái niệm kinh tế cũng có thể đợc dùng ởnghĩa: chỉ một tính chất đặc trng thể hiện mục tiêu then chốt, đó là tính hiệuquả (năng suất, chất lợng, giảm hao phí ) của mọi quá trình sản xuất kinhdoanh

Từ việc phân tích nội hàm của các khái niệm "chính trị" và "kinh tế",khi nghiên cứu vai trò của chính trị đối với kinh tế, chúng ta có thể tiếp cận

từ những phơng diện sau:

Thứ nhất, từ quan hệ của các lĩnh vực cơ bản của chính trị, quyền lực

chính trị (đờng lối, chính sách; tổ chức, thiết chế chính trị; ngời lãnh đạochính trị) với toàn bộ nền kinh tế nói chung

Thứ hai, từ quan hệ của chính trị, quyền lực chính trị nói chung với

các lĩnh vực kinh tế cơ bản (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ ) hoặc vớicác quan hệ kinh tế cơ bản, nh quan hệ sở hữu, quan hệ quản lý, quan hệphân phối, hoặc với các hoạt động kinh tế, nh hoạt động kinh tế trong nớc,hoạt động kinh tế đối ngoại

Thứ ba, từ cấp độ quan hệ hẹp, cụ thể hơn, nh chính sách về nông

nghiệp, chính sách về sở hữu

2 Quan hệ biện chứng giữa chính trị và kinh tế

Có thể khẳng định rằng, quan hệ giữa chính trị với kinh tế bao hàmnhững nội dung và hình thức khác nhau, tuỳ thuộc vào góc độ nghiên cứukhác nhau, nhng đặc trng bản chất của quan hệ này đợc biểu hiện ở quan hệcủa việc nắm và thực thi quyền lực chính trị với tính hiệu quả của nền kinhtế

Quan điểm mác-xít về quan hệ biện chứng giữa chính trị và kinh tế làcơ sở phơng pháp luận để nghiên cứu vai trò của chính trị đối với kinh tế.Khi phân tích mối quan hệ này, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác -Lênin khẳng định rằng, thực chất đây là bộ phận cốt lõi, quan trọng nhất củaquan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng, thể hiện ở vaitrò quy định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thợng tầng và tính độc lập t-

ơng đối, sự tác động trở lại của kiến trúc thợng tầng đối với cơ sở hạ tầng.Trong tất cả các bộ phận của kiến trúc thợng tầng, chính trị là yếu tố liênquan, tác động trực tiếp đến hạ tầng cơ sở của xã hội Trong khi khẳng địnhkinh tế đóng vai trò cơ sở, nền tảng, cốt vật chất khách quan của chính trị,các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đánh giá rất cao vai trò củachính trị đối với sự phát triển kinh tế Sự tác động của chính trị đối với kinh

tế đợc thể hiện ở nhiều phơng diện khác nhau, bao hàm cả yếu tố tích cực lẫntiêu cực, quy lại có ba chiều hớng: thúc đẩy kinh tế phát triển; kìm hãm sựphát triển của kinh tế; thúc đẩy phơng diện này, kìm hãm phơng diện kia củakinh tế

Kế thừa t tởng cơ bản của C.Mác và Ph.Ăngghen về quan hệ của chínhtrị với kinh tế, trong quá trình trực tiếp lãnh đạo sự nghiệp xây dựng chế độxã hội mới ở Liên Xô, V.I.Lênin tiếp tục phát triển những luận điểm lý luận

về quan hệ của chính trị với kinh tế Thống nhất với C.Mác và Ph.Ăngghen,V.I.Lênin cho rằng, phát triển LLSX, phát triển sản xuất là một trong nhữngcơ sở, tiêu chí cơ bản để đánh giá sự tác động của chính trị đối với kinh tế.Với t cách là một lý luận cách mạng bằng con đờng hiện thực, học thuyếtmác xít đặt mục tiêu căn bản và quan trọng là giải phóng sức sản xuất Trong

lý luận đó giai cấp t sản trở thành đối tợng của cách mạng vô sản không phảichỉ do đối lập tình cảm giai cấp, mà căn bản là do trong những điều kiện đ -

ơng thời, giai cấp t sản đã trở thành một trong những lực lợng xã hội chủ yếucản trở sự phát triển của LLSX nói riêng, của toàn bộ nền sản xuất xã hội nóichung Theo tinh thần đó, nhận thức và giải quyết quan hệ chính trị với kinh

tế bên cạnh việc phải ý thức tới vị trí và lợi ích của giai cấp cầm quyền thìyêu cầu cơ bản, nền tảng cần phải tính tới là quan hệ và sự tác động củachính trị với kinh tế phải vì mục tiêu phát triển sức sản xuất, phát triển sảnxuất Điều này có nghĩa, xét từ phơng diện vai trò của chính trị đối với kinh

tế thì một giai cấp xã hội, một thiết chế chính trị xã hội, một đờng lối chính

sách nào đó chỉ đợc coi là tiến bộ, là phù hợp với xu thế phát triển, khi sự tồntại và hoạt động của nó tạo điều kiện thúc đẩy và tạo đà cho sức sản xuấtphát triển.

Sự phát triển, bổ sung của V.I.Lênin vào quan điểm của C.Mác và Ph

Ăngghen về vai trò của chính trị đối với kinh tế đợc thể hiện đặc biệt rõ nét ởhai luận điểm kinh điển của Ngời: "Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinhtế" và "chính trị không thể không chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế"(1)

Về luận điểm thứ nhất: "Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế" Luận điểm này có cơ sở từ chính thực tiễn của quá trình phát triển lịch

sử xã hội loài ngời, nó chỉ rõ nguồn gốc và bản chất của chính trị Luận điểmnày cần đợc hiểu nh sau:

Sự hình thành, tồn tại và phát triển của chính trị là trên cơ sở những

đồi hỏi khách quan của sự phát triển kinh tế, của thực trạng kinh tế, của sựliên hệ những lợi ích kinh tế căn bản của các giai cấp, tầng lớp khác nhautrong nền kinh tế Chẳng hạn, phong trào công nhân, công đoàn, các đảngcộng sản nh là sự phản ánh trực tiếp vị trí, những lợi ích cơ bản của giaicấp công nhân công nghiệp trong thời kỳ cách mạng công nghiệp

Sự phản ánh đó có tính chất tập trung, thông qua việc hình thànhnhững tổ chức chính trị, những chính sách để từ đó giải quyết những vấn đềquyết định mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế, tạo điều kiện, tạomôi trờng và bảo đảm cho hoạt động kinh tế diễn ra suôn sẻ Điều này đợcthể hiện rõ qua vai trò và tác dụng rất lớn của pháp luật, chính sách kinh tếtrong hoạt động kinh tế ở xã hội t bản hiện đại Hoặc qua vai trò quyết định,khởi xớng của các quyết sách chính trị đổi mới, cải cách kinh tế ở các nớcXHCN ở đây, sự thay đổi căn bản và đáng kể trong kinh tế bao giờ cũng đ-

ợc bắt đầu bằng những quyết định chính trị

Là "sự biểu hiện tập trung của kinh tế", nên chính trị phải mang trongmình quy định kinh tế khách quan Nghĩa là, phải phản ánh nó trong cấutrúc, trong phơng thức hoạt động của các thành tố cấu thành nên hệ thốngchính trị, trong các quyết sách chính trị Những yêu cầu, điều kiện của quyluật kinh tế khách quan cần phải đợc tôn trọng và tuân thủ, kể cả trong trờnghợp những điều đó trớc mắt có thể mâu thuẫn, trái ngợc với mong muốn,mục đích chủ quan của giai cấp, nhóm xã hội cầm quyền Điều này thờng

xảy ra ở các nớc đang phát triển Tại đây, nhà nớc thông qua các chính sáchcủa mình phải chấp nhận và duy trì sự bất bình đẳng trong thu nhập ở mức

độ nào đó để có sự tăng trởng, phát triển Bởi vì, sự bất bình đẳng trong kinh

tế ở mức nhất định lại là nhân tố thúc đẩy đổi mới sản xuất và công nghệ, tức

là có tác dụng thúc đẩy sự phát triển Do những nguyên nhân khách quan của

sự vận động và phát triển kinh tế, sự bất bình đẳng rất có thể lại là bớc tấtyếu phải qua để đạt tới sự bình đẳng hơn Hay nh ở thực tế nớc ta hiện nay,

Đảng Cộng sản và Nhà nớc CHXHCN Việt Nam chấp nhận, tạo điều kiệncho sự tồn tại và phát triển của các thành phần kinh tế phi XHCN (kinh tế tbản t nhân, kinh tế t bản nớc ngoài ), mặc dù xét về bản chất, các thànhphần kinh tế đó không phù hợp với bản chất chế độ chính trị XHCN củachúng ta

Về luận điểm thứ hai: "Chính trị không thể không chiếm địa vị hàng

đầu so với kinh tế" Có đợc nhận thức đúng "Chính trị là biểu hiện tập trung

của kinh tế", vì thế cơ bản là có đủ cơ sở để khẳng định "Chính trị không thểkhông chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế"

Về phơng diện nhận thức, việc khẳng định sự u tiên của chính trị sovới kinh tế là đúng, hợp lý Bởi vì, u tiên cho chính trị là u tiên cho nhữngvấn đề căn bản, quyết định đối với sự phát triển của bản thân kinh tế

Về phơng diện thực tiễn, giành, nắm quyền lực chính trị là điều kiệncần, có ý nghĩa quyết định để giai cấp cách mạng triển khai xây dựng mộtchế độ kinh tế - xã hội vì lợi ích của bản thân và những giai cấp, lực l ợng xãhội đồng minh với mình Hơn thế, trong thực tế nếu không có một đờng lốichính trị đúng đắn thì một giai cấp nhất định không thể giữ vững đ ợc sựthống nhất chính trị của mình và do vậy cũng không thể hoàn thành đợcnhiệm vụ kinh tế Nh Lênin đã khẳng định: "không có một lập trờng chínhtrị đúng thì một giai cấp nhất định nào đó, không thể nào giữ vững đợc sự

thống trị của mình, và do đó, cũng không thể hoàn thành đợc nhiệm vụ của

mình trong lĩnh vực sản xuất"(2)

Ưu tiên chính trị còn với nghĩa chính trị là thành quả đạt đợc, tức là sựvận động phát triển kinh tế phải tính đến việc bảo vệ và phát triển thành quảchính trị đã đạt đợc, phải chịu sự chi phối của thành quả chính trị Một lực l-ợng, giai cấp xã hội khi đã nắm đợc quyền lực chính trị trong tay, tất yếu

phải sử dụng quyền lực đó để điều hành, lái sự phát triển xã hội nói chung,kinh tế nói riêng theo hớng đem lại lợi ích nhiều nhất, tạo u thế cho chínhbản thân giai cấp, nhóm mình Đồng thời, mọi hành động, chính sách pháttriển kinh tế, xã hội do giai cấp nắm quyền lực chính trị ấy đề x ớng vàtriển khai, xét đến cùng, đều hớng tới mục tiêu củng cố quyền lực chínhtrị của họ Rõ ràng, ở đây chính trị, nói cụ thể hơn là duy trì, bảo vệ quyềnlực chính trị của giai cấp, lực lợng nắm quyền, luôn là u tiên hàng đầu.

Hiểu đúng hai luận điểm nêu trên của V.I.Lênin, sẽ giúp chúng ta,trong lý luận và thực tiễn, tránh đợc cả khuynh hớng tuyệt đối hoá chính trịlẫn khuynh hớng tuyệt đối hoá kinh tế - những sai lầm rất dễ mắc phải trong

đổi mới CNXH hiện nay

Có thể khẳng định, các nhà kinh điển mác xít đều thống nhất rằng,quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị đợc thể hiện ở chỗ, kinh tế vàchính trị là hai mặt thống nhất biện chứng trong một hình thái kinh tế - xãhội nhất định Trong sự tác động qua lại giữa hai lĩnh vực này của đời sốngxã hội thì kinh tế giữ vai trò quy định đối với chính trị; quan hệ kinh tế, quan

hệ sản xuất là những quan hệ vật chất quy định quan hệ chính trị Vai trò

quy định của kinh tế đợc thể hiện ở những điểm sau: Thứ nhất, với t cách

nền tảng vật chất, cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội, kinh tế sản sinh ra một

kết cấu, thể chế chính trị tơng ứng Thứ hai, xét đến cùng sự biến đổi căn

bản trong kinh tế dẫn đến sự biến đổi căn bản trong chính trị Với sự biến đổicăn bản của kinh tế, thì trong chính trị trớc sau cũng diễn ra những biến đổitơng ứng Khi trong kinh tế cha diễn ra những thay đổi căn bản thì trong lĩnhvực chính trị cũng khó xảy ra biến động gì đáng kể

Quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị còn là sự tác động trở lạicủa chính trị đối với kinh tế Chủ nghĩa duy vật mác xít chỉ ra rằng, chính trịnảy sinh trên nền tảng kinh tế, chịu sự quy định của kinh tế, song nó lạimang tính độc lập tơng đối Chính trị không phải là sản phẩm thụ động củakinh tế mà nó tác động trở lại rất mạnh đối với kinh tế Trong hệ thống chínhtrị của xã hội thì nhà nớc có vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định sự hiệnthực hoá các tất yếu kinh tế, vì nh Ph.Ăngghen chỉ rõ: "Bạo lực (nghĩa làquyền lực nhà nớc) cũng là một tiềm lực kinh tế"(3)

Khái quát lại, tác động của chính trị đối với kinh tế đợc biểu hiện ởhai xu hớng chủ đạo: nếu sự tác động đó phù hợp với quy luật vận động củakinh tế, yêu cầu của LLSX, thì thúc đẩy kinh tế phát triển Nếu tác độngkhông phù hợp với quy luật vận động của kinh tế, thì sẽ cản trở, kìm hãm sựphát triển kinh tế Nếu nhận thức đúng và hành động phù hợp với những quyluật kinh tế, thì chính trị thực hiện đợc vai trò định hớng những hoạt độngthực tiễn đa lại phơng án phát triển tối u cho kinh tế.

Có thể nói, xã hội càng phát triển, thì vai trò của chủ thể xã hội càngtăng Trong điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN ở nớc

ta hiện nay, vai trò của chính trị trở nên đặc biệt quan trọng, nếu không nói

là quyết định

II định hớng kinh tế ở nớc ta hiện nay

Trên cơ sở nhận thức đúng đắn hơn và đầy đủ hơn về chủ nghĩa xã hội

và con đờng đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đại hội VI Đảng Cộng sảnViệt Nam (tháng 12-1986) đã đề ra đờng lối đổi mới toàn diện đất nớc nhằmthực hiện có hiệu quả hơn công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Đại hội đa

ra những quan niệm mới về con đờng, phơng pháp xây dựng chủ nghĩa xãhội, đặc biệt là quan niệm về công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa trong thời kỳquá độ, về cơ cấu kinh tế, thừa nhận sự tồn tại khách quan của sản xuất hànghoá và thị trờng, phê phán triệt để cơ cấu tập trung quan liêu bao cấp vàkhẳng định chuyển hẳn sang hạch toán kinh doanh Đại hội chủ trơng pháttriển nền kinh tế nhiều thành phần với những hình thức kinh doanh phù hợp;coi trọng việc kết hợp lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội; chăm lo toàn diện vàphát huy nhân tố con ngời, có nhận thức mới về chính sách xã hội Đại hội

VI là một cột mốc đánh dấu bớc chuyển quan trọng trong nhận thức của

Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa xã hội và con đờng đi lên chủ nghĩaxã hội ở Việt Nam Đó là kết quả của cả một quá trình tìm tòi, thử nghiệm,suy t, đấu tranh t tởng rất gian khổ, kết tinh trí tuệ và công sức của toàn

Đảng, toàn dân trong nhiều năm

Hội nghị thanh niên 6 khoá VI (tháng 3-1989) phát triển thêm một

b-ớc, đa ra quan điểm phát triển nền kinh tế hàng hoá có kế hoạch gồm nhiềuthành phần đi lên chủ nghĩa xã hội, coi "chính sách kinh tế nhiều thành phần

có ý nghĩa chiến lợc lâu dài, có tính quy luật từ sản xuất nhỏ đi lên chủ

nghĩa xã hội"

Đến Đại hội VII Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 6-1991) tiếp tục nói

rõ hơn chủ trơng này và khẳng định đây là chủ trơng chiến lợc, là con đờng

đi lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam Cơng lĩnh 1991 của Đảng khẳng định:

"Phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hớng xã hội chủnghĩa, vận hành theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc" Đại hộiVIII của Đảng (tháng 6-1996) đa ra một kết luận mới rất quan trọng: "Sảnxuất hàng hoá không đối lập với chủ nghĩa xã hội mà là thành tựu phát triểncủa nền văn minh nhân loại, tồn tại khách quan, cần thiết cho công cuộc xâydựng chủ nghĩa xã hội và cả khi chủ nghĩa xã hội đã đợc xây dựng" Nhnglúc đó, cũng mới nói nền kinh tế hàng hoá, cơ chế thị trờng cha dùng kháiniệm "kinh tế thị trờng" Phải đến Đại hội IX của Đảng (tháng 4-2001) mới

chính thức đa ra khái niệm "kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa".

Đại hội khẳng định phát triển kinh tế thị trờng xã hội chủ nghĩa là đờng lốichiến lợc nhất quán, là mô hình kinh tế tổng quát trong suốt thời kỳ quá độ đilên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Đây là kết quả sau nhiều năm nghiên cứu, tìmtòi, tổng kết thực tiễn; và là bớc phát triển mới về t duy lý luận của Đảng Cộngsản Việt Nam Việt Nam

Kinh tế thị trờng định hớng XHCN ở Việt Nam là một kiểu tổ chức kinh

tế vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh tế thị trờng vừa dựa trênnhững nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội Nó là một kiểu tổ chứckinh tế - xã hội mà trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùnggắn với thị trờng, đợc thực hiện thông qua thị trờng Vì vậy kinh tế thị trờngkhông chỉ là công nghệ, là kỹ thuật mà còn là quan hệ xã hội, nó không chỉ baohàm yếu tố lực lợng sản xuất mà còn quan hệ sản xuất Kinh tế thị trờng gồmnhiều hình thức sở hữu mà trong đó nó phụ thuộc vào chế độ sở hữu thống trị

Vì vậy không có kinh tế thị trờng chung chung, thuần tuý, trừu tợng,tách khỏi các hình thái kinh tế - xã hội, tách rời chế độ xã hội Trong các chế độxã hội khác nhau, kinh tế thị trờng mang tính chất xã hội khác nhau, có nhữnghậu quả xã hội khác nhau Tác động tích cực và tiêu cực của kinh tế thị trờng

đến đâu còn phụ thuộc vào chế độ xã hội, vào đờng lối của đảng cầm quyền,vào chính sách và pháp luật của Nhà nớc

Kinh tế thị trờng định hớng XHCN ở Việt Nam có hai đặc điểm cơ bản:

Một là, đây là nền kinh tế thị trờng mới bớc đầu hình thành, còn sơ khai, còn ở

trình độ thấp, các loại thị trờng cha hình thành đầy đủ, đồng bộ

Hai là, kinh tế thị trờng mang tính định hớng xã hội chủ nghĩa, nó khác

với kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa, nó do Đảng Cộng sản lãnh đạo và Nhà

n-ớc xã hội chủ nghĩa quản lý

Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản và vai trò quản lý của Nhà nớc đối

với kinh tế thị trờng định hớng XHCN ở Việt Nam là tất yếu, bởi vì:

- Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và quản lý của Nhà nớc xã hội chủnghĩa là một đặc điểm bản chất của kinh tế thị trờng định hớng XHCN Không

có Đảng Cộng sản lãnh đạo và Nhà nớc xã hội chủ nghĩa quản lý thị trờngkhông thể có kinh tế thị trờng định hớng XHCN mà đó sẽ là kinh tế thị trờng

định hớng t bản chủ nghĩa

Kinh tế thị trờng vốn có xu hớng tự phát t bản chủ nghĩa Nhờ có ĐảngCộng sản lãnh đạo bằng đờng lối, chủ trơng đúng đắn, phù hợp và sự quản lýcủa Nhà nớc xã hội chủ nghĩa bằng chính sách, pháp luật, bằng các công cụquản lý vĩ mô (tài chính, tín dụng, kế hoạch, quy hoạch ) sẽ hạn chế tính tựphát t bản chủ nghĩa, đảm bảo đợc định hớng XHCN cho sự phát triển của kinh

tế thị trờng, thực hiện đợc sự kết hợp giữa kế hoạch và thị trờng, giữa tăng trởngkinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội

Kinh tế thị trờng vốn có hai mặt: mặt phải (tích cực) nh thúc đẩy kinh tếtăng trởng nhanh, chú trọng lợi ích và hiệu quả kinh tế và mặt trái (tiêu cực)

nh thúc đẩy phân hoá giàu - nghèo, khuyến khích lối sống thực dụng vị kỷ,chạy theo đồng tiền, hạ thấp giá trị đạo đức ; mặt trái của kinh tế thị trờng mâuthuẫn với bản chất của chủ nghĩa xã hội Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng Cộngsản và quản lý của Nhà nớc xã hội chủ nghĩa sẽ phát huy đợc mặt tích cực vàhạn chế mặt tiêu cực của kinh tế thị trờng

Đảng Cộng sản và Nhà nớc xã hội chủ nghĩa là những lực lợng lãnh đạo

và quản lý xã hội Những lực lợng này có khả năng nhận thức và vận dụng cácquy luật kinh tế khách quan, chuyển hoá chúng thành đờng lối, chính sách,pháp luật, kế hoạch để tổ chức thực hiện, đa vào cuộc sống, nâng cao đờisống của quần chúng nhân dân đông đảo nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, n-

ớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Đảng Cộng sản và Nhà nớc xã hội chủ nghĩa là những nhân tố cơ bản của

hệ thống chính trị, của kiến trúc thợng tầng chính trị Tăng cờng vai trò lãnh đạo của

Đảng và vai trò quản lý của Nhà nớc chính là tăng cờng sự tác động của chính trị

đối với kinh tế thị trờng để thúc đẩy kinh tế phát triển và giữ vững định hớng XHCN

của kinh tế thị trờng; ngợc lại, sự phát triển của kinh tế thị trờng sẽ buộc Đảng phải

tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nhất là đổi mới phơng thức lãnh đạo, còn Nhà nớc phải đổimới tổ chức và phơng thức hoạt động, phải cải cách hành chính cho phù hợp với yêucầu, quy luật của kinh tế thị trờng

Nh vậy, trong công thức do Đảng Cộng sản Việt Nam nêu lên "phát triểnnền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa" đã phản ánh một t tởng biệnchứng rất quan trọng của Lênin - t tởng về sự tự giác kết hợp giữa mặt đối lập

biện chứng: chủ nghĩa xã hội và kinh tế thị trờng, những mặt đối lập tởng

chừng không thể kết hợp đợc nh đất với trời, nh nớc với lửa, nh ngời cộng sảnvới ngời buôn xỉ Vấn đề là ở chỗ kết hợp nh thế nào để tạo ra những "âm thanh

du dơng êm tai" chứ không phải những "điệu nhạc chói tai" nh Lênin đã từngnói một cách hình ảnh Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản và quản lý của Nhànớc xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa quyết định trong sự kết hợp đó

2 Thực chất của đổi mới kinh tế vừa qua ở Việt Nam chính là thừa nhận

sự tồn tại khách quan của quan hệ hàng hoá - tiền tệ và cơ chế thị trờng dựa trên

t duy lý luận mới về quan hệ giữa kinh tế thị trờng và chủ nghĩa xã hội Từ đóvai trò của Nhà nớc đối với kinh tế cũng có sự thay đổi căn bản Đó là quá trìnhchuyển Nhà nớc từ độc quyền sang quan hệ mới giữa Nhà nớc và thị trờng("bàn tay hữu hình" - "bàn tay vô hình"), giữa Nhà nớc và doanh nghiệp, giữaNhà nớc và dân trong hoạt động kinh tế Nhà nớc trớc đây là chủ thể của chế độ

sở hữu, bây giờ đang chủ đạo trong hệ thống đa sở hữu; trớc đây là trực tiếpkinh doanh bây giờ sang thiết kế "luật chơi", hỗ trợ và tạo môi trờng thuận lợicho sản xuất, kinh doanh, trớc đây là kế hoạch hoá trực tiếp bây giờ sang điềutiết bằng công cụ kinh tế vĩ mô Trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN,

ở Việt Nam, chức năng cơ bản của Nhà nớc về kinh tế bao gồm:

- Định hớng phát triển nền kinh tế thông qua chiến lợc, chính sách, kếhoạch, quy hoạch và các công cụ quản lý vĩ mô

- Phát triển tất cả các thành phần kinh tế trên cơ sở đa dạng hoá các quan

hệ sở hữu, lấy kinh tế Nhà nớc làm chủ đạo; thực hiện chế độ phân phối lợi íchmột cách hợp lý thông qua việc sử dụng các công cụ ngân sách, thuế, tín dụng,tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho kinh tế thị trờng định hớng XHCN

- Tạo lập môi trờng pháp lý lành mạnh về kinh tế để phát triển mạnh mẽlực lợng sản xuất, tạo mọi thuận lợi cho các chủ thể kinh tế hoạt động bình

đẳng, tạo môi trờng cạnh tranh lành mạnh

- Thực hiện tốt chức năng kiểm tra, kiểm soát các hoạt động kinh tế theo

đúng pháp luật và chính sách Nghiêm trị các hoạt động buôn lậu, gian lận, trốnthuế, tham nhũng, quan liêu, sách nhiễu phiền hà

Sau 18 năm đổi mới, nền kinh tế thị trờng ở nớc ta bớc đầu đợc hìnhthành sự quản lý nhà nớc về kinh tế đạt đợc nhiều thành tựu quan trọng Tuynhiên, kinh tế thị trờng còn sơ khai, sự quản lý nhà nớc về kinh tế còn nhiềuyếu kém, hiệu lực và hiệu quả quản lý còn thấp Hệ thống luật pháp, chính sáchcha đồng bộ và cha nhất quán, kỷ cơng pháp luật cha nghiêm Công tác tàichính, ngân hàng, giá cả, kế hoạch, quy hoạch xây dựng, quản lý đất đai cònnhiều yếu kém, sơ hở; thủ tục hành chính rờm rà, cải cách hành chính cònchậm và cha kiên quyết Do đó việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý củaNhà nớc đối với kinh tế thị trờng ở Việt Nam là một yêu cầu khách quan, cấpbách Để thực hiện yêu cầu này, cần thực hiện một số giải pháp sau đây:

a Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế

Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế để tạo ra khuônkhổ pháp lý cho hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm phát huy mặt tích cực vàhạn chế những khuyết tật của kinh tế thị trờng Hệ thống pháp luật này là công

cụ chủ yếu để Nhà nớc quản lý kinh tế

Trong thời gian qua, Nhà nớc Việt Nam đã ban hành nhiều luật, pháplệnh để đáp ứng yêu cầu đổi mới kinh tế Tuy nhiên đến nay hệ thống pháp luậtkinh tế của Việt Nam còn thiếu và cha đồng bộ, nhanh bị thay đổi Vì vậy, cầnphải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế để thể chế hoá Cơng lĩnh, đ-ờng lối, các chủ tr ơng, chính sách của Đảng Cần sửa đổi, bổ sung các luật,pháp lệnh hiện hành và ban hành các luật mới nh luật cạnh tranh, luật chống

độc quyền, luật chứng khoán và thị trờng chứng khoán, luật bảo hộ quyền sởhữu t nhân Cần cải tiến công tác làm luật, tăng cờng vai trò của Quốc hội, các

uỷ ban của Quốc hội, các đại biểu Quốc hội chuyên trách trong việc đa ra vàxem xét các dự án luật

b Hình thành tơng đối đồng bộ cơ chế quản lý nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN chủ nghĩa

Tiếp tục tạo lập đồng bộ các yếu tố thị trờng bao gồm thị trờng hàng hoá

và dịch vụ, thị trờng lao động, thị trờng khoa học và công nghệ, thị trờng vốn,thị trờng chứng khoán, thị trờng bảo hiểm, thị trờng tiền tệ, thị trờng bất độngsản

Nhà nớc tạo môi trờng pháp lý thuận lợi, bình đẳng cho các doanhnghiệp cạnh tranh và hợp tác để phát triển Thông qua chiến lợc, quy hoạch, kếhoạch, chính sách kết hợp sử dụng lực lợng vật chất của Nhà nớc để định hớngphát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo cân đối vĩ mô nền kinh tế, điều tiết phânphối và thu nhập.

Tăng cờng sự kiểm tra, giám sát của Nhà nớc theo quy định của phápluật, kiên quyết đấu tranh chống buôn lậu, làm hàng giả, gian lận thơng mại,tham nhũng, lãng phí tạo môi trờng cạnh tranh lành mạnh, công khai, minhbạch, hạn chế và kiểm soát độc quyền kinh doanh Thực hiện đúng chức năngquản lý nhà nớc về kinh tế và chức năng sở hữu tài sản công của Nhà nớc, phân

định rõ quản lý hành chính nhà nớc với quản lý sản xuất kinh doanh

c Tiếp tục đổi mới các công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nớc đối với kinh tế

Đổi mới công tác kế hoạch hoá tập trung trong nền kinh tế thị trờng.Nâng cao chất lợng công tác xây dựng chiến lợc, quy hoạch và kế hoạch pháttriển kinh tế - xã hội; tăng cờng thông tin kinh tế, công tác kế toán, thống kê

Giải quyết mối quan hệ giữa thu và chi ngân sách Bảo đảm tính minhbạch, công bằng trong chi ngân sách nhà nớc Tiếp tục cải cách hệ thốngthuế phù hợp với tình hình đất nớc và cam kết quốc tế Nâng cao hiệu quả

đầu t vốn và sử dụng vốn, chống lãng phí thất thoát Gắn cải cách ngân hàngvới cải cách doanh nghiệp nhà nớc

d Đẩy mạnh cải cách hành chính

Trong những năm qua ở Việt Nam đã tiến hành một bớc cải cách hànhchính, tuy nhiên nh Đại hội IX Đảng Cộng sản Việt Nam nhận định: "Cảicách hành chính tiến hành chậm, thiếu kiên quyết, hiệu quả thấp Tổ chức bộmáy nhà nớc cồng kềnh, trùng lặp chức năng với nhiều tầng nấc trung gian

và những thủ tục hành chính phiền hà, không ít trờng hợp trên và dới, Trung

ơng và địa phơng hành động không thống nhất, gây khó khăn cho việc pháttriển kinh tế - xã hội và làm giảm động lực phát triển"(1)

Vì vậy cấp bách phải đẩy mạnh cải cách hành chính theo chơng trìnhtổng thể cải cách hành chính Nhà nớc giai đoạn 2001 - 2010 do Chính phủphê duyệt nhằm nâng cao năng lực quản lý nhà nớc trong điều kiện pháttriển kinh tế thị trờng định hớng XHCN

Nhiệm vụ chủ yếu của cải cách hành chính bao gồm: